SCRITTORI D’ITALIA
MERLIN COCAI
(TEOFILO FOLENGO)
LE MACCHERONEE
A <0RÀ DI
ALESSANDRO LUZIO
VOLUME SECONDO
y
òrV. . 1 ,j
•#, », | r wJ3L“ ! ; > '*•. * ili ™ f 41- c ^
■
- mm
- jf
- 3j
c Ji
; ìf<a
i -i/:. » * \/0 .
W ■ • r.
Il S !. K
. ; . yv ■* .
.1 u i p
» f-Vii V ,v; s* *
I
! -.iti liliali
.r.v , 1 • * .%
. {• ’ V.1' i £ •’ a *"
k
FL IO
SCRITTORI D'ITALIA
M . COCAI
LE MACCHERONEE
n
MERLIN COC AI
(TEOFILO FOLENGO)
LE
MACCHERONEE
A CURA
ALESSANDRO LUZIO
volume: secondo
BARI
GIUS. LATERZA & FIGLI
TIPOGRAFI-ED1TORI-LI BRA 1
1 9 1 1
PROPRIETÀ LETTERARIA
DICEMBRE MCMXI — 39647
CONTINUAZIONE
DEL
BALDUS
L1BER DECIMUS NON US
Menter ego in Berghem lauratus, et urbe Cipada.
praeparor ad sonitum gringhae cantare diablos,
Fracassique provas, horrendaque facta balenae,
altorium vestro, musae, donate Cocaio.
Non ego frigidibus Parnassi expiscor aquabus,
ceti Maro castronus, quo non castronior alter,
dum gelidas Heliconis aquas in corpora cazzat,
agghiazzatque sibi stomacum, vinumque refudat,
unde dolet testam rumpitque in pectore venam.
Per quid? per quatros soldos; dum cantat in umbra
— Die mihi, Dameta — tondenti braga cadebat.
Malvasia mihi veniat, non altra miora est
manna, nec ambrosiae, nec nectaris altra bevanda.
Scosserat a sonino iam pulcher Apollo cavallos,
portabatque diem tam bellum, tamque tilatum,
quam non portavit per multum tempus avantum.
Ne volet ergo dies tam candida, sitque facendis
tota malenconicis consumpta, Boccalus ad ipsos
compagnos guidat Beltrazzum more scolari,
qui tremat atque ca< at stopinos ante pedantum,
nani male cum numiro casum grosserus acordat;
increpat hunc primo, facit inde levare cavallo.
Cingar equus, Beltrazzus eques, spronatque Bocalus,
qui dum bragarum sopraveste culamina scoprit.
ut queat impazzo menare stafilia nullo,
omnis in allegro versa est gramezza cachinno.
— Die — Boccalus ait, — Beltrazze galante: « poèta »,
quae pars est? — Respondet : — Amen. — Boccalus ad illuni:
4 BALDI
— Optìme respondes, si vellem dicere messam. —
30 Quo dicto vibrat scuticam. vibrandoque clamat:
— Non « amen », ast « ari » est, pru, sta, mala rozza
[camina.
Ille trcmens poverellus ait: — Perdona, magister,
nescio gramaticam. — Boccalus menat un’altram,
unde cito respondet ei Gallante secunda:
35 — lanua sum rudibus. — Risu tunc Baldus et omnes
se buttant herbae, seguitat sua coepta Bocalus,
datque alias centum nudo sine fine quaderno,
sic ve sculazzatus, Baldo mandante, fugatur
per sylvas, nec plus oltra comparuit ille.
40 Ast, ubi conditio patuit turpissima cagnae,
non disgroppantur Pandraghae vincula sic sic
per dominimi nostrum; sed strictior illa tenetur,
ad cuius guardam stat Falco provistus in armis,
dum duo busta simili comites soterare parecchiant.
45 Centaurus, nec non pariter Moschinus abirat
quaerere marmoreum, quem vidit nuper, avellimi ,
in quo binorum deposta cadavera stabunt,
donec iudicii giorno taratanta sonetur.
Giubertus, Cingarque simili cum torzibus ibant
5 o tollere Lonardum, portareque iuxta Guidonem.
Baldus retro manet solettus, et ossa parentis
componit plieretro, violas et lilia spargit
perque super corpus, perque altum, perque dabassum.
Ghirlandam lauri merito dat tempora circum.
55 Inque marni eiusdem fioret fr >ns congrua palniae,
congrua victori tot guerris, totque baruffis.
Centaurus tumulum lactis candore biancum
reppererat, qui sic vasto fabricatur in antro.
Inter montagnas alias, quas nigra nigrorum
60 turba Sathanorum, Pandraghae astretta parolis,
bue tulit, est Metrapas, quae lunam altissima toccat,
portat et in testa semper nebulosa capellum.
Ipsius in fundo scurissima tumba cavatu r,
LIBER DECIMUS XONUS
5
cuius in introitu primo suspenditur ingens
65 petra sepulturae, qua sic epigramma taiatur:
« Molchael et Bariel, alter rnagus, alter astrolech,
ambo governarunt isto sua membra sepulchro ».
Quo lecto, Centaurus ait: — Ventura catata est.
Ut quid perditio haec, si non tenet urna coèllum?
70 Molchael, auditor Zoroastris, tempore Nini
floruit; an spatio tam longi temporis ossa
non sua putrescunt, et tandem facta nientum?
Bramo videre provam. — Sic dicens, fortiter urnae
desuper annellos brancat, prò alzare copertum.
75 En Moschinus adest, Baldo mandatus, et illi
porrigit altorium, donec dabanda gitatur.
Quo vix cascato, niger ecce diavolus exit,
atque super groppas Centauri balzat equinas.
Hic illum crebro pugnadis chioccat acerbis,
80 nec scortesus eum lassat repiare fiatum.
Hunc per curva tamen Moschinus cornua zaffat,
sed corlans testain muzzat levis ille per umbras.
Mox revolans iterum Centauri terga flagellat,
atque iubet (si vult lassari) ponere librum,
85 librum, quem tulerat nuper per forza puellae.
Centaurus reprobans certamen contra diablos,
illum proiectat terrae, pacemque domandat,
quem cito daemonium nullo prohibente rapinat,
atque facit festam, velut esset laetus habere
yo scartafazzum illud, fuerat quo saepe domatus,
et bastonatas susceperat ante cotoras.
Obstupidant illi, tum magno corde sedentes
constituunt penitus rerum cognoscere finem.
Ille super saxum levibus se balzat in alis,
95 nulla quibus forma est, nisi quam gregnapola portat.
Quattuor ingentes stant alto in vertice cornae,
binae coperiunt montonis instar orecchias,
binae incastrati surgunt bovis instar aguzzae.
Mostazzus canis est morlacchi, cuius ab ore
6 nALDl
ioo hinc atque bine sannae vista panduntur acerba.
Non griphonus habet nasum, harpyaque becchum,
tam durimi, sodumque, aptumque forare corazzas.
Barba velut becchi marzo de sanguine pectus
concacat, et magno foetet puzzore bavarum.
105 Plus asini longas huc illue voltat orecchias,
deque cavernosis oculis duo brasida vibrat
lumina, quae diris obscurant sydera sguardis.
Serpentis caput est pars vergognosa davantum,
codazzamque menat pars vergognosa dedretum.
no Gambae subtiles pedibus portantur ochinis,
sulphureumque magro culamine spudat odorem.
Tunc ibi Virmazzus Moschino parlat in aurem,
orat et ut vadat sociis hanc dire novellam.
It via Moschinus, Baldum trovat, omnia contat.
115 Cingar erat giuntus tunc tunc, tuleratque Lonardum.
Sic Giubertus adest cum Cingare, Falco vocatur.
Itur et insemma, cupiuntque videre diablos,
si sit tam bruttus quam pingere vulgus avezzat.
Iamque subintrarant tacito cum murmure tumbam,
120 cuius in ore trovant vacuum sine tegmine saxum.
Centaurus latet hic quodam cantone copertus.
Surgit et incontra veniens cum calce legero,
voceque summissa parlat: — Guardate, fradelli,
ad mancam guardate manum, niger ecce diavol. —
125 Sic dicens illuni, digito monstrante, palesat,
qui, licet astutus sit spiritus atque sotilis,
non tamen a Baldo se se putat esse vedutum.
Ergo facit danzam, guardat, sotosoraque voltat
librimi sacratum Pandraghae, vixque videndo
130 esse putat verum quod sit liber ille tremendus,
quo rex Luciferus, quo gens inferna ligatur,
quapropter saltis balzat matazzus alegris,
scambiettosque facit varios, fingitque morescam.
Compagni rident inviti, labraque chiudunt
135 saepe sibi stessis, propter retinere cachinnos,
LIBER DECIML’S NONVS
7
unde fadigabat mandare silentia Baldus.
Non satis hic ridet Boccalus, at omnis in omnem
se Baldum ficcat, nec lassat apena fiatimi,
nani timet atque tenet strictum busamen aparum.
140 Post longas festas. alter volat ecce diavol,
voceque cornacchiae, passutae carne picati,
sic raucus stridet: — Quid agis, Rabicane? quid istic
te tenet itnpresae? num aliquod grafiabile speras? —
Cui respondet : — Ita est, venias, Libicocche galante,
145 nos hodie talem noscum portabimus almani,
qualem non maiuni sibi nostra Caina tiravit.
Ecce, viden? liber est nigromantibus ille sacratus,
qui tibi, quique mihi tantos dabat ante travaios;
an cosam nescis? de grada, scolta pochinum.
150 Quinque cavalieri fortes, quos Taula rotonda
nuncupat « errantes », capitarunt partibus isds,
et potuere dolos Pandraghae rumpere nostrae.
Illa quidem stat fresca modo: ter mille picatas,
sive scoriatas prò avanzo nuda tiravit,
155 unde magis vellet penitus meschina brusari,
quam sic squarzari, quam toto in corpore frangi.
Perdidit en librum, quo damno se tenet esse
spazzatam penitus, quia nos portabimus Ulani. —
Tunc Libicoccus: — Heu, squarza, Rtibicane, quadernum.
160 Heu squarza, ne forte illuni magus alter acattet,
et mala sint nobis peiora prioribus ancum.
— Non — Rubicanus ait, — liber est squarzandus adessum,
sed res a nobis facienda est ante galanta.
Omnes quippe volo baratri giurare diablos,
165 aut si non omnes almancum trenta miores.
O quantae, cernis? picturae ! qtiaeso, pochettum
has, Libicocche, vide: plus centum, plusque milanta !
En Salomonis habet primum pentacula foium,
aspice: quam multis sunt compassata righettis,
170 quadratis, punctis, numeris, centumque facendis!
Pingitur en primo Zoroaster persa registro,
S BALDI
qui prior inferno misit per forza cavezzam:
tu scis, ipse scio, scit Pluto, sciuntque diabli,
quos nunc ad virgam traxit, posuit<^ie cadenae,
175 nunc bastonavit, fecitque vogare tapinos.
Ecce magus Thebittus adest, destructio regni,
atque Picatricis sculpita tabella magistri,
per quam cum numeris ad amorem quisque tiratur.
Pietà Michilazzi patet hic proportio Scotti,
180 qua sex effigies cerae, inox una piombi
fingitur, influxu Saturni, ac daemone Martis,
unde per incantum miracula tanta fiuntur.
Ecce idem Scottus, qui stando sub arboris umbra
mille caractheres circo designat in arcto.
185 Quattuor inde vocat, magna cum voce, diablos.
Unus ab occasu properat, venit alter ab ortu,
dat mediusque dies terzum, septemtrio quartum.
Consecrare facit fraenum conforme per illos,
cum quo fraenat equum nigrum, minimeque vedutum,
190 quem quo vult tanquam turchesca sagitta cavalcat.
En quoque designat magus idem in littore navim,
quam levat in nubes, octoque per aera remis
navigat, et magnum tribus horis circuit orbem.
Humanae spinae suffumigat inde medullam,
195 atque docet magicis cappam sacrare parolis,
quae dum sacratur, sentita per aèra strident
murmura spirituum, quia nos per forza tiramur.
Hanc igitur cappam, seu mantum, sive gabanum
quisquis, seu maschius seu foemina, mitut atornum,
200 non vedutus abit quocumque talentus avisat.
Artaus en gladius, qui atrigat (lumina, siccat
pascola, grandineat fruges et amazzat osellos.
En cessat calamita sibi coniungere ferrum,
si baptizatur, sed cor de pectore scarpat, m
205 atque hominum carnes in amoris vincula groppat.
Cernis Apollonium Thianaeum? mox saracenum
incantatorem Granatae? deinde Magundat
. *
4 -
LIRER DECISI US NON US
9
quomodo chiamatis satiat sua vota diablis?
Hic paduanus adest, cernis? Petrus Abanus ille,
210 ille Petrus, physica doctor, sed in arte magorum
doctior; hic, comprans quae sunt mangianda vel altrurn.
spendet abundanter scudos, buttatque ducatos,
inde casam rediens spesos sua borsa dinaros
ad se se revocat; sed qui modo vendidit, unum
215 nec minimum retrovat bezzum, solumque baioccum.
Imo putat clausam pugno retinere monetam,
quando vero aperit, plenus carbone catatur,
seu buschis potius, seu moschis, sive saiottis.
En tibi cuncta patent, bellis depincta figurisi
220 ut quid ego indusio? iam sconzurare parecchio. —
Sic ait, et circhium designat more magorum,
in cuius medio Libicoccum stare comandat.
Mox aperit cartas, legit has, relegit simul illas,
in terramque facit virga ter mille figuras.
225 Magnum Semiphoram vocat audax: — Aglaque ja ya, —
et quascumque magi faciunt, facit ille pregheras.
Ecce fraccassatas per sylvas impetus ingens
advenit, atque facit totum tremolare paésum.
Barbarizza venit, secum baiante cagnazzo.
230 — Quid, Pandraga — cridant; — quid nunc, Pandraga, co-
[mandas? —
Veruni sbeffatos se se Rubicane videntes,
o qualem faciunt schioppanti ventre risaiam !
Procedit Rabican folios voltare quaderni.
Tres quoque terrisono veniunt stridore diabli ;
235 Calcabrina prior, quem Gambatorta sequebat,
terzus adest Malatasca, focum qui naribus effìat.
— Quid, Pandraga, iubes; quid nani, Pandraga, re-
[chiedis? —
Urici et Futiel magno bue rumore galoppant.
— Quid, Pandraga, vocas; ad quid, Pandraga, do-
[mandas? —
240 Farfarellus adest, illi Draganizza secundat.
BALDI
Hi quoque ridentes se noscunt esse gabatos.
Vix quibus adiunctis Malacoda ruinat, et ipsum
insequitur Marmotta furens, Satanasque tricornis.
— Quid, Pandraga, petis; quid nos, Pandraga, mo-
flestas? —
245 Curri vero nullam Pandragam adsistere cernunt,
sed tantum magicae Rubicanem stare magistrum,
o puta si rident, scherzantque insemina gaioffi !
Astaroth in furiam properat, sic Belzebub unum
portat forconem, seguitat Malabolza, nec asper
250 Graffidanis, habens rascum, succedere tardat.
— Quid, Pandraga, spias; ut quid, Pandraga, ruinas? —
Astnodeus adest, Alchinus, Molchana, Zaffus,
Taratar et Siriel, omnes facto agmine sbraiant :
— Quid, Pandraga, novi est; ad quid, Pandraga,' vo-
[canuir? —
255 Stizzaferrus item, Melloniel, Acheron adsunt,
quos Malabranca sequens Ciriattum guidat apressum.
Magnunr quisque facit tenebrata per aera murmur:
— Quid, Pandraga, iuvat; quid te, Pandraga, talentat? —
Zaccara, Searmilius, Paymon, Bombarda, Minossus
260 denique concludunt festam, dicuntque medemum:
— Quid, Pandraga, iubes; quid nani, Pandraga, co-
[mandas? —
Postea, scoperta Rubicani fraude, cachinnis
talibus urlabant, quod terrae motus et ipsum
nimborum tonitrum, coelique ruina videtur.
265 Unde viri virtus Baldi generosa repente
se levat, et tollens animos in corde feroces
irruit in medios, brando rutilante, diablos.
Belzebub, ut princeps aliorum, baiat in auras
more canis, bruttamque aciem rastellat in unum.
270 Tamburrinus adest gobbus Garapellus, et, ipsum
tamburri ad lypitop — Arma, arma, — cridatur ubique.
Belzebub a tombis, solo sofiamine corni,
evocat urmatos sex centum mille diablos.
LIBER DECIMUS NONUS
I I
Lucifer ignorat causam, spiat omnia, vultque
275 scire quid importat cotantum fare parecchium.
Respondetur ei: non altras esse casones
maiores ista, quae tantos possit avantum
spingere diavolos, tantumque levare bagordum.
Ule bravus, bravus ille diu sentitus abassum,
2 So et menzonatus tenebrosa per atria Baldus,
qui, velut in libris Seraphi Parca menazzat,
debeat inferni per forzam rumpere muros,
est nunc perforzo cuncti prohibendus averni,
ne veniat giusum, scalisque ad bassa trovatis
2S5 Tartara descendat, te nosque, ruinet afattum.
Baldus at inferni sbirros tutavia cridantes,
urlantesque simul, sbraiantes, atque tronantes,
ense sbaratabat nunc bue, nunc impiger illuc.
Illi cum forchis, forconibus, atque tenais,
290 oncinis, graffis, ungis, cormsque fogatis,
inforcant Baldum, grafiant, et cornibus urtant.
Illico Centaurus sibi stesso terga tlagellat,
namque cavallus erat retro, paladinus avantum;
evolat, et Baldo succurrere prestus afrettat,
295 ingentemque travem fert prò bastone gaiardus.
Falchettus currit, Cingar, Moschinus; at ipse
Giubertus properat Pandraghae mittere guardam,
rizzatosque metu portai sua testa capillos.
Ast animi Boccalus inops, et privus aiuto,
300 implerat muschio, nimia formidine, bragas.
Hic illic quaerit latebras, bue illue afrettat,
nec retrovare locum scit, sconderolibus aptum,
et quamvis aptum semper tenet esse palesum.
De passu in passa se signat mille fiatas,
305 optat aquam sanctam, quae scazzet longe diablos,
mille paternostros borbottat, Aveque Marias,
Salveque reginas, sed nescit dicere Credo.
At iuvat alquantos Baldi descrivere colpos,
qui diavolorum facit ire ad sydera cornas.
12
BALDI
310 Maximus illorum squadronus pugnat atornum,
qui ferii in bandis, qui dretum, qui ferit ante:
nil tamen ille ungias, 11 il dentes, nilque rapaces
aestimat oncinos, forcas, rascosque tricornes,
et quascunque usant illi schittare corezas
315 sulphureas, pettosque oiidos puzzore carognae,
qui nigras habitant Malabolgias, quique Cainam.
Fulminat ensigero baldensis forcia brazzo;
et cum mandrittis, et cum fendentibus, et cum
diversis gucrrae tractis, at maxime puntis,
320 spiccat ab inferni soldatis brachia, gambas,
cornutasque facit volitare per aèra testas,
quas qui longe vident, non testas, brachia, gambas,
sed cornacchiones credunt, nigrasque mulacchias.
Cagnazzus, cui testa canis grossissima baiat,
325 dentibus assannat Baldo post terga galonem.
Ille roversonem, subito gyramine, tirat,
cui cornas cum fronte duas levat ense politas,
atque sub istesso colpo Malatasca trovatus
accipit in testam satis ampio vulnere crostam.
330 Ambo viam fugiunt, implentque cridoribus auras.
Barbarizza subit, magno forcone paratus,
et forconadam toto conamine lassat.
Baldus vero manu manca piat illico forcam,
dumque piat, stringit, spezzatque ladiniter illam,
335 atque tutantrattum callat sua dextra roversum,
cinquinumque facit naso largumque silacchum.
Uriel et Futiel scampant, quos Baldus atrigat,
namque, manudritto, sine gambis ambo caminant.
Farfarellus eos cito vendicare parecchiat,
340 rampinoque suo barronetn taccat in elmo,
strassinare putans illuni, seu tollere pesum.
Baldus ei rotolat versus ventralia punctam,
quae per vergognas de pisso ad stercora passat.
Sed quid agit Cingar? quid Falco? quid ve Vimazzus?
345 Moschinusque simul? Levius certamen habebant,
I.IBER DECI M US NONUS
'3
namque supratuttos vult solum Lucifer illuni,
qui dare (si scampati grandes sibi debet afannos.
Cingar abrazzarat se cum Rubicane, diuque
nunc gambarolis, nunc forza, nunc ve rasone
350 exercet lottam, tentans deponere sottum.
Sunt ambo astuti, sunt cimae, lanaque fina,
pettenanda (velut dicunt proverbia) saxis.
Falchettus bruschis Libicoccum pascit ofellis,
qui bene passutus nimio lignamine boschi,
355 vult scapolare viam, sed non scapolare dabatur.
Falco manu laeva tenet hunc, dextraque sedazzat,
burrattatque illi solido bastone farinam.
Huic dare se provat Sathanas quandoque socorsum,
quum tamen extra pilos polvinum surgere guardat,
360 quantum stare potest, stat dislongatus ab illis.
Zaffus afrontarat Centaurum fortibus ungis,
at valeat Virmazzus eum stimare nientum,
si duo diavoli non illum semper agrezent.
Calcabrina retro falsus traditorus aferrat
365 per caudam, firmumque tenet, nec senza casonem:
nullos namque potest sic calzos trare cavallus.
Dum tirat ergo unus retro, multum alter agraffat,
tertius en daemon fert Gambatorta tenaiam,
Centaurumque omnem nunc bine, nunc inde tenaiat.
370 I Ile sed, a tali muscarum sorte feritus,
dum sentit streppare codam, picigare culattas,
sentit et ad nasum pariter montare senapram,
cum bastone giocat, caudamque rescodit ab ilio,
dansque manum Zaffo per conni buttat aterram,
375 linde tenaiarum tantummodo restat arengus.
Non procul bine Moschinus erat, Draganizzaque seenni
aflfrontatus babet multo sudore travaium.
Hoc tamen in medio Malatascam Baldus amazzat,
qui mortus fugit bue, fugit illue absque corada,
380 fertque suam testam, quam troncam Baldus habebat.
Inde Malacodam per caudam praestus achiappat,
14
BALDI
et cazzafrusti de more volutat atornum,
inde manum slargans hunc lassat abire per auras,
qui procul octo mios vadit cascare deorsum.
385 Quo saltu, Marmotta fugit, fugit Astaroth, atque
Belzebub ipse prior longe calcanea menat.
Ecce gravem tundis bolzam Malabolza balottis
baiulat, et lanzat crudas boiazza nosellas.
Non tamen ad Baldum timidus manigoldus acostat:
390 sat sibi, quod feriat, nec non lontanus amazzet,
ut nunc qui schioppos, ut nunc qui tempore guerrae
archibusa ferunt, moschettos, paraque moschas.
Nonne saguratus quisquam, sguatarusque bisuntus,
atque pedocchiorum plenus, destructio panis,
395 nonne retro muro latitans, et quattus adocchians,
lontanusque pians miram, stringensque ribaldam
mozzandamque manum, resonansque per aera tuf tof,
solus amazzabit, passabit pectora solus,
aut tibi, de Medicis fortissime Gianne brigatis,
400 terribilem cuius forzam scit mundus atornum,
aut, Borbone, tibi, francorum gloria prima,
cuius consilio nostra aetas fìoret et arinis?
aut tandem Gonzaga tibi, Gonzaga Loyse,
cuius magnanimum pectus, forzamque leonis,
405 grandezzamque animi, provas sine fine parandas
omnibus Orlandis, imo Sansonibus illis,
qui spezzant montes, portantque in tergore scoios,
scit Carlus, Carlique duces, scitque ipse diavol,
cui saepe intrepida cartellum mente dedisti?
410 Sic Malabolza procul, nunc sub, nunc supra volando,
dardeggiat valido pomrancia ferrea brazzo,
quae tam praecipiti mandantur fulgure Baldo,
quam si bombardis ruerent scoccantibus arcem.
Baldus, ab impazzo tali retenutus, adirat,
415 dumque parat se se vindictae, dumque cotalum
vult sibi de pedibus omnino levare travaium,
ille manigoldus scampat, scampandoque monstrat
LI BER DECI M US NONUS
15
prò scherno guanzas culaminis, inde revoltus
trat de carnero ballam, slanzatque, nec unquani
420 fuhninat indarnum, sed chioccat semper in elmo.
Qua re non opus est ut stet dormire guererus,
nunc saltu schivat, nunc se se chinus abassat,
poenitet et nullam seenni portasse rodellam.
Belzebub hac sola bellandi sorte guadagnimi
425 sperat, et hoc fieri Malabolzae munere victor.
Providus at Haldus, cernens non ultra cotantis
posse canonatis obsistier absque riparo,
Belzebub atfrettat brancare, manuque sinistra
fortiter afierrat per folta pilamina ventris,
430 inde levans, stesumque tenens cum robbore brazzum,
sic sibi daemonium scuti facit esse repar uni,
opponitque illum Malabolzae contra balottas.
Belzebub ergo, ducum princeps, archive dia voi,
quantos discaricat Malabolzae barca naranzos,
435 tantos per schenam, panzamque invitus anasat,
unde comandatur quamprestiter archibusero:
ut caveat regis personam laedere tanti.
At nihil attendit simili Malabolza comando,
imo capit pomum, quo quondam stravit Adamum,
440 pomatamque tirat, non quani vibrare iuventus
napolitana solet, sed quam colubrina Milani.
Stridulat illa volans, ducitque fogata lusorem,
Belzebub liane recipit, Baldo reparante, ceresam,
ineschinusque duas sentit sibi rompere costas.
445 Tunc ea militibus praesumptio troppa videtur,
totus in un solimi Malabolzam exercitus arma
vertit, et hunc iam iam facient in mille bocones.
ni det ei aiuttum Baldus. Dat Baldus aiuttum,
perque pedes ambos, ambabus Belzebub ipsum
450 azzaffat manibus, fodrumque reponit in ensem.
Ìncipit (o bellam festam. giocumque galantum!)
liunc diavolorum capitanum supra diablos
valde menare giusum, totumque, per ipsa suorum
BALDI
cornua. forcones, grafios, lacerare tapinimi.
455 Sed tamen Alchinus, Siriel, Malabranca, Minossus,
quattuor egregii caporales, arma piarunt,
atque piare suos faciunt insemina guereros,
ut sint auxilio Malabolzae quippe cusino,
namque cusinus erat germanus quattuor illis.
460 Trenta miara ruunt — Arma, arma — gridantia coelo,
atque ad un trattum se totus inordinat ordo,
scinditur in partes geminas exercitus omnis,
quisque suam repetit banderam, quisque suumque
persequit alpherum, capitano quisque secundat.
465 Fama sub infernum properat, ferturque per aures
anxia Luciferi: gentem, cridat, esse levatam
in se medesimam, ducibus scordantibus ipsis.
Lucifer in mula, nullo sine tempore vecchia,
liuc salit, et dictum factum desopra venivit.
470 Sentit longe sonos, tamburros, cornua, trombas,
aéra quae turbant sursum, Phlegethonta deorsum.
Asmodeus, apro similis, Melloniel urso,
cum sex mille lupis stygiis, totidemque cruentis
singiaris porcis, adversa per arma feruntur
475 praecipites, guerramque nigram manegiare comenzant.
His Acheron, Paymonque simili, squadraeque suorutn
cornibus obsistunt, ronchis, ronchonibus, atque
dentigeris grugnis, quibus ossa miara teruntur.
Taratar ante alios celsis se cornibus effert,
480 provocat atque hostes, si voiant prendere gattam.
Stizzaferrus aprit bocchae bene quinque cavezzos,
sannutusque vomit meschias cimi sanguine bavas,
Molchana non tardat, nec Zaccara, nec Graficanis,
signa movent raptim, octo mille sequentibus illos,
4S5 hos Malabranca prior, post quern Ciriattus afrontat,
denique terribili veniens Bombarda fracasso.
Iamque spaventoso miscentur cuncta bagordo:
scopius auditur cornarum maximus, atque
sentitur grugnire sues, nitrire cavallos,
LIBER DECIMUS NONLS
17
490 mastinos baiare canes, mugiolareque tauros,
exurlare lupos, tygres squillare, leones
ruggere, sed diros alte eifolare dragones.
Baldus atrigarat se iam, non dante veruno
amplius impazzum seu forchis sive balottis.
495 namque bimembris erat contentio nata fralorum.
Ni! tenet in manibus, quo plus combattere possit,
spada quiescit enim, nec vult exire guainis.
Belzebub, officio mazzae iam functus un’horam,
iverat in centum settanta miara bocones,
=;oo inque marni Baldi tantummodo manserat unus
pes ocliae; sed membra quidem sua caetera, partim
arboribus pendent, ut milza, corada, budellae;
partim, per Baldi brazzum tridefacta minutim,
aspersere nigram faciem cuiusque diabli,
505 unde tapinellus, sua quo desgratia menat,
ibat membrorum quaerens fragmenta suorum.
Certamenter habet prò doia piangere causam,
sed quae membra sibi doleant nessuna trovantur.
non qui bagnentur pietosis fletibus occhi,
>10 non quae lingua cridet magnis urlatibus — Oyme, —
non qui cum gemitìi tampellent pectora pugni.
Cingar cum sociis Baldo retirantur apressum,
stantque simili stricti, nigram guardare bataiam.
Quale cremonesis plenum caldare fasolis,
.s 1 5 quando parecchi'atur villanis coena famatis,
seu quale in giorno mortorum grande lavezum,
impletumque fabis, subiecto brontolat igne,
magna fasolorum confusio, magna fabarum
est ibi, dum saltant, tomant, sotosoraque danzant;
520 tale diabolicum rupto certamen averno
mescolat insemmam bruttissima monstra baratri:
scilicet absque coda vulpes, cum cornibus ursos,
mastinos tripedes, porcosque suesque bicornes,
atque quadricornes tauros, atque ora luporum
525 inficata super spallas et colla gigantum,
T. FOLENGO, Le maccheronee - 11.
2
BALDI
montones, caprasque magras, sinaiotta, schirattos,
maimonesque gatos, baboinos et mamotrettos,
semileonazzos griphes, aquilasque dragonum,
semique gregnapolas, civetones, barbaque zannos,
530 et qui rostra ferunt guffi sed brachia ranae,
quique asinorum sub orecchis corna becorum.
Haec ea garbulio vilupantur monstra medemo,
diversumque sonum, neque talem forsan uditum
seu per passatutti, seu praesens, sive futurum,
535 fant siniul, atque simul sex millia mille fit unum.
Et nisi rex baratri veniat, magnusque monarcha
regnorum inferni praestissime Lucifer adsit,
cuius maiestas, cuius praesentia, cuius
caesareus decor irarum br usameli amorzet,
540 de se, deque suis est actum, terminat aula,
terminat imperium, res publica persa ruinat.
Ergo venit, venit ille ingens, immensus, et altus
mille quaranta pedes, horrendus, bruttus et asper
Lucifer, atque facit per postas currere mulam,
545 octoque post illum proceres galopando stafezant.
Grugnifer est primus, cui regis filia coniux,
Mosca, Cutiferrus, Dragamas, Ursazzus et illi
tres secretari : Calacrassus, Sesmilo, Loffi.
Murmura bellantum sentibant inter eundo,
550 sed per aventuram cappant ubi forte Bocalus,
non procul a cella Guidonis, fasce sub uno
spinorum nascosus erat, fabricando tremantes
atque tremolantos in zugni mense boienti.
Tum vero ut sensit strepitum post terga novellimi,
555 respicit angustam per bucam quacchius in umbra.
Ecce diavolazzum. toccantem sydera cornis,
cernit, in ingenti mulazza currere postam.
O puta, quando videt monstrum tam granditer altum,
monstrum horrendum, ingens, deforme, superque mulazzam
560 horrcndam, ingentem, deformem stringere gambas,
quae passando pedes grevos sibi ponat adossum,
LIBER DECIMUS NONUS
19
deque sua panza stampet fonasse fritaiam,
protinus, ut vacuo surgit leporetta coatto,
quam braccus bau bau latrando catavit anasum,
565 sic levat attonitus, sbuccatque frattonibus illis;
per sortemque maiam, spinas in veste tacatas,
machionemque illum, quo se per forza ficarat,
retro tirat fugiens, nec tempus habere videtur
tantum, quo possit se distrigare viluppis.
57° Quondam ego Merlinus portabar supra mulettum,
sat male cingiatum, velut est dapocago regazzi,
sat bene passutum, velut est man larga famei.
Dum fossum volui sprono saltare beato
in costis muli, se bestia matta levavit,
575 sellaque sub panza cingis mollantibus ivit.
Ipse ego sub maltam teneram caput omne ficavi.
Sed veluti mulettus, habens sub corpore bastum,
se magis et magis ad cursum stimulabat, et alto
cum collo nec non drittis currebat orecchis,
580 sic, sua strassinans post terga Bocalus id ili ud
intricum duris de spinis deque rovidis,
se magis incalzat, punctus sperone timoris,
vestigatque locum, seti pozzum, seu cagatorum,
in quo non dubitat, non spigam stimat aietti,
585 zibetto merdae soterarier ambruque cano,
dummodo tanta suis de spallis susta levetur.
Grugnifer, hoc viso, post illum protinus urtat
sprone cavalazzum sine testa, et corpore magro,
cui fiaschi possent ab utroque galone tacari.
590 Boccalus eazzat se stricta in limina cellae,
mortus ubi et positus cadelaeto Guido iacebat.
Illeque spinorum inansit defora viluppus,
namque per angustum poterat minus ire forameli.
Grugnifer lume seguitat dentrum, Boccalus achiappat
595 sic improvistus crucifixum praestiter illum,
qui pedibus morti, velut est usanza, tenetur;
non quod eum, prò se deffendere, vellet aposta,
20
BALDI
verum nescio quae bona sors dat saepe socorsum
improvisa bono, qui nil pensabat, homazzo.
600 Prohque Deutn atque homines! nam quae maravilia maior
esse potest? quae cosa magis tradenda librazzis
historiatorum? quod opus mage nobile dandum
est searpellinis, pistoribus atque poétis?
Grugnifer, ut vidit sanctos in imagine vultus
605 illius aeternique boni, summique Tonantis,
qui se consortesque suos castigat in igne,
illico ronzonem voltat. calcagnaque menat,
smergolat altisono clamore, petitque socorsum.
Boccalus, cui sors ad casum presa riescit,
610 cum signale crucis properat post terga diabli.
Lucifer imbattit, voltat quoque Lucifer, atque,
quanta cum furia datur illi currere, currit :
instat Boccalus, — Day dayque — cridando menazzat,
vexilloque Dei regem propulsat averni.
615 Cornutam Ursazzus toccat sperone giraffatn,
Mosca sequens trepidus groppas bastonat Echvdnae.
Inde Cutiferrus cogit trottare chimaeram.
Fertque Minotaurus Calacrassum, fert Briaraeus
Sesmilon, et Poffi portante Geryone muzzat,
620 ultimus est Dragamas, crocodili terga flagellat.
Sic omnes insemma rutint, vellentque tapini
cuncta magis tormenta pati, quam cernere Christum.
At nihil indusiat Boccalus currerc dretum;
donec arivarunt, ubi grossus praelia campus
625 mescolat, et nigri currebant sanguinis amnes.
Fece crucifixo procul apparente, diabli
protinus, inque uno subito, miliaria mille
stridentes abeunt in fumum, tantaque puzza
linquitur ut prosit nasos stopare nientum.
630 Omnes andati sunt in malhora, nec unus
munere Boccali malspiritus ultra videtur.
Frgo Boccalus vivat, vivatque botazzus,
vivat et antiquae dotnus inclyta nostra Folengae.
LIBER VIGESIMUS
Postquam, excazzatis crucifixi ad signa diablis,
Baldus avantarat longo sermone Bocalum,
inque sua dixit non pocas laude parolas;
postquam sarcophago patrem sepelivit in ilio,
5 quem modo reppererat Centaurus, eoque medemo
condidit, appressum genitori, busta Lonardi,
haec dieta, in facie tumuli sculpita, relinquunt:
« Guido, pater Baldi, iacet hic ». Quod nempe motivum
est breve, sed maior stat eorum notio saeclis.
io Ipse tamen vates, Baldo rogitante, Gibertus,
postquam cuncta super tumulum suspensa fuerunt
arma Leonardi, et factum de more trophaeum,
sic cecinit, sic plura dedit nova carmina saxo:
« Haec ea, vestibulo quae primo adfixa, viator,
15 suspicis arma, piis quaeso venerare susurris.
Ipsa Leonardo decori, Leonardus et armis
ipse fuit, viguere simul, simul ecce quiescunt.
Martin Roma suis semper gratetur alumnis,
bine ornata Ursis, illinc suffulta Columnis ».
20 Talia finierant, ut ut potuere barones;
nani, rogo, quae frifolis est convenientia trombis
cum campanarum sonito Chyrieque lysonis?
Quid piccas manegiare leves, disponere squadras
cum Requiem aeternam, Miserereque, Deque profundis?
25 Basta, quod almancum, devota mente pregantes,
signentam flexis genibus dixere coronam.
22
BALDI
:
I
*
■
'
f
At restat pagare suum Pandraga doverum,
quam tenet arbor adhuc, cum soghis membra ligatam.
Parvum de stipulis secchis fecere casottum,
30 in quo, mandato Baldi, gabiazza brusatur.
Ipse tamen generosus abit lontanus ab illis,
cernere non passus miseri spectacula facti.
Ac ita finivit Pandraghae vita putanae,
ac ita finiscant tot quot retrovantur in orbe
35 sgualdracchae similes, ruptaeque utrinque gaioffae.
Sed vix tartareis descenderat illa paésis,
ecce repentino se se movet insula cursu,
spaventatque animos sic improvista gaiardos.
At inox pensantes, memorant hanc esse balenam,
40 quam modo Guido senex Baldo praedixit et altris,
quod, postquam stygias scanfarda calarit ad umbras,
ipsa teneretur non aniplius insula monstro:
quae liquidas currit tam praesta per aequoris undas,
quod non bombardam velocius ire videmus
45 et iam motu oculi complerat trenta mearos.
Cingar desperans loquitur: — Qui trenta diavoi? —
Centaurusque stupet, quia sic non fecerat ante.
Falchettusque alios animat lassare pauram.
cernere namque novas plus fit laudabile cosas,
50 ireque per mundum, variosque patire travaios,
quam semper proprio panzam grattare paéso,
nec bastare animum pagnoccam linquere dretum.
At Baldus reticens novitatem masticat illani,
commandatque onmes in littore stare sedentes.
55 Boccalus buffonus ait: — Gaudere bisognat,
mysterumque facit, socii, quod stemus aiegri.
Non poterit pedibus nostris mancare terenus.
Quid dare travalii tempesta marina valebit,
si mare passamus, sub plantis stante tereno? —
60 Mine non poca quidem sociis est orta voluptas,
qui sbalzare vident de boschis, deque cavernis,
ursos, cingiales, leopardos, atque leones,
I.IBER VIGESIMUS 23
quos novitas renim cogit se tradere ponto.
Inde reguardantes, aliam videre facendam,
65 quam Virmazzus eis, digito monstrante, palesat:
Guidonis post terga vident remanere sepulchrum,
atque super scopulum mediis fundarier undis.
Quin etiam anchoreo detenta est fusta bidenti,
in mediaque maris campagna sola remansit.
70 Ast alia en maior visa est maravilia longe,
namque super grossam navem jiersona gigantis
apparet, drittusque haerens, se se arboris instar
erigit, et brazzis velam sparpagnat apertis,
namque mari et vento proprius cascaverat arbor.
75 Dico quod antennam scusant duo brachia longam,
estque arbor bustum, torrazzo firmior omni.
Flent venti, si dare sciunt, saltentque per undas,
si saltare volunt, castrones aequoris albi:
tam poterunt magmi m fortemque movere gigantem,
80 quam calzus moschae roccam murosque Trevisi.
— Doli diavol — ait Cingar, — quae cosa videtur?
nonne gigantonem, compagni, cernitis illuni?
nonne tenens velam stat saldus more pilastri? —
Cui Boccalus: — Amen, o infelix illa taverna,
85 in qua tanta quidem se machina ventris aloggiat.
Integer buie minimum bos implet apena budellum. —
Ast etiam ipse gigas, veniens incontra, stupebat:
cur sic illa, velut navillius, insula currit.
Hi mirantur eum, qui praestat ut arboris instar;
90 ille stupet, quondam firmam, nunc currere terram.
Denique iungentes medio se gurgite, sicut
fit quando Paduae per flumen, nomine Brentani,
nunc andando rates, nunc se redeundo salutant,
incipiunt occhis se se guardare ficatis.
95 Falchettus subito laeta cum voce favellat:
— O Deus, insogno? est ne hoc phantasma? Fracassus,
ecce Fracassus adest, ille est qui carbasa tendit. —
Moschinus dietimi confirmat: — Certe, daverum,
24
BALDI
illa gigantaei tota est persona Fracassi,
ioo O Deus, en quali foggia retrovamur amici!
Ire sub infernum tuti poterimus adessum,
postquam nobiscum venit haec montagna gigantis. —
Cingar albera vocat laetus, cifolatque deinde.
Sed quum Fracassus se se chiamare Fracassum
105 audiit, abiectis velis, ex tempore saltat,
supraque currentem summa de nave terenum
saltat, et ipsius magno sub pondere salti
insula balenae pene est anegata sub undis.
Correre quae eoepit maiori percita cursu,
no nam sibi spezzantur costae, saltante giganto.
Quin edam navis Zenovae grossissima, de qua
sustulerat saltum, retro ivit quinque mearos.
Naturalis enim mos est respingere barcam.
quando quis in terram se buttat navis ab orlo.
1 1 5 Illuni quamprimum Baldus et Cingar abrazzant,
abrazzant, inquam, gambas vix supra cavecchias;
nec non Falchettus, nec non Moschinus, et altri
strinxerunt illum et multas fecere carezzas,
nam boncompagnum se vultu monstrat aiegro.
120 Boccalus, saltu tremefactus, fugerat inde,
inox redit, et longam fert scalam, forte catatam.
Id rident fratres, nec scitur causa facendae.
Ut fuit inter eos, magnimi petit ante Fracassum,
vultque suis spallis scalam accostare tamagnis,
125 quod nisi cum scala sursum montare valeret.
— Quid facturus — ait Baldus, — Boccale galante?
scala quid importat? vis ne altam prendere roccam?
— Non — Boccalus ait, — sed orecchiae dire parolam. —
Risit amichevolam Boccali quisque novellam,
130 ac nihil alterus comportat cuncta Fracassus,
ut bona cum schiettis compagnis semper usanza est.
Attamen ipse stupet, crispata fronte, stupendam
rem tantam, sensuque illam submaginat alto:
quod ve videt propriis occliialis, credit apenani.
LI BER VIGESIMUS
25
135 Miracli bramat tamen huius cernere causam,
vultque quod effectum penitus sua vota sequantur.
En se despoliat nudimi, retinetque mudandam.
ut nodare queat speditus, agente bisogno.
Stant ibi perplexi: qui! voiat inire Fracassus.
140 Quos pregat ut pariter cum secum corpora nudent.
Id faciunt omnes, nietuentes forte negari.
Ergo gigas, duro qui magnas corpore forzas
altus habet, nec se putat Herculis esse minoreni,
extirpat vecchiam manibus de littore querzam.
145 Hinc tirat e fodro cortellum, panis ad usum
semper adopratum, cui brachia quinque misura est.
Hoc totani querzam disfrondat, more stropelli.
moreque dexibilis virgae, qua vigna ligatur:
et faciens partem, quae grossior extat, aguzzam,
150 ingentem fustum calcans in littore ficcat,
ut ficcare solet steccos oselator in agris,
seu quum pernices, seu quum vult prendere quaias.
— En — Boccalus ait, — porros mangiare bisognat. —
Baldus cum sociis ridet, multumque Gibertus
155 miratur tantis de forzibus esse gigantem.
Ecce magis fretolosa ruit prestezza balenae,
namque suis sentit costis intrare cavecchium.
Quo facto, longam drittamque rafrontat abetem;
hanc quoque tam facilem, ruptis radicibus, extrat,
160 quam facilis tenero scalogna cavatur ab horto.
Undique dispennat tronconem frondibus, atque
vult habeat formam remi, vogare parati.
Haec abies scusat remum; haec querza, tereno
inficcata, dabit forcam, cui remus apoggiat.
165 Tum bene fundatis pedibus, distendere schenam
incipit, et vogat balenae contra viaggium.
Contra, inquam, cursum balenae remigat, et non
onziolam lentat, magis imo magisque reforzat
terribiles tanto schenae conamine brazzos,
170 ut per nervigerum strepitent ossamina corpus,
26
BALDI
deque alto caschet vultu larghissimi^ imber.
Confessat nunquam similem tolerasse fadigam.
Baldus, id aspiciens, aliis comitantibus, ultro
altoriare parat, quem scridat valde Fracassus.
175 — Desine, Balde, precor: totum sic ducere mundum
dat' mihi nunc animus; rogo te, mi Balde, recedas. —
Illico cessa vit Baldus, sermone Fracassi,
qui magis impellit spallas, gambasque, manusque.
Sudat et borrendo repiat cum pectore laenam.
180 Nil per tres horas balenae cursus atrigat,
uil tam praecipitem valet ille siare caminum,
concita namque nimis cavat undis bestia fossam,
et sforzata magis properat, nescitque trigari.
Hinc sdegnata quidem mens est altera gigantis.
185 Tres ibi puntadas tanto dat pectoris urto,
imam post aliam, quod naso tangit arenam,
sic basso, sic ille chino se corpore slongat.
Denique consequitur votum, iuxtaque talentimi
sistitur, imo retro cursum balena reflectit.
190 Obstupuere omnes tam fortis robur homazzi:
quando hic sufficiens fuerit voltare caminum
tam magni piscis, qui regnimi tergore portat.
Gambarus indretum sic sic andare videtur,
ut nunc retrogrado praeceps ruit insula passu.
195 Non tamen interea cessat vogare Fracassus,
vult per despresium naturae vincere guerram.
Navigat, ingentesque facit, dum navigat, undas.
Sed tamen impatiens tolti balena viaggi,
et quod per forzam retro sua poppa tiretur,
200 ecce improviso longam super aequora eaudam
exerit, atque illa colpos menare comenzat
tam grandes crudosque simul, tam valde sonantes
ut strepitum nuper diabolica guerra minorem
fecerit, et, nisi succurrat possanza gigantis,
205 non poterunt certe nostri scampare barones.
Cauda erat (ut referunt annalia nostra Cipadae)
I.IBER VIGESIMUS
longa quatercentos, nullo mancante, cavezzos.
Hanc menat huc, illue, per drittum perque traversum,
inque infinitos nodos aliquando viluppat,
210 ut fit quando piat truccum villanus aguzzum,
dormentemque viae serpam traditorus asaltat.
Dextriter ad testam, punctam bastonis acostat,
inde premit, schiazzatque illi, velut ova, cerebrum:
dumque tenet fixum, nitens in littore, palum,
215 illa nihil rehavere potens ab acumine testam,
dimenat reliquum prolixi corporis, et nunc
dat baculo formam thyrsi, nunc chioccat arenam.
Sic tampellat aquas balena, tiratque roversos
terribiles, spezzatque ornos vecchiasque cipressos,
220 ipseque gran strepitus sentitur otanta miaros.
Tum quoque parte alia grossissima testa levatur
fluctibus e mediis, et boccam sbarrat edacem.
Pro quam magni oculi, quam larga foramina nasi!
Cui montagna caput, cui frons campagna videtur,
225 dentorumque altos pinos longhezza somiat.
Non, Fracasse, tamen brazzos arcare rafinas:
et magis atque magis duplicatur fonia schenae.
Hunc animat Cingar, dicens: — Fracasse gaiarde,
nunc te nassutum Morgantis semine monstras.
230 Sta saldus, stagnusque simul, paladine valente. —
Talia dum stimulat Cingar, balena coazzam,
fulminis ad guisam, tanto conamine vibrat,
quod, veluti paias, tridat plus trenta cipressos,
altaque truncones volitant per sydera virdi.
235 Mox venit ad spallas medesima botta Fracassi,
quae cantare ammani facit illi in corpore vasto.
Protinus, abiecto remo, Fracassus aferrat
codazzam strictis manibus, retinetque gaiardus,
cui tales donat streppos, talesve tiradas,
240 quod mugire facit, grossasque molare corezas.
— Strictam — Baldus ait, — strictam, F'racasse, coazzam
detineas: pulchrum faciani tibi cernere colpum. —
2S
BALDI
Quo dicto, spadam de taio fortiter urget,
ut possit taiare viam de netto coazzam.
245 At nihil otTendit, retro quia spada resaltat,
nani squamis passim duris erat illa coperta.
Presta caput, tractum medio de gurgite, voltat,
obscurasque aperit multo sofiamine boccas,
et parat, incutiens sannas, mordere gigantem;
250 cui pede dat calzum tam grandem tamque gravosum
ut smassellaret tres dentes extra ganassas.
Illa boans, reboansque simili, stridensque per auras,
aequora mugisonis coelumque revulnerat echis.
Inde, cruentosos vomitans super aethera spudos,
255 Iunonis bellas imbrattat stercore damas.
Mox iterimi, dum sentit adhuc sibi stringere caudam,
testonem volgit propter boccare gigantem;
at Virmazzus erat brazzo dardoque paratus:
hunc iacit, et dextrum sfronzando ficcat in occhium,
260 punctaque cervellas intrans penetravit ad imas.
Cingar, Falchettus, Moschinus tela frequentant
conglomerare procul: festucos, saxa, quadrellos,
spinarum fasces, vulsos cum gramine cespos,
omnia convolvunt, ridentque insemina novellum
265 hoc genus armorum, nec non risibile bellum.
Assaltare lupum vidi talvolta vilanos,
quando fame ductus quaerit, queni devoret, agnum.
It bassus bassus per sulcos perque ruidas,
donec aquistatur quid quid sua voia bramabat.
270 Ecce fugit, portatque agnum, cunctisque palesat.
Turba vilanorum, velut est usanza gaioffis,
sparpagnata ruit, coelum sbraioribus implet,
cumque ruginosis spuntonibus occupat illuni;
qualem rumorem dictis factisque viluppant,
275 talem barrones misturant contra marinimi
monstrum illud, magnisque auras clamoribus implent.
Baldus habet voiam prorsus taiare coazzam,
non cessat punctas, mandrittos atque roversos,
UBER VIGESIM US
29
sed quo plus chioccai, plus mancuni vulnerat ensis.
280 Ergo viam gittat spadam, plenusque furore
se parat expectans: quod maxima testa resurgat.
En iterum stizzosa menat cum dentibus unum
terribilcm morsum, sperans sorbere gigantem;
sed Baldus, qui nudus erat tunc corpore. tostus
285 saltat, orecchionem manibus prendendo duabus,
fortiter hunc retinet, subitus quoque Falco subintrat,
atque aliam sudando prius zaflavit orecchiam.
Cui tamen altorium donat Moschinus; at illa
granditer exululat, stridisque assordat Olympum,
290 fatque sibi forzam, prò se retirare sotacquam,
sed non posse datur, caudam retinente Fracasso,
nec sua testa sibi est in libertate primaia.
Illa tirat giusum, susum retirantibus istis,
quod fieri non posse tibi fortasse videtur;
295 accascasse tamen sic sic monimenta recordant.
'l'alia dum fortis Baldus sociique maneggiant,
ecce iterum sprovistus adest pirata Lyronus.
Hic simulac persam cognoverat esse galaeam,
quam sibi sustulerat Baldus, Baldique sodales,
300 hos quaerit, giuratque illis mangiare coradam.
Et iam sex centum leucas passarat aquarum,
atque Zibeltarri per stricta canalia corsus,
ire per oceanum spretis praesumpserat austris,
et voltans proram contra afros parte sinistra
305 venerat in pelagum, non ante vogabile maium,
cui sedet oppositum montagnae culmen adustae,
quae, quia sustentat cervice soiaria lunae,
mons Lunae dieta est, quae busa est tota dedentrum.
Mas Lyronus aquas sulcat, cercatcjue nemigos.
310 blasphemat coelum, quoniam non retrovat illos .
Armatas secum numero fert trenta galaeas,
in quibus ad remos noviter per forza ligarat
mille zenovesos, Colicutti ad littora presos,
quos Mutinae princeps Philofornus duxerat illue,
BALDI
315 perque tradimentum fuerat dux captus ab iilis.
Fecerat et taiani Lyrono mille medaias,
quas Pretus Iannus fino stampaverat auro.
Lyronus tamen hunc solum cortesus honorat,
ast aliis nervo ventosat terga bovino.
320 Trenta vehit fustas (seu fustas sive galaeas)
namque, volens pelagi diversas quaerere bandas,
suspicat aguaitos inimica per aequora tesos.
Illuni praecipue multi per regna tyranni
cercant denariis multis trapolare pagatis,
325 namque diavol erat, non lassans vivere quemquam.
Huc igitur properans, celerantibus ante galaeis,
praecipit ad littus schiavones flectere proras;
sed stupet, aspiciens caudam, testamque tamagnam,
nec minus ingentem bustum, possamque Fracassi,
330 qui smisuratam tenet alto corpore caudam.
Clarius hoc factum, meliusque videre talentati
egreditur primus, mandatque uscire seguaces,
mandai et adduci sibi magnum Spezzacadenam
(Spezzacadena fuit Leonardi quippe cavallus,
335 quem navali olim tulerat certamine Baldo).
Saltat in arzonem armatus, sine tangere staffarli,
destrerumque acrem nullo sperone maneggiat.
Cingar ait Baldo: — Num cerno Spezzacadenam?
Balde, viden? num somnus hic est? num visio falsi?
340 1 Ile quidem latro est, ille, inquam, boia diabli,
qui nostrani rapuit navim, secumve cavallos. —
lmpatiens ullum Baldus stimare periclum,
protinus accurrit contra, brancatque cavallum
per frenum, bravans quamvis sit corpore nudo:
345 — Sta. latro saldus — ait; — non altro nomine sciretn
te nomare, latro es, dignus quem forca guadagnet.
Iste tuus non est, meus est, desmonta cavallum. —
Quando Lyronus equi briliam videt esse piatam,
obstupet in prima facie, pensatque pocliettum
350 quomodo vir nudus sic possit usare braurani,
LI BER VIGESIMUS
aitamen in fìanchis destrerum calcibus urget,
ut quatris pedibus paladino balzet adossum.
At Baldus, gatto similis, dabanda levatur .
cum salto, pariterque tirans in jiectora stoccum.
355 fecit ei mancare lenam, quae appena ritornat.
At mille interea veniunt in frotta latrones.
quos praecedit atrox quidam capitanius, Hippol.
qui frater Lyronis erat, corsarus et ipse:
scaltritus, guerraeque avidus, famaeque sititor.
360 At quum Centaurus belluni videt esse paratum,
armis armatur subito fulgentibus, atque
it celer ad fustas, armato milite vodas,
quos menat, exceptis cinquanta, citissimus Hippol.
Caudam balenae non audet linquere prudens
365 ipse gigas, dubius ne se velut ocha trapozzet.
Baldus ataccarat se fortem contra Lyronem,
quem trovat expertum guerrae, validumque guererum
Circum circa illuni, tanquam leonessa, regirat:
cui facit, existens nudus, sudare camisam.
370 Nudus osat certare, tamen non dextera nuda est,
sola sed armatur solito spadone, nec omnem
aestimat hic munduin tanti sub tegmine ferri.
Cingar alhora tiinet, sortem maledicit iniquam;
Falco sed hunc scridat. dicitque morire batais
375 esse decus magnum; quo dicto fulminis instar,
arma piat, ferroque omnem se providet, atque
it retrovare ladros, quos mille haud stimat ofellam.
Dumque ruit praeceps, cridat: — Mora, taia, retaia;
gens maladetta, cave, non gens, sed merda diabli.
380 Non solettus ego vos unum stimo lupinum. —
Et iaculans dardum, tres uno in vulnero passat.
Mox alium lanzat, quo corpora bina tramazzant
mortila, sanguineasque ananas per guttura buttant.
Inde pians mazzain, cum qua bel lare solebat,
385 incepit spezzare elmos, spezzare corazzas;
incepit schiazzarc ossos, smaccare cerebros.
BALDI
Qua plus folta videt gentem sibi flectere piccas,
se iacit, hastarumque facit de pulvere fustos.
Nemo suarn spectat mazzam, vult nemo rosadis
390 se bagnare suis, vult talia nespola nemo.
Illi donat opem Cingar, qui armatus et ipse
efficit in terram currentes sanguine rivos.
Non discostus ei, Moscninus fortiter urtat:
sanguificantque omnes forbitas sanguine spadas.
395 Centaurus miseros buttabat in aequora ladros,
trentaque vodarat nigra de gente galaeas,
non quod solsolus tam sanctam fecerit opram,
sed, qui pracson erat, Philofornus viderat omnem
prò se proque suis tandem succedere sortem,
400 si Baldo et sociis compagniter addat aiuturn.
Ergo valorosus trat spadam, menat et urtat:
seque provat factis et verbis esse fidelem
Centauro socium; squarzat, laceratque budellas.
Inde zenovesos Christi de gente cathenis
405 eripit, ac extra ferros trat mille tapinos.
Tunc data libertas animosos efficit illos:
— Arma — vocant, — arma, arma — cridant, simul arma
[requistant,
inquc illos rabiem porcos c pectore sfogant.
Nani bastonatas vecchias, bussasque receptas
410 seu mescadizzi loris, seu fuste bovino,
valde recordantes, reddunt prò pane fugazzam.
Hos Philofornus enim deduxerat extra galaeas,
contraque mille ladros zenovesi mille bataiant.
Portat inhastatam modo toltam forte gianettam
415 Cingar, et altorium cernens, animositer omnes,
quot quot scontrantur, sbudellat, seque coralo
fecerat aequalem rossedine sanguinis, atque
magna suae inemorat celebratae facta Cipadae.
At se Boccalus, se se Boccalus in antro
420 sconderat, utque lepus quacchiarat membra coatto,
nam qui non scampat mortem putat esse bachioccum.
LI BER VIGESIMl'S
33
Dudum mirarat zuffam fortissimus Hippol.
Obstupet armigeros tanta virtute barones.
Nescit enim generosus homo deducere spadam
425 cortice coramnii, brazzumque intexere scuto,
namque voluptatein tacito sub pectore sentit,
dum Baldum, Baldique viros cum caede suorum
Orlandis guardat similes, similesque Rinaldis:
despiccant etenim testas, brazzosque, manusque,
430 inque poco spatio tam multa cadavera fundunt,
tota quod e mortis campagna coperta videtur.
Quisque facit provas ingentes, corde gaiardo,
purgantes miseram ladrorum stercore gentem.
O quis vidisset barbutas, quis ve celatas,
435 scheneras, faldas, nec non spezzarier elmos,
dixisset certe: — Nihil est horrentius orbi !
non terremoti, non fulmina, voxque tronorum ! —
Sed tardare tamen nimium se viderat Hippol:
impetuosus equum Rocafortam stringit, et ensem
440 targonemque ferens, it aquosi turbinis instar.
Cinger, id adocchians: — Guarda, Falchette, — cridavit. —
Ecce ruina venit, sta saldus, non tibi manco. —
Dixerat, et veluti nocchierus praticus, undam
prospiciens magno venientem murmure venti,
445 hanc spezzare parat ferrato pectore navis;
sic Cingar contra furibondos Hippolis ausus
firmus aparecchiat se se, nec ab impete scampat.
Hippol ad un trattimi quod arivat fulminat ense,
Cingaris ac tanto cervellum robore chioccat,
450 ut bene non sapiat si nox vel giornus adesset.
Quum tamen oltraggium vidit Falchettus amico
sic fieri, colera succenditur ultra misurarli.
Ferratam stringit mazza ni, ferit Hippolis elmum,
ac dishonesta quidem fuit illa nosella barono.
455 Nec sorbam interea Falchettus tardat un’altram;
maiori, quani prima fuit, botta ipsa valore
iungit et ad terram pennazzum buttat ab elmo.
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
3
34 BALDI
Mox ait: — Attenta, si nostra panada saletur —
atque menat colpum terzum pur semper in elmuni,
460 unde coactus equi collum ferus Hippol abrazzat,
et bene tres voltas cascandi signa fuerunt.
Non Mongibellus tanto vampatur in igne,
quanto inflammatur collericus Hippolis ardor,
dumque furit boffans, tempesta marina someiat.
465 Exululat, ferrumque manus perstringit ad ambas,
fendentemque gravem tantis cum forzibus offert,
quod, nisi Falco statini balzasset alhora dacantum,
in geminos illuni squartasset nempe mezenos.
Non tamen interea cessat dopiare feritas,
470 nam, vix fendentem complerat, protinus altrum,
atque altrum lassat stizzosa voce roversum.
Non potuit Falchettus eam schifare ceresam,
quae sic brusca fuit, quae sic fuit illa gaiarda,
ut smemoratus liutno caderet, guanzale tridato.
475 Viderat hoc Cingar, currit furibundus in illuni,
atque super brazzum dextrum, qui deserat ensem,
percutit; ut strato Falchetto porgat aiutum.
Falchettus tamen ecce levat se saltibus altis,
dumque Hippol voltans brancat cum Cingare guerram,
480 dumque ferire parat, canto Falchettus ab altro
mazzatam donat; cui voltus, Cingare lieto,
dum dare parecchiat, Cingar succurrit amico,
atque fiancalem spiccatum ad littora mandat.
Sic leo terribilis, cunctisque superbior, usat
485 intra duos ursos rabido combattere morsu,
qui vix tempus habet, spatiumque piare fìatum.
Dum squarzare unum quaerit, mordetur ab altro,
dumque istum retrovat, subito retrovatur ab ilio:
sic erat in medio fratrum validissimus Hippol.
490 Tanta ibi corripitur rabie, tantoque furore,
ut focus ob nimiam stizzam vamparet in elmo.
Ergo, dum Cingar nimium se cazzat inanzum,
dat piatonadam toto conamine talem,
LIBF.R VIGESIMIS
35
non supra schenam sed supra Cingaris aurem,
495 ut campanellos audiret mille sonantes.
Sbalorditus humo cascat, calzasque tirare
apparet, ranaeque instar se stendit arenae.
En cruor a naso, cruor ore, cruorque fluebat
auribus, et rubeum mandat per gramina rivum.
500 — Ah ladrone — cridat Falchettus, — brutte ribalde
bastardone, vi rum talem tantumque necasti? —
Dixerat, et strido manibus bastone duabus
se levat in guisarn balzantis ad aethera pardi.
Mox ferit hunc tanta possanza desuper elmum,
505 quod, quamvis Hippol se sub targone covertet,
targonem tamen hunc spezzatum mandat ad herbas;
tamque pesenta gravat durae tartuffola mazzae,
quod Roccafortae groppas cervice flagellat
Hippol, et in sella stando portatur apertis
510 huc illue brazzis magno galopante cavallo.
At corsarorum fratantum huc advolat agmen,
surgentemque suas in plantas Cingara trovat.
Non aliter rugit leo, cazzatore feritus,
quando, canes inter seu corsos sive molossos,
515 unguibus et morsu carnaium frusta minuzzat,
sicut alhora facit Cingar, quem Falco secutus
mazzatas orbi nunc huc, nunc dirrigit illuc.
Hi duo ben stretti simul agmina grossa fugabant,
ante suamque iram voltabant terga ladrones.
520 Baldus at interea distemperat ense Lyronem,
atque sui similem iam nudum fecerat armis
et nisi Fracasso trarupta haec gara fuisset,
absque ullo dubio finisset vita Lyronis.
Moschinus, Centaurus item, Philofornus in uno
525 groppetto stridi spegazzant sanguine terram,
atque coradellas, milzasque ad sydera iactant.
Nullus alhora quidem remanebat supra galaeas,
omnes in terra, tam mori quam zenovesi,
combattunt, multosque alios Centaurus in undas
36 BALDI
530 iecerat, inde suis tornarat ferre socorsum.
Verum Giubertus, spatians in littore solus,
se viat ad fustas, intrat, nullumque retrovat,
et velut imbellis, nec usatus in arte scrimandi,
cernit et horrescit tantam guardare bataiam.
535 Per nubes ingens hastarum fractio bonibat,
perque sinum ponti vocum fragor altus eechat.
Fiunt squarzones carnis, fiuntque cruoris
flumina, de mortis hinc inde fiuntur acervi.
More bechariae pulmones, viscera, trippae,
540 atque coradellae, panzae, ventralia, milzae,
arboreis ramis pendent, herbasque cruentant.
O crudas bottas, o vulnera digna Rinaldo,
millibus o doctis cantanda Maronibus acta!
Hic ferit, hic reparat, taiat iste, sed ille taiatur.
545 Squarzatas maias, tridasque omnino piastras
cernebas, avibus similes volitare per auras.
Ad bassum volucres tanto prò murmure crodant,
seque trabucantes fasso meschiantur in uno.
Et cervi et lepores extra boschalia saltant,
550 piscesque attoniti bacchantur in ae<]Uoris imo.
Et iam corsari voltant calcagna fugaces,
instant nostrates miseram cazzare canaiam.
Non tamen interea laxatur cauda Fracasso,
qui clamans socios commandat linquere guerram,
555 atque ad vodatas raptim properare galeas:
nani fare vult bellum tractum, dignumque corona.
Tunc omnes rati, non posse tenere Fracassus
amplius ingentem codam, quae lubrica muzzat,
ut muzzat manibus nequiens anguilla teneri,
360 concurrunt, veluti cernis concurrere gentem,
quae versus Paduam cupiens andare per amnem
Brentae, qualcunam mirat discedere barcam,
de cuius prora navarolus cridat: — A Pava. —
Baldus mandatum negat exaudire Fracassi,
565 spernit ab impresa guerrac se tollere fortis
LIBER VIGESIMUS
37
carapio, nec mortem curat mercator honoris.
Si cura destrezza valeat fortezza coèllum,
decrerat contra Lyronem vincere pugnam.
Iamque gigas tanto caudam conamine torquet,
570 quod, dum torta caput voltat balena Fracassum
boccatura, velut boccat bona cagna leprettum,
illico dimittit caudam, caput illico brancat;
inde pedes mittens, veluti si strangulet ocham.
quattuor in crollis testani de tergore spiccat.
575 Ecce mari medio pigritatim littora circum
incipiunt callare, simul surgente profundo.
Insula disparet, quam portat bestia secum,
et quisquam pedibus sentit mancare terenum;
dumque bisognat aquis mergi, desiderat alas,
580 in moia quoniam se trovat habere culamen.
lam maris in fundo se se balena stravaccat,
boscorumque trahit secum sex mille biolcas,
per quos discurrunt pisces, novitate gioiscunt,
saepe cachinnantes ridenti pars incubat ulmis,
585 parsque capellutas mangiant de robore giandas.
Miranturque capros, lepores, cervosque negatos,
nec minus humanas facies, bustosque taiatos.
et carnes, modo quas Baldi fecere sodales.
At super innumerae testae sofiare videntur,
590 arma, trabes, tavolae, capannae, millia rerum:
antea saltarant barrones supra galaeas,
atque zenovesi, quanti de caede supersunt.
Hi cuncti pariter fustas insemma tenebant,
ad quarum spondas, dum se attaccare volebant
595 corsari miseri, pietosa voce cridantes,
seu respingebant urtis et calzibus illos.
sive trabant susum per orecchias, perque capillos,
donec complessent remos, bancasque vodatas,
atque cadenatis pedibus statuere nodaros,
600 qui tam desconcis usantur scribere pennis.
Fracassus menat piscosa per aequora brazzos;
3*8 BALDI
ingentesque facit cumulos, dum nodat, aquarum,
scindit eos manibus, gambasque racoltus inarcat,
inde viam faciens calcagnis aequora pulsat,
605 et puntando pedes, sofiandoque gutture pieno,
non tempestatem pelagi facit ille minorem,
quam Borra et Gregus. sibi contrastante Sirocco.
Dumque natat, casu vel sorte guidante, Bocalum,
qui nil mangiarat, retrovat sine fine bibentem,
610 cui quasi tripparum compleverat unda misuram.
Protinus hunc mittens in summo vertice campat,
nec mancum Boccalus erat securus alhoram,
quam castellanus seu Mussi, sive Salei.
Hippol fertur equo gaiarditer extra profundum,
615 sustinet aequor equum, sed equus quoque sustinet ipsum
Hippola, cui tantum schinchae bagnantur ab undis.
Cingar in excelsa maioris puppe galeae
stabat, et ad Baldum frezzosa mente cucurrit.
— Me miserum — clamat; — num Baldus forte sotacquam
620 piscibus esca fuit? prò dii, qui fata guidatis,
iustitia haec vestra est? tali ratione guidantur
fata hominum? Non, non, stellis incago ribaldis:
incago Marti, Phoebo, totaeque canaiae.
Et mihi recrescit non scribere posse corezas,
625 in vestrum quoniam dispregum grande volumen
dictarem, plenum de centuin mille corezis.
Non dii, sed potius vos estis merda diabli.
Est sine cervello populus, qui pazzus adorat
vos, seu beccones ravaiosos, sive bagassas,
630 aut imbriagos, homicidas, aut rofianos.
Nonne Venus meretrix totius pubblica gentis,
nonne lovis soror est Iuno, contraria Troiae,
Iuppiter accepit tamen liane prò uxore gaioffam?
An poterant bastare Iovi de mille puellis
635 cinquantae numero? centae? tandemque tresentae?
Bestia matta fuit, qui te laudavit, Homerus,
menchionusque Maro, nec non scola caetera vatum.
LIBER VIGESIMITS
39
Ecce tibi ficcas facio, stronzisque ledammo.
Cancar te mangiet, penitus restante niento,
640 qui totum tantis implesti fecibus orbem.
Die mihi, merdipotens o Iuppiter, ut quid ab omni
gentili vulgo totius factor Olympi
esse putabaris? cum sit quod adulter, avarus,
quod stuprator eras castarum boia sororum?
645 Taiasti patri genitivos, ladre, sonaios,
ut non stamparet plures tribus ille fìolos.
Stuprastique tuam post haec, ntanigolde, sorellam.
Sforzasti Alcmenam, propter fabricarc gigantem,
qui palmam semper vastis in rebus haberet;
650 hunc tamen una uno stravit muliercula sguardo,
ac in guarnello fecit filare gazanum.
Tu quascumque tuis oculis, gaioffe, placerent
seu consanguineas, seu non, sine iure, puellas
turpabas, faciens asinaliter omnia secum.
655 Ergo (si vivis) possis tibi rumpere collum,
postquam sic nobis crudelia fata ministras,
postquam virtutum Baldus candela stuatur.
Talia dum Cingar iactat, renegatque batesmum,
Fracassus guardans coelum, sic ore braveggiat:
660 — Iuro per hunc sacrum, quod porto in fronte, batesmum,
perque illuni ventrem, qui me sborravit in orbem,
tantum cercabo per montes, saxa, cavernas,
per sylvas, boscos, per valles, flumina, terras,
inox diavolorum per tecta, per antra, per ainnes,
665 et si conveniet per celsa palatia coeli,
donec seu vivum, seu mortum, si ve malatum
inveniam Baldum, cum quo vel vivere semper
in coelum statuo, vel sub stigialibus umbris.
Sed prius arripiam Plutoni regna gaioffo,
670 cuius de testa pavidam streppabo coronain,
subque meo stabit sceptro diabolica proles. —
Mox ait: — O comites, animum deponite moestum.
Ut vindicemus Baldum tantummodo restat.
40 BALDI
Me seguitate, precor, nigrumque calemus ad orcum. —
675 Dixerat, atque omnes capitanos chiamat in unain
maiorem fustam, reliquasve seguire comandat.
Egressique undas finaliter, aequora lassant,
Fracassusque rapit sumpto bastone viaggi uni.
Moschinus seguitat, Falchettus, et altera turba.
680 Cingar vult solus cighilinum stare dedretum,
si mare fortassis tret morta cadavera ripis,
ipsius ut Baldi det membra negata sepulchro.
Centaurus remanet cum Cingare, caetera squadra
non sine ploratu vadunt post terga gigantis.
685 Quisque suam vitam non binas stimmat ofellas.
In qua parte via est magis aspera, tenditur illue;
nil curant spinas, nil curant saxa, ruinas,
nil teinpestates, pluvias, nil frigora, caldum,
nil tigres, apros, nil serpas atque ladrones.
690 Omnibus bis, quae saepe trovant, gaiarditer obstant.
Si retro vant, mangiant; si non, — Patientia — dicunt.
Ad grandis tandem radices montis arivant,
quem appena queant ertum superare camozzae.
Non saliunt illum, tenebrosa sed ora cavernae
695 intrant impavidi, montagnaeque antra busatae.
Cercat iter pedibus, vadens Falchettus avantum,
insegnatque alios, quo debent ponere plantas.
Est opus, ut gobbo Fracassus tergore vadat,
nam grandazzus homo daret ipsa in saxa zucadas.
700 Cingar at interea per longam solus arenam
ibat, passeggiando pedes, grattandoque testam,
et ficcans oculos in terram plorat amicum,
quo sine scit certe non vivere posse quatrhoras.
Saepe sibi stesso cazzasset in inguina stoccum,
705 praesens Virmazzi nisi tunc persona fuisset.
At tandem gravis ecce venit de longe cavallus,
ille cavallorum meliorum maximus, ecce
Spezzacadena venit, portans se fluctibus extra
fortiter, inque suo (quis baiain non vocet istam?)
l.IBER VIGESIMUS
41
710 inque suo dorso duo grandia corpora gestat:
scilicet in groppam Baldum, arzone Lyronem;
nam Baldus, quum sensit aquas subcrescere, cumque
Lyronus subito voltasset fraena cavallo,
non se curarunt coeptam finire bataiam.
715 quod nimis importat barronibus ire negatum.
Baldus it in groppam saltu, brazzatque Lyronem,
cui Lyro datque manum, dat verbaque dulcia. dat cor.
amboque contraris fiunt in rebus amici,
hostes quippe facit fratres commune periclum.
720 Spezzacadena ruit, cuius tantummodo musus
apparet, testaeque hominum modo supra videntur,
et modo sub latitant, velut usat mergus et ocha.
Peiorem sed Baldus habet, stans retro, pitanzam;
saepe trapozzatus gorgadas tirat aquarum.
725 Is tamen alto animo divinum sperat aiuttum.
Cingar, id aspiciens, sperat, clamatque sodalem.
monstrat ei digito cosam de Ionge nodantem.
Quid sit enim, nescire datur, quia copia vistae
deficit humanae tam longos currere tractus.
730 Centaurus tamen ipse cito se cazzat in aequor,
parte cavallina nodans, tandemque rivatus
gurgite qua medio iam Spezzacadena fiatum
spingebat grossum, nimiae sub pondere somae,
suscipit extemplo Baldum, supraque groperam
735 hunc tirat, allevians straccati dorsa cavalli.
Prospicit haec Cingar, sentitque per ossa medullas
discolare suas, ut cera liquescit ad ignem.
Gustat enim tantam dolzuram intrinsecus, ut non
in brenta mellis voluisset habere culamen.
740 Denique perveniunt omnes ad littus arenae,
fit novus hic gustus basorum, fìt nova festa,
mille carezzinae fiunt plus zuccare dulces.
Baldus amorevola sic sic piat arte Lyronem,
ut Lyro disponat Baldum seguitare per ignem.
745 Venerat ad ripain nec non gaiai diter Hippol,
42 BALDI
cui iacet appressimi sellis Rocaforta bagnatis.
Hunc Lyronus adit, strictumque abrazzat, et inde
supplicat ut sortis voiat incagare travaio,
seque valenthomini penitus committere Baldo.
750 — Sum contentus — ait, — faciam quaecumque co-
[mandas.
Quo dicto, ad Baldum brazzis currebat apertis.
Baldus eum subito sembiante aprendit aiegro,
germanosque sibi forti charitate cadenat,
prò quorum forzis non mundum prezzat un aium.
755 In Roccafortae post liaec se arzone piantat.
Lyronus charum non lassat Spezzacadenam,
Hippol it in sellam Pardi, Philofornus at ipse
Centauri iussus groppas montavit equinas.
Cingar nil curans, stafferi more, pedestrat.
760 Iamque recedebant, quando sibi trenta galeae
in mentem veniunt, quas sic sine rege relinquunt.
Baldus Lyronem, fratrem quoque saepe pregavit,
ut classem tantam, prò seque suisque, nequaquam
prorsus abandonent: satis est quod ametur ab illis.
765 At nec Lyronus vult hoc audire, nec Hippol,
ac minus hanc voluit Philofornus prendere curam:
tanta sodalicii calamita tiraverat illos.
Ergo abeunt, fustasque omnes, gentemque relinquunt,
nani nimis importat mistatem linquere Baldi.
770 Solus it ad staffam Cingar, solusque pedestrat,
donec villanum qui binos menat asellos
obvius incontrat, pensatque robare coéllum.
Ast ille, ut vidit soldatos, protinus altrum
brancat iter, sylvaeque asinos per devia cazzat.
775 Cingar eum chiamat: — Quo, quo, sta, scolta, gazane
Scolta parolinam solam; sta, dico, bonhomme. —
Cui respondet homo: — Blabla, chiz, felchena, gozea.
Sic parlans, cursum duplicans calcanea menat.
— Quo diavol abis? — respondet Cingar: — adessum
780 te faciam gustare tuam, villane, paciam. —
LIBER VIGESIMUS
43
Quo dicto, insequitur clamans tutavia: — Velane
tangar, ni smontes, pentibis; scende, gaioffe.
Lege comandatur nostra, quod quisquis habebit
sive duas tunicas in dossum, sive gabanos,
785 det male vestito seu quellum sive quelaltrum.
Non aliter quicumque duos menat ante somaros,
iure viandanti donare tenetur asellum. —
Rusticus exurlat, neque vult smontare iumentum.
Non inthesus ait : — Flep, chelp, cocozina, boaster. —
790 Dumque suas similes baias sbraiando frequentat,
Cingar eum currendo rivat, caudamque somari
corripit, inde trigat, fossumque gaiardus in unum
patronem ac asinum, sociis ridentibus, urtat.
Quo facto, subitum spiccat de littore saltum,
795 supraque colaltrum balzat leggiadrus asellum.
Iam non francesum sub se voluisset ubinum,
non orecchiutas quas mulas Roma cavalcat,
nam portantino passu trampinat asellus,
foiadasque paret pedibus taiare minutim:
800 tichi tich et tichi toch resonat per mille lapillos,
ponitur in fallum pes nunquam parvulus, et non
pontigero suffert costas sperone tocari,
nam subito calcem laxat, pariterque corezam.
Miraculum, si asinus tret calzos absque corezis!
805 Ergo inter comites orta est non poca voluptas;
dum spronat Cingar, mollat celer ille fiancum,
et caput in gambas ficcans de retro levatur,
unde bisognabat Cingar tommare deorsum,
atque super littus maiores prendere bottas,
810 quam si frisonis caderet de arzone cavalli.
Talibus in festis compagni tempora passant,
donec arivarunt ubi maxima surgitur alpa:
alpa columna poli, quae saxi culmen aguzzi
ficcat in aethereas sedes, ac sustinet astra.
815 Haec lunae montagna quidem chiamatur, et illic
ad fundum socii magnam reperere cavernam,
44 BALDI
totaque per circum grottis montagna busatur.
Centaurus norat vestigia pressa Fracassi,
terribiles quoniam mostrabat arena pedattas.
820 Cuncti gaudentes statuunt seguitare gigantem.
Baldus smontat equum, smontat Lyronus et Hippol.
Cingar asinaster, reliquis derdanior, inquit:
— « Qui stat retro seret portam », proverbia dicunt.
LI BER VIGESIMUS PRIMUS
Venimus ad pavidum Malamocchi denique portum,
gurgite qui medio ferì centum mille diablos,
naviculamque meam fìuctu sorbere menazzat.
Contra fortunam grandis matezza videtur
5 spingere schirazzum, quando est garboius in undis.
Ergo ego quid faciam? spicchetur ab arbore velum,
butteturque giusum maioribus ancora soghis.
Non bastat nobis animus transcendere passum,
passum tam durum, tam horrendum, tamque cativum
io in quo multoties barchae gentesque negantur.
Non mihi sufficiens cor est, non circa coradam
aes triplex, ut grande velini tentare periclum.
Impegolata pocum sub fundo navis, ab ornili
parte forata, cagat stuppas, aperitque fenestras.
15 Ergo inquam, quid nunc faciam? timidus ne redibo?
Semper difficilis est scortegatio caudae.
At quia non modicum video mihi nascere scornum,
qui iam vogarim tercentos mille miaros,
non formidarim cagnae latramina Scillae,
20 non me terruerit rabies ingorda Carybdis,
et Malamochaeos trepidem tentare diablos?
Fac animum, paveasque, Striax mea 'Fogna, nientum
Grandis erit (confesso quidem) straccano schenae,
dum contra pegoras opus est intendere brazzos.
25 Ergo sub infernas Baldum sociare masones
est opus, o Musae, populosque catare stryarum,
quos maris in fundo strya Gel fora sola governat.
46 BALDI
Ibant obscuri Haldus, Baldique seguaces
nigra cavernosae peragrantes clymata tombae.
30 Nec mirum si dant crebras per saxa zucadas,
ac per inaequales petras si schinchibus urtant.
Quapropter rident, animoque feruntur aiegro,
et boncompagni sua danina libenter abrazzant.
Non procul ante meant alii duo tracta balestrae,
33 scilicet insemmam quattri, post terga Fracassi,
qui testam ruptam banda portabat in omni.
En sentit tandem post se pistare cavallos:
quid sit, avisatur; cridat: — Ola, manete pochettum,
audio cum ferris contundere saxa cavallos.
40 Numquid erit Centaurus, equi cui forma dedretum est?
Vix ea finierat, Cingar veniendo, cridabat:
— O o, Falchette, o o, Fracasse, Bocale. —
Giubertus fatur laetus: — Vox Cingaris illa est.
Expectemus eum; — tunc illi firmiter adstant,
45 conveniuntque omnes, nec se discernere possunt.
Fracassus voluit brazzis amplectere Baldum,
sed tulit in saxo magnuni cum fronte garofol.
Tum quoque Boccalus Baldum toccare volebat,
et quasi cum digito steso sibi vulsit ocellum.
50 Cingar ait: — Properate ultra, videamus abyssum.
Ipseque Falchettus praecedat, guida, caminum.
Quattuor in voces post liaec cantare comenzant,
nani (velut accascat tal volta) fuere tralorum
quattuor insemina voces, cantare scientes.
55 Accipit ut gracili sopranum voce Gibertus.
Suscipit at firmum Pliiloforni bocca tenorem.
Gorga tridans notulas prorumpit Cingaris altum.
Trat grossum Baldus extra calcanea bassum.
Quattuor hi varios ita sic andando motettos
60 cantant, et simili nihilant dulzore fadigam.
Gorgula phoebaei frifolat magis alta Giherti,
deque «ci sol fa ut», modulanter surgit ad «eia».
Semicromas, minimasque notas sic ille menuzzat,
LIBER V1GESIMUS PRIMUS
4
ut pratichi frollarli trinzantis dextra vacinam.
65 Longas atque breves Philofornus pectore squadrat,
sustentatque onmem relevata voce camoenam.
Interdum pausas expectat quattuor, octo,
viginti, et trenta, velut est usanza tenoris,
dumque silet, ternis resonat modulano linguis.
70 Non minus aure canit Cingar, quam voce peritus:
nunc usque ad coelum vadit retrovare sopranum,
nunc usque ad baratrum scalam descendit ad «are».
Nulla quidem vox est aliorum promptior, et quae
plus notulas nigras crevellet more farinae.
75 Baldus at educit tremulo de gutture bassum,
hunc quoque flamengum iurares esse canonem,
nam fundans simulat cannam, velut organa, grossam.
Est sibi pochettum, gamautti tangere cordas,
bassior at giusum canevae descendit in inumi.
80 Plus ascoltantum sopranus captat orecchias;
sed tenor est vocum rector, vel guida canentum.
Altus apollineum carmen depingit et ornat.
Bassus alit voces, ingrassat, fundat et auget.
Cantus flamengos, talianos, atque todescos
85 hi cantant, quia sic passatur inutile tempus.
Sunt tamen insani quidam, pazzique balordi,
sunt quidam stronzi, dico, bis terque cagati,
qui tain dulcisonis plenam concentibus artem
esse legerezzam dicunt, tempusque gitatum,
90 plusque volunt aut esse asinos aut esse cavallos,
et tamen attracta reputari fronte Catones.
Plusque suam boriatn preciant, et ventre pieno,
lardatisque gulae paffis, vultuque botazzi,
praelati insignes dici, quam scire coellum
95 seu sit parlandi, seu sit doctrina canendi.
Imo macer quidam bos Chiari, tortus, et omnes
scomunicatus habens materno a lacte diablos
in gobba, hypocritus, gnato, vecchiusque crevatus,
est qui sbaiaffat, gracchiat de hac arte canendi.
48 BALDI
ioo Musica continuo versatur in ore deorum,
musica concordi fert circuiti cardine coelum,
musica nascendo humanos compaginat artus.
Cur hymnos, psalmos, cur cantica tanta vetusti
disposuere patres gesiis cantanda per orbem?
105 cur, dico, antiqui doctores atque magistri
ornavere libros responsis, versibus, hyntnis,
Kyrie leysonis, Introitibus ac Aleluis?
Ite genus pecudunt, pacchiones, ite gazani,
vos quicumque fero laceratis dente camoenas.
no Cessarant comites cantu, nam Cingaris ipse,
Cingaris ipse asinus firma cum voce comenzat
canzonem cantare suant, mostrare volendo
non minus esse bonam sibi vocent, non minus esse
cantandi garbum lingua, gorgaque paleso m,
1 1 5 quam fuit Agricolae quondam, ntagnoque Bidoni.
Vox asini grata est asinis, neque gratior altra
esse potest, quamvis frifolet Pliilomena per uinbras.
Ingentem interea strepitum sentire comenzant.
— Auditis — Falchettus ait. Tunc quisque tacendo
120 stat chetus, ac longis runtorem brancat orecchis.
Cingar ait: — Seguita, quo te via praevia guidat.
Fortasse invenies quo causa cridoris habetur. —
Falchettus paret, tastatque andando petrarum
passibus intoppos, sociisque annuntiat illos;
125 et quem Cingar ait, curat captare viazzum,
namque vias quandoque trovant velut ypsilon ire.
Quo magis accedunt, sonitus magis ille rebombat,
et iam vix unus parlans auditur ab altro,
tam strepitus rumurque ingens assordat oreccliias.
130 Horrescunt onines, quamvis sint pectore franco,
seque putant venisse nigri Plutonis ad umbras.
Denique per quandam fissuram splendulus ignis
apparet, modicoque viani dat lumine claram.
Huc Baldus celerans alios restare comandat,
135 elevat bine oculos, quantum lux parvula monstrat;
I.1BEK VIGESIMUS PRIMIS
49
ecce videt portam, vario quae sculta metallo est.
Accurrunt, placet ire intus: Fracassus in illam
ter pede chioccavi! portam, sed tanta ruina
fit martellorum quod nil sentitur ab intro.
140 Impatiens Fracassus eam bis tergore crollat,
atque eadenazzis ruptis sine chiave recludit.
Conticuere omnes martelli ferra domantes,
nec sonat ulterius tich toch incudine pulso.
Stant ibi ferrari centum, totidemque gaioffi,
145 qui carbonorum portant in tergore saccos,
qui quoque manticibus ventosis semper afogant,
quique domant ferrum martellis atque tenais.
In pede saltatus, vir grossus alhora pigrezzam
fert testudineam, et tanquam bosaccarus inflat
150 ingentem panzam, et plenum fece botazzum.
Tresque gulae cascant de mento ad bigolis imum.
Is Baffellus habet nomen, primusque boteghae
stat faber, e zoppi Vulcani semine zoppus.
Introit en Baldus, coetu seguitante, bravosus,
155 ut soldati intrant albergos tempore guerrae.
Cui Baffellus ait: — Nimium, compagne, superbis.
Tu ne meam sic sic audes intrare fosinam? —
Baldus respondet ghignans: — Te affretta, magister,
expcdias bonas armas, comprabimus illas. —
160 Sic parlans rugat, buttatque sosopra botegam.
En rursum fabri nudo cum corpore menant
martellos magnos, candentia ferra domantes.
Pars facit huc, illue vivas saltare favillas;
pars cum manticibus, pars cum carbone fegato
165 abbrasant durum venti solìamine ferrum;
pars elmos limat cristatos, parsque corazzas,
aggroppantque tridas circum bragalia maias.
Sunt qui multifores, velut ars merscalca docetur,
excudunt ferros prò ramponare cavallos.
170 Dumque lavoratur, Baffellus praesidet illis,
dat quibus interdilla crustas bastone cotoras.
T. Folengo, Le maccheronee - n.
4
5«
BAI. DI
Sunt omnes nigri, ruginentes, absque savone,
malque petenati, nudi, plenique pedocchis.
Nec BafTellus eis lassat mancare bocalum,
175 nam male ferrari martellant absque bocalo.
Dumque ita perficitur, parlantque insemina fradelli,
de penitus finis se se fornire piastris,
• velleque vestiri rutiiis per forza corazzis;
ecce suum Baldus sentit nitrire cavallum,
180 Lyronusque suum, quos nunc deffora ligarant,
atque asinus bis sex pontadis protulit — A a. —
Quid sit, nescitur; currunt ad cernere causam.
Spezzacadena magis nitrit, raspatque terenum,
Roccaforta simul magno rumore balanzat,
185 calzibus et duris cum Pardo marmora spezzat.
Vult Baldus saltare foras denantior altris;
sed pede vix posito super aerea limina portae,
maximus hunc spingit ventus, drentumque rebuttat.
Obstupuere omnes, iterum vult bravus apertas
190 transpassare fores, at flatus fortior urtat,
quem simul et socios alios sotosora butavit.
Ter sic tentavit, ter sic indreto tomavit.
Tunc BafTellus ait: — Grandis desgratia vestra est.
O sfortunati, vos nempe morire bisognat.
195 Sic sic ausi estis secreta subire deorum?
nec formidastis grottas filtrare dearum?
Non hic mortales fas est calcare pedattas,
ni dea concedat vobis Smiralda caminum. —
Fracassus dixit: — Qui dii, quae Smerdola, quod fas?
200 Est Deus in coelo, quo lux nitet absque tenebris.
Vos mage diavoli brutti, lordique stryones,
qui fugitis radios giorni, qui semper in umbris,
more civettarum, gufiforum, gregnapolarum,
vivitis, et vos met divos, divasque vocatis.
205 luro tibi: quod non discedam partibus istis,
donec iter retrovem, quod nos deducet ad orcum,
I.uciferumque tibi patrem, fratresque diablos
LIBER VIGESIMUS PRIMUS
51
discomare volo, totosque relinquere pistos.
Die: quod nomen habes? — Respondet: — Tu ne Tiphoeus?
210 tu ne Briaraeus, quia me deitate segurum
sgomentare putas? Ego sum, qui fulmina magno
condo Iovi, praesumque istis sine fine cavernis.
luro deos: faciam vestras pentire pacias.
Hinc uscite foras, praestum: quid statis? an anchum
215 vultis, ego dicam bis vobis? ite deforas.
Vos altramenter tot porcos, totque cavallos
cangiabo, veluti dii transformare cativos,
malvagiosque solent homines in turpia rerum. —
Cui Fracassus: — Habes magnam, confesso, rasonem,
220 dummodo, qui faciant illam, retroventur adessum.
Attamen invenias seu divos sive diablos,
qui te, quive tuam possint defendere causam.
Non aliud ius nos, aliud non numen habemus,
quam cor magnanimum, spadam, mazzamque feratam.
225 Ergo, quid indusio? nimium parlare codardos
arguit; arma meis da compagnonibus: ut quid
me sguerzis guardas oculis? da praestiter arma. —
Sic dicens, calcem validum vibravit eidem,
quem smagazzavit rafioli more tenelli,
230 inerdaque corporeis cunctis de partibus exit.
Hinc alius, terrere putans bravegiando guereros:
— Praesti — ait, — o famuli, quid statis? prendite tela
scazzemusque istos temeraros extra fosinam.
Exite, o tristes asini, gentesque ribaldae. —
235 Ac ea dum parlat, martellum corripit unum,
et martellatam dat Baldo supra cerebrum.
Quando fabri nudi zuffam videre comenzam,
expediunt raptim martellos atque tenaias,
parsque graves limas, chiodos et azale fogatum,
240 hisque armis audent mastris se opponere guerrae.
Ridebat Baldus, nec fodro educere stoccum
se dignat, quamvis nesplum gustaverat unum.
Quamprimum festinus eos Boccalus asaltat,
52 BALDI
seque valenthomum nuda inter corpora monstrat.
245 Sed poco in spatio cuncti periere ferari,
sunt etenim nudi: ceu fresca povina taiantur,
nec per miracolum mansit, qui viveret, unus.
Spezzacadena intrat per apertas denique portas,
ruptaque de collo pendebat soga cavezzae.
250 Se se cum Pardo cantonem tirat in unum.
Roccaforta tamen sentitur calcibus extra,
qui pistando petras frangit, qui boffat et hinnit
more cavallorum, quando fit gara tralorum.
Tunc Fracassus, equo cupiens praestare socorsum.
255 vult exire foras, sed grandis ventus in illum
ecce ruit, vastumque facit retro ire gigantem.
Baldus ait : — Certe guastabitur ille cavallus. —
Respondet Cingar: — Si sic fortuna repugnat,
quid nostras ultra cercamus rumpere testas? —
260 Hoc dicens, sotosora domum voltare comenzat.
Giubertus ponit carbones, excitat ignem
inanticibus, rossasque facit dare lumina bronzas.
Lyronus retrovat vivo de marmore saxum,
quod removet, speratque aliquem accatasse thesorum.
26,5 Ecce repentinus fit terrae motus, et antra
undique tota sonant, faciuntque stupire barones.
Attamen interea saxum Lyronus abrazzat,
inox levat, et buttat per portas extra fosinam.
Ecce drago (horresco referens) longhissimus intrat,
270 intratusque ruit propter squarzare Lyronem,
qui sic arditus fuerat scoprire cavernam,
qua latet haeroum pretium, palmaeque ducarum.
Tunc causa hic patuit, quare tres ante cavalli
saltabant fremitu, quos luridus anguis agebat.
275 Hunc tamen accensi, tractique insemina, cavalli
calzibus assaltant, morsu, pedibusque davantis.
Nil drago deffendit se fortes contra cavallos,
imo venenoso cercabat dente Lyronem
sternere, dum grottam vult ille intrare scovertam.
LIBER VIGESIMUS PRIMUS
55
280 Baldus et Hippol ei currunt praestare socorsum,
qui contra bissam crebro deffenditur ense.
At focus interea morzatur flamine venti,
quo tenebrae totum penitus rapuere lusorem,
nec possunt socii proprias cognoscere fazzas.
285 Baldus ibi clamat: — Nihil, eia, timete, barones.
Nostra quidem virtus magicas non extimat artes.
Sed precor intantum (quia sic lusore caremus):
nemo menet spadam, ne mutua vulnera dentur
Sola cavallorum sit guerra incontra dragonem.
290 Sic ait, atque animat stimolanti voce cavallos,
ut stimulare canes in porcos saepe solemus :
qui, nunc mordendo, nunc calzos trando, domabant
foetentem dragum ; quamvis non vistus ab illis
quaeritur ad nasum solummodo, namque cavalli
295 nil penitus possunt tenebris discernere foltis.
Pardus agit calzis, nec lassat prendere flatum ;
Roccaforta tenet portam, prohibetque volenti
se scampare fugam, tenet ac per forza dedrentum.
llle sed interea, nigrum vomitando venenum,
300 sibilat, et se se tumefacto gutture gyrat.
Porrigit attentas quisquam compagnus orecchias,
interdumque suas per gambas ire tralorum
sentit, eumque procul sospingit calce Fracassus.
Omnes coguntur nasum stoppare, nec oybo
305 dicere tempus habent, tantus iam puzzor amorbat.
Tandem non potuit plus Spezza tenere cadena,
Spezzacadena dragum lassat scampare tirantem.
Ille viam liber scapolat, seguitantque cavalli;
alter cum calzis agitat, sed morsibus alter.
310 Ille fatigatus sibi iam ingrossare fìatum
sentit, et intornimi bassis volat anxius alis.
Fracassus validum menaret saepe tracagnum,
sed timet aut socios aut desertare cavallos.
Pardus, habens animimi furiatum contra nemigum,
315 dum tirat calzum, percusso Cingare, fallat.
BALDI
54
Cascat humi Cingar, Pardusque retornat, et ipsi
Boccalo supra schenam saltavit adossum.
— Heu — Boccalus ait, — succurrite, namque butavit
me sotosora draco, magis imo diavolus extat. —
320 Respondet Cingar: — Patientia, contra doverum,
contra meam voiam patientia, cara brigata.
Me quoque nunc fecit saligatam rumpere culo. —
Giubertus ridet. — Rides, Giuberte, facendam
istam? — Cingar ait, — mihi nulla est voia grignandi.
325 Scilicet hic habeo ventosas atque cirottos,
cum quibus acceptam possim medegare schenadam. —
Talia dum placidis mottis baronia solazzat,
egreditur cifolans ofìcinam denique serpens,
quem Rocaforta suis calzis prohibere nequivit.
330 Ule cavernosas vadit stridendo per oras;
dumque seguire parant guereri, protinus ecce,
ecce fores bronzi, portaeque serantur apertae.
At pede cum dextro, vasconum more, Fracassus
currit, et ad terram, scarpato cancare, mandat
335 cuncta sotosopram, clamans sic voce tonanti:
— Me seguitate ducem, quo nobis nostra codardis
forcia smarrita est? ubi nostra prodezza, diavol? —
Sic ait et signans se se, ruit extra botegam,
quem non ulterius ricolavit forcia venti.
340 Tunc illi imbrazzant scudos, brandosque filatos
disfodrando, foras armato pectore balzant.
Hos quoque destreri drittis seguitantur orecchis,
mortifer at dragus tenebrosa per antra vagatur,
tumbarumque cavas cifolis ingentibus explet.
345 Ad quorum strepitum socii vestigia drizzant,
tantonesque abeunt, quaeruntque per orba draconem,
quem vel habere volunt mortum vel perdere vitas.
Tum novus exoritur rumor, tantusque bagordus,
ut non esse putent nisi centum mille diablos.
350 Vox confusa procul loca per scurissima bombat,
quae venit innantum sensim, crescitque gradatim.
LIBER VIGESIMUS PRIMUS
55
Est id cunctarum rabidissima schiatta ferarum;
quaeque suas reddit voces, ut usanza ministrat.
Dat leo rugitum horrendum, lupus elevat urlos,
355 bos bu bu resonat, bau bau mastina canaia,
nitrit equus, nasoque bufat, raspatque terenum.
Sgnavolat et gattus, et adirans eiulat ursus.
Mula rudit, mulusque simul, tum ragghiat asellus,
denique quodque animai propria cum voce favellat.
360 Hi pariter celerant incautos contra guereros,
duraque cum rabidis affcrrant morsibus arma.
Si manegiare volunt spadas, est grande periclum
ne sibi medesimis mortalia vulnera figant.
Quisque suum corpus sentit morderier, atque
365 per tenebras ullam nescit comprendere cosam.
Longa cavernarum via, nigris piena latebris,
tomboat istarum vario cridore ferarum.
Fantasticarat multo iam tempore Cingar,
quam retrovare guisam possit dare lumen ad orbos.
370 Invenit ascortus, gratans sibi denique testam,
commenzatque petras azzalo tundere spadae:
quae, quia spagnola est finissima lama, favillas,
per cecos passim busos facit ire micantes
et pocho alquantam praestat lusore vedutam,
375 unde avisantur saltem, gnarique fiuntur
compagni, si stent sibi retro aut ante diabli,
namque diabli erant, induri membra ferarum.
In quorum medio Baldus se primus afrontat,
ignudoque feras brando smembrare comenzat.
3X0 Fracassus, pariter, longe bastone butato,
cum manibus tantum brancat, perstringit, afogat,
atque caneggiatos duris necat unguibus apros.
Cum manibus, dico, tantum, cum dentibus atque
squarzat, et in tepido se totum sanguine sbroiat.
385 Virmazzus, nec non iunctus Philofornus apressum,
contra duos tauros magnani coepere baruffane
Cingar crebra menat per duras vulnera cotes,
56
«ALDI
quem drago predictus post schenam falsus asaltat,
vultque vetare illuni ne sic det lumen amicis.
390 Clamitat altorium Cingar; Moschinus aiuttat,
et spadam abiiciens, illi se buttat adossum,
per collumque tenens, manibus stringendo, cavalcat.
Serpa, viam currens, Moschinum tergore portat.
Viderat id factum Falchettus, donat aiutum,
395 insequiturque cridans: — Quo te, Moschine, diavol,
quo, Moschine, drago te portat? smonta, miselle,
nanque tuae timeo vitae, cito, salta deorsum. —
Moschinus non audit eum, sed fertur ab angue,
quem validis pugnis sempre ferit inter orecchias.
400 Ecce ambos raptiin volucer Falchettus arivat;
ut giusum balzet, crebro clamore monendo.
Moschinus vero, post se cum sensit amicum,
quadruplicans animos, tam fortiter ilia serpae
stringit, ut illa cadat terrae, mancante fiato.
405 Falchettus subito per dextram zaffat orecchiam,
serpentemque retro nunc huc, nunc protrahit illue;
Moschinus stat firmus equo, calcagnaque menat,
cumque manu armata guanto tampellat et urtat;
se retrahit serpens, nec vadere curat avantum.
410 Non aliter quum vacca neci sit tracta becaro,
plus redit indretum, quo plus guidatur inanzum,
squartatas quoniam cernit de longe sorellas,
inque cruentatis pendentia membra cavecchis.
Cingar ibi assistens totum denta verat ensem,
415 qui iam non brandus sed dentea sega videtur.
Non tamen e saxis flammas excudere cessat,
exiguosque suis sociis praestare lusores.
Ipse drago noscit se mortum, protinus altram
vertitur in spetiem, quoniam (mirabile dictu)
420 quae nunc anguis erat, formosa putina videtur,
cui nomen Smiralda fuit, de gente luparum.
Cascat Moschinus, dum sub culamine longa
schena deest, formamque piat drago ille novellane
LIBER VIGESIMUS PRIMl'S
57
Falchettus stupuit, cuncti mirantur in illam,
425 a capite ad plantas indutam vestibus al bis,
quae manibus librum retinet, mussatque parolas,
seque coprit latitans ne sit compresa baronis.
Sed rapit in socca Falchettus praestiter illam,
cui fugit e manibus vestis; Falchettus, oseilo
430 praestior, hanc iterum per trezzas illico zaffat,
medesimoque actu scarpat de pectore librum.
Admiranda nimis comparuit ecce facenda.
Vix Falchettus eam raperat, librumque serarat,
omne repentinas animai se scampat in umbras,
435 imo abeunt in frotta simul sex mille chiapini.
At Smiralda cridat, planctumque comenzat amarum,
Falchettumque rogat supplex, sic ve: — Ayme — lo-
[singat, —
ayme ego, non curans hominum consortia, vitam
his teneo castani grottis, servoque pudorem.
440 Ah miserere tuae famae, Falchette, nec istud
dignum laude putes, teneram offendisse putinam.
Quid facias de me, quae sum muliercula? de me,
quae sum de numero nympharum Palladis una?
Ergo, prccor, voias toltum mihi rendere librum,
445 perque meam me andare viam permittere fas sit. —
Talibus ingannans, Falchettum porca carezzat,
barbozzoque eius digitis putanella duobus
fat squaquarinellum, velut est ars vera piandi,
sive carezzandi menchiones atque dapocos.
450 Venerat huc Baldus, Cingar, cunctique barones.
Hique simul quantum sit bella fiola stupescunt:
alter ait: — Scelus est bellam ammazzare putinam; —
alter ait: — Scelus est bruttam scapolare putanam.
Duin tamen hanc Falco, mossus pietate, parecchiat
455 linquere, quae vadat quo se sua voia comandat,
dumque putat secum proprii dishonoris afettum,
ecce procul vox alta tonat, cum voceque lumen
apparet radians, quae clamat: — Prendite rursus,
58
BALDI
prendite, barrones, lordam foedamque bagassam.
460 Mundus namque omnis tali prò peste ruinat. —
Lyronus repiat subitus per colla puellam,
quae se de teneris Falchetti solverat ongis,
liane ve tenet firmam, donec barbatus arivat
illue vecchiardus, similis gravitate Catono,
465 qui primum laeta compagnos fronte salutat.
Mox iubet, ut voiant magicum sibi tradere librum.
Illa statini cridat: — Ne des, Falchette, quadernum.
Iste malus vecchius vos ingannare parecchiat. —
Cui senior conversus ait: — Strya pessima, iam iam
470 tempus avicinat, quo debes rendere contum
de tot perdutis animis, ad averna gitatis
prò te, proque tuis paribus de prole stryarum.
Die, meretrix Satanae; die, concubina Chiapini :
die nunc: quae pars est? dicis, te Palladis unam
475 de nymphis, cura sis Porta ipsa Comasna Milani,
per quam tot gentes vadunt redeuntque frequentes?
O nimium te te passa est vindicta Tonantis;
quam dare iam poenas, quam iam decet ire sub orcum.
Eiice nunc, Falchette, librum, nunc eiice pestem,
480 carrognamque orbis totius et aetheris oybum. —
Falchettus Baldum guardat, cui Baldus acennat
barbato parere seni. Falchettus arenae
librettum gittat, nec apena butaverat illuni,
ecce repentinus strepitus, motusque tereni,
485 turba diavolorum properant, zaffantque ribaldam,
quae meschina cridans tunc strassinatur ad orcum,
cumque putanabus aliis, sex millia voltas
per quancunque horam, cibus est et fezza diabli.
LI BER VIGESIMUS SECUNDUS
Nunc bastum caricare tuum, mea mula, gravoso
est opus incarico, sub quo sudando cagabis,
atque fachinando foenum speltamque padibis.
Tu mihi monta susum, tu mecum, Grugna, cavalca,
5 nanque necessamur coeptum compiere viaggium.
Malferrata licet pedibus sit chiucchia davantis,
importanza tamen multa est acatare poétam,
illum barbatum, vecchium, grassumque poetam,
quem praecedentis sub fine voluminis esse
io dixisti apparsum Baldo, Baldique brigatae.
Ut tamen ad plenum vatis chiarezza cotanti
nota sit, historiam primo repetamus ab ovo.
Est lagus Italiae, Degardam nomine dicunt,
quem mea cantavit soror olim Cosa Maderno
15 tempore quo Gardon vastabat regna Monighae,
inque Rivoltella cathedrabat papa Stivallus.
Hoc de ventre laghi grandis fiumara cavatur,
quae, qua Pescheriae rocchae fortezza menazzat,
trottat praecipiti per pascola virda camino.
20 Menzus liabet nomen, qui fregat rnoenia Godi,
donec Mantoae muros circumfiuit urbis,
parque fit oceano, quum vastis calcitrat undis.
Ast ubi perque urbem properat, circumque muraias,
ventronesque menat zosum, cagatoria purgat,
25 en iterum stringit ripas, fit fiumen, et aneum
currit ad ingentem retrovare Governolis arcem.
6o
BALDI
Primius ille tamen, quam tornet currere, factus
de pelago (lumen, binas trovat ecce nemigas
per scontrum terras, quas inter Mintius ipse
30 defluit, atque tenet spartitas more luparum,
quae rapido vellent addossum currere morsu.
Sic Hosthya Padi Revero spartitur ab undis,
sic Stellata sedet Figarolo sgiunta per amnem.
lllas ergo inter terras sua flumina Menzus
35 fert vaga, ne vastis meschientur cuncta ruinis.
et male dispostos rabies diabolica stighet.
Altera stat valli, chiamata Pyetola dextrae.
Altera stat monti, chiamata Cipada, sinistro.
Illa bravat contra totos, ut Roma, paésos;
40 ista suas spresiat, veluti Chartago, brauras:
unde piat forzam capitalis guerra tralorum.
Sed quia Virgilium studiosa Pyetola vatem
gignerat, et se se decorarat nomine tanto,
morsibus invidiae marcebat flegma Cipadae.
45 Omnibus impresis nolebat cedere mundo,
hoc solo in factu sibimet Cipada corozzat:
quod nullis esset penitus fornita poétis.
Quid facit? eligitur, sancto mandante senatu,
ambassator, habcns lettras magnumque saperum,
30 qui doctoratus totum messale sciebat.
Is Curtatonis de portu ad regna gregorum
pervenit, et claram Nigroponti fertur ad oram.
Protinus accurrunt gentes, magnumque Cipadae
ambassatorem multo sumpsere triumpho.
55 Postea, quid tandem vadat faciendo, rechiedunt.
Ille sibi poscit guidarn, qua ductus arivet
mons ubi Parnassus forat alto vertice lunam,
namque habet ut Phoebo parlet, Phoebique sorellis.
Praestiter admissus fuit ambassator ad undas
60 belorophontaeas, et, factis mille carezzis,
ambassariam scoltavit Apollo Cipadae.
Quae fuit : ut, veluti de vate Pyetola tanto
LIBER V1GESIMUS SECUNDUS
6l
Virgilio godit, sic magna Cipada poétam
possideat talem, qui nervo carminis ipsum
65 non tam Virgilium, sed Homerum buttet abassum,
qui nec sint digni sibi nettezare culamen.
At Phoebus, reputans cosam maturiter omnem,
sic tandem responsa dedit : — Diversa metalla
sunt, quae diversis soleo partire poétis.
70 Cui datur argentum, cui stagnum, cui datur aurum.
fiuxile cui plumbum, cui tandem cagola ferri.
His de materiis magazenus noster abundat,
praeter quod solos per Homerum, perque Maronem
scattola vodata est auri, nec dragma remansit.
75 Illi poltrones sicophantae cuncta vorarunt,
nec migolam fini liquere nepotibus auri.
Si mihi Pontanum proponis, Sanque Nazarum,
si Fracastorium, si Vidam, sive Marullum,
crede mihi, alchimia est quidquid dixere moderni.
80 Qua propter nostrum ne spernas carpere sanum
conseium, si vi$ impresae talis honorem.
I magis ad sguataros, et clara trovare procazza
legna lasagnarum, felix ubi vita menatur,
ocharumque illic verax paradisus habetur.
85 Sicut ego hic cytharam pulso, danzantque Camoenae,
intornumque mihi faciunt saltando coronam,
sic illic pivam Tiphis sonat intra sorellas,
quae sibi pancifico faciunt in frotta morescas.
Huc fretolosus abi, ne migam tarda caminum:
90 nullus adhuc illa praecellit in arte novella,
prima manet siquidem macaronum palma Cipadam. —
His ambassator sentitis, masticat alto
cuncta supercilio, Phoebumque rigratiat, inde
per Zibeltarri strictum canale trapassat,
95 oceanumque secans per drittum perque roversum,
cercat, vestigat, petit hic, interrogat illic,
donec acattavit montes finaliter illos,
gens ubi salsizzis vignas ligat, omnis et arbor
62
BALDI
talibus in bandis tortas parit et tortellos.
ioo Hic patrem alloquitur Tiphim, Tiphisque sirocchias,
grataque praestata est tanto udientia messo.
Ergo novam tandem tulit hinc Cipada recettam,
per quam trippiferum valet aquistare poètam,
cui Maro sit zagus, et mulae striggiator Homerus.
105 Ergo putinellus clara de stirpe Folenghi
eligitur patribus populoque insemma dunato,
ponitur in medium, quem publica spesa Cipadae
nutriat, et tassis neino scusetur ab illis;
utilitas quoniam cunctis est publica, quando
no sit comunis honor cunctis nutrire poètam,
qui sonet et cantet cum piva gesta Cipadae.
Mox fuit apparsum toto miraeoi in orbe,
quale aiunt magno quondam evenisse Platoni,
quem pascebat apum squadronus melle putinum:
1 1 5 sic quoque quottidie passabat nigra frequenter
merla Padum, portans infanti pabula becco,
qua propter nomen Merlini venit ab inde,
motivumque frequens coepit celebrarier illud:
— Merla Padum passat propter nutrire Cocaium. —
120 Traditur inde viro savio, doctoque pedanto
Merlinus puer, et versu prosaque peritus
cum sociis multis ivit studiare Bolognam,
et pliilosophastri baias sentire Peretti ;
unde comenzavit super illas torcere nasum,
125 inque Petri hispani chartis salcicia coxit.
Ad macaronaeas potius se tradidit artes,
in quibus a teneris ungis fuit ille Cocaio
praeceptore datus, pinguisque poèta dicatus.
Dum Pomponazzus legit ergo Perettus, et omnes
130 voltat Aristotelis magnos sotosora librazzos,
carmina Merlinus secum macaronica pensat
et giurat nihil hac festivius arte trovari.
Ergo per obscuras dum praticat ille cavernas,
ecce hic apparet Baldo, velut ante notatur,
LIBER VIGBSIMUS SECUNDUS
O
135 Smiraldamque magam iubet hinc portare diablos.
Mox acarezzanter Baldum, Baldique sodales
stringit, et abrazzat, ducitque in tecta fabrorum,
quos super adstantes faciens residere cadregas,
sic favoleggiat eis: — Bene nunc veniatis, amici.
140 Sunt anni centum, sex menses, octoque giorni,
quattordesque horae, quod ego Merlinus in istis
vos attendo busis terrae, grottisque diabli.
Sors bona me fecit tales meritare barones,
qui vadant penitus, magno guidante Serapho,
145 Gelforeas guastare casas, scornare diablos.
Conveniet grandes vobis passare travaios;
ut desperati vitae quandoque saritis.
Gratia sed coeli, quae voscum semper habetur,
non aberit vobis, nec vos possanza diabli
150 offensare potest, si rerum factor aiuttat.
Attamen, ut Giesiae vetus est retrovatio sanctae,
nuntio vos omnes: mihi confessare bisognat,
namque pretus sacratus ego sum lectus ad istam
legitime impresam, per quam peccata lavantur.
155 Nec confessandi vobis vergogna sit ulla,
namque bonum talis meritum rossezza ministrat. —
Cingar, id ascoltans, toto se corpore stringit:
o quam dura cosa est homini confessio pravo !
At Baldus, cui semper inest syncera voluntas,
160 laetus ait: — Nobis parlatio vestra gradivit.
Sic, Merline pater, tibi confessabimus omnes.
Dudum coelestis nota est clementia Patris,
qui non misurat quantum peccamus in illuni,
sed nos optat, amat, tirat, salvatque ribaldos;
165 nos imo elegit, nos imo vocavit ad esse
iustitiae invictos soldatos atque barones.
Spondeo sic igitur, per iusti pignora dritti,
ille sibi fìdos nos cheros semper habebit.
Vos agcdum, socii, mentem brancate gaiardam,
170 quisquam nostrorum sua nunc malefacta sedazzet,
64 BALDI
discutiatque suum veteri de sorde gabanum. —
Tunc omnes taciti subito loca singula prendunt,
seque sibi testarti grattant, cerebroque travaiant:
utque sciunt, aut scire queunt, peccata recordant.
175 Cingar plus aliis habet, unde tapinus ab imo
pectore suspiret: nescit qua in parte galonem
voltet pensandi montes, pelagumque malorum.
Dum memorare studet, scelerum confusio surgit,
dumque malum putat hic, subito domenticat illic.
180 Baldus adest pritnus, deponit cingula spadae,
fronteque summissa, curvoque utroque ginocchio,
incipit, et miro sua facta sub ordine narrat.
Post quem Falchettus quidquid commiserat ipse
parte viri (ut naso, gustu, visuque) fatetur,
185 sed quae parte canis, tacuit, tenuitque budellis,
namque canes Gesiae non confessare tenentur,
et Falchettus erat vir ante, canisque dedretum.
Crimina Fracassi multum pochetina trovavit,
namque bonus certe semper fuit ille polaster.
190 Sat Lyronus erat caricus, sat plenus et Hippol,
corsarus quoniam fuit hic, fuit ille ladronus.
Moschinus sequitur, cantorque Gibertus; et ambo
defectus dixere illos, illasque fusaras,
quas aqua sancta lavat, quas pulsio pectoris arcet.
195 Centauri non longa fuit confessio, nani, quo
parte cavallina peccatur, culpa niuna est.
Inde satisfecit Philofornus, et inde Bocalus,
quem sibi quamprimum Merlinus ab ante levavit,
cogebatur enim gravitatem rum pere risu.
200 Casus quos dixit, censuras quas memoravit,
non Pisanella tenet, non Summa Rosaria versat,
non Deffecerunt, non altri mille libelli.
Manserat extremus Cingar, chiamatur ad ultim,
it velut ad forcam, montagnam portat adossum.
205 In primis nescit signum formare crosarum.
Postea confundens simul omnia, quidquid in ore
LIBER VIGESIMUS SECUNDUS
65
concipitur, spudat, clausisque eructuat occhis.
Baldus id advertit, suspiria Cingaris audit,
et mussando suis cum compagnonibus, inquit:
210 — Em em, stat freschus, colmus est saccus et arca. —
Illi non possunt non risum promere, quando
Cingaris advertunt, dum se confessat, afannum.
Quem suspirantem, quem fazzam saepe sugantem
contemplant poverum, stanchisque dolere ginoccliis.
215 Confessus tandem, fuit assolvestus ab ilio,
cui datur, ut potuit credi, penitentia grandis.
Omnia promittit Cingar; gran cosa parebit,
si de promissis attendet forte mitadem.
Illico se tollens a confessore, scapa vit,
220 promittitque Deo: posthac, dum vita manebit,
non confessandi plus oltra piare fadigam,
qua non est maior, qua non stentatior altra.
Talibus exactis, surgit Merlinus et inquit:
— Èva cavalieri, quae vos indusia tandem?
225 Non est tardandi, quum tempus habetur agendi,
vos estis mundi, vos netti, benque sgurati,
quae tardanza trigat? tantum peccare cavete.
Peccantes iteruin grandissima poena moratur. —
Dixerat, et nullo biscottos zuccare factos,
230 persuttumque satis ranzum, modicasque nosellas,
apponit tavolae, cunctosque sedere comandat,
excusamque facit de rerum paupere mensa.
Denique post epulas et aquati pocula vini,
hos menat introrsum, petramque levare molini
235 praecipit: buie paret fortissima schena Fracassi,
dimidiam removet montagnam, vastaque rupis
bocca scovertatur, per quam datur ire facultas.
Tunc Merlinus ait: — Tombam rugate per ipsam.
Nil dubium, magna hic ventura catabitur, ite. —
240 Baldus it in prima: descendit mille scalinos,
succedunt alii, solo remanente Cocaio.
In fundum scalae porta ingens clausa trovatur,
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
5
66 BALDI
cardine quam rupto cum calce Fracassus aprivit.
Introèunt altam, longam largamque masonein,
245 lux ubi tanta nitet, tantoque lusore coruscat,
ut iurare queas ibi solis stare palazzum.
Lucis causa petra est, petrarum maxima, carboni
quae non gallinae, sed struzzi grandior ovo est,
et subterranae scurezzam noctis agiornat.
250 Protinus huc trahitur Baldus splendore rubini,
fulguritas cuius vistam sibi tollit ab occhis.
Circum circa salam sunt arma tacata murais,
pulchra nimis, totum nec talia vista per orbem.
Stant omnes stupidi, veterum gestamen honorant,
255 relligioque sibi est tales toccare lacendas.
Ad caput ipsius cainerae stat maximus elmus,
elmus Nembrotti longo surgente penazzo.
Baldus aiti — Nembrottus erat persona gigantis,
tuque gigantescam portas, Fracasse, staturam.
260 Ergo gigas cum sis, caelatam suine gigantis. —
Paret Fracassus, ferrique in vertice brettam
calcat, et altanum despiccat in aera saltum.
Hectoris arma, nigris aquilis ornata, manebant
fixa similmenter muro, quae fina metallo
265 argento et auro, duroque azzale coruscant.
Temporis haec spatio godivit Roma totanto,
quot tanto tenuit mundi signora bachettam.
Ast ubi se stessam nimis alta superbia stravit,
arma retornarunt sub terram Brontis in antrum.
270 Quae modo magnanimus merito sibi Baldus adobbat.
Sunt ibi, quae greghi stiparunt corpus Achili;
sunt quae fortis Aiax, quae Theseus, atque bravazzus
Pirhus adobbabat, quae Orlandus, quaeque Rinaldus,
quaeque Durastantus, Rodomontus, quaeque Gradassus,
275 Zanque Picininus, Nicoloque et Gattamelada,
Barthoquelomeus, quem gens dixere Coionem.
Pendula stat travis edam corrazza Goliae,
ipsaque Sansonis dentata ganassa gigantis,
LIBER VIGESIMUS SECUNDCS
67
ipseque Morgantis de pesis mille bachioccus;
280 Fracassus piat hunc, lieto bastone, sonaium,
cum quo campanas inferni rumpere sperat.
Baldus ait: — Nulla hic armorum copia mancat.
Quae viltas animi, vel quae reverenda trigat
vestros nunc sensus, ut non bona tela pietis? —
285 Tunc ibi compagni, nudato corpore vecchis
protinus arnesis, ferro se se undique fino
circundant, fibiantque auro, gemmisque corazzas.
Inde piant scudos, targas, tondasque rodellas,
atTectantque atris iam se meschiare baruffis.
290 \'erum Boccalo non ullam contigit armam
proposito retrovare suo: butat omnia, versat
omnia, nec penitus, quod passim cercat, acattat.
Tandem vista sibi fuit unica cosa volenti:
Margutti squarcina, olim cantata Loyso,
295 in quodam cantone iacet, sine cortice fodri,
unde refulgebat multo rubiginis auro.
Hanc avidus brancat, basat, cingitque galono,
incusatque alios compagnos esse fachinos;
atque insensatos, omnique rasone carentes
300 clamitat, ut, nullis qui possint ire gravezzis,
en voiant sic sic ferri portare valisas,
sic ve fachinales usare ad pondera spallas.
Baldus, id ascoltans, inquit: — Boccale, quid armis
non te sicuras? en aspice, quanta superchiant! —
305 Respondet: — Non me ferrum natura creavit.
Sum de carne caro, sic sic de carne manebo. —
Cui Baldus: — Dagam Margutti quid geris ergo? —
At Boccalus: — Ego sensi, credoque quod ipso
sub Phlegetonte bonas anguillas illa brigata
310 peschet, et inflatas multa grassedine ranas.
Si tibi mancabunt illic, menchione, vivandae
die: quid mangiabis? qua guisa, quove modello
anguillis poteris, vel ranis tollere pellem?
En ad propositum nostrum squarcina trovatur,
68 BALDI
315 quae cavet anguillis soccam, ranisque camoram.
Suntque illic oleo caldana piena boiento,
ut Bariletta docet predichis, fraterque Robertus;
frizere padellis quis ranas posse vetabit,
anguillasque illas ad arostum ponere speto? —
320 Talia dum rident socii, compagniter ipse
Baldus in aspectu magno se lanzat in auras,
leggiadrusque cavans brandum scrimire comenzat,
intornumque agilis ventos colpizat inanes.
Cingar in instanti trat de gallone spadettam,
325 verdugumque habilem cum cappa ferre stocadas,
subque rodelletta se totum curvus abassat.
— Quid tu — inquit, — bravas? pentibis forte, pochettum
stimo bravamentum rofiani, guarda, sta saldus. —
Sic dicens, tractum tres colpos fecit in unum,
330 mandrittum, puntamque statini, celeremque roversum.
Baldus cuncta schivat, nec semet aretrat un’onzam,
ridet et it circum, nec adhuc tirat, imo repossat,
miratque attentus quod Cingar porrigat unum
ante pedem; quod si faciet, sotosora tomabit.
335 Ergo piatonadam distesain denique menat,
et pede supra pedem posito simul, ecce repente
Cingar humi cascat, culoque sigillat arenam,
namque, pedem proprium calcatum sub pede Baldi
dum retirare putat, propter scansare roversum,
340 non potuit subito, Baldi sub calce retentus.
Inde statim, Baldo piantana relevante retrorsum,
in schena tomavit humi, iacuitque stravoltus.
Omnes quam subito laetos movere cachinnos!
Cingar et ipse ghignans sursum levat illico, cridat:
345 — Eya cito, fratres, quid statis? ducite spadas,
atque simul mecum Baldo chiocchemus adossum. —
Tunc omnes pariter brandos in fretta cavatos
menant de piatto, Baldumque toccare procazzant;
qui ferit in fianchis, qui retro, qui ferit ante.
350 Ast ita non pirlat, quum foemina fila revolgit,
LIBER VIGESIMUS SECTJNDUS
69
guindalus, aut naspus, vel petra rotonda molini,
ut rotat hic Baldus nunc huc, nunc praestiter illue
arduus, atque parans sibi muscas undique brando.
Denique tocca vit cunctos, intactus at ipse
355 constitit et scrimmae ludique reportat honorem.
Tunc Cingar gemmam, cui par cum sole lucerna est,
despiccat muro, Baldique reponit in elmo.
— Hunc tibi victori — dixit — largimur honorem.
Per baratrique domos tali nos luce guidabis. —
360 Annuit huic barro, scalamque salire comandat.
Ianque superveniunt, stippati corpora ferro.
Tum Merlinus eis ita paucula dieta favellat:
— Dux eris, atque pater sociorum, Balde, tuorum.
Nulla supersdtio poterit te vincere solum.
365 Sic tibi disposuit sa vii mens alta Seraphi.
Ite viam tandem, vos tandem lasso, valete. —
Dixerat, et clauso restavit solus in antro.
Cingar it allegrus, balzatque legerus ad auras:
sustulerat spallis vastum confessio pesum.
370 Bertezzat, burlat, soiat, titaloraque cantat.
Aures Falchetto tirat, nasumque Bocalo,
qui quoque Merlino salsa de carne mezenum
robbarat, quamvis confessus alhora fuisset,
et licet ad grepias restarant retro cavalli,
375 quos promittebat Merlinus pascere foeno,
seu Demogorgonis spelta, seu Pinfaris orzo.
Ipse tamen Boccalus, habens quod habere bisognat,
menabat caricum multis de rebus asellum.
Increpat hunc Baldus, poverum spoliasse romittum.
380 Cui Boccalus ait: — De mangia in pace biavam.
Et tu non portas in bocca forte molinum?
Scilicet ad baratrum poteris retrovare tavernam. —
At Baldus: — Plenae bastant de pane sachozzae.
— Imo — respondet Boccalus, — Norma recordat
385 quod « solo non pane potest homo vivere mundo ».
Nonne caro cameni facit, attestante pedanto
70
BALDI
Doctrinale meo, declinans nomina terzae?
Nonne fìagellabat mihi saepe culamina propter
rectis « as es a»? qui mattus nascitur, unquam
390 non guarrire potest, etiam medegante Galeno. —
His mottis allegra ibat brigata per umbras.
Quisque piat festam prò Cingare, proque Bocalo
nam concurrentes sunt ille, vel ille magistri
arte Bufalmacchi, Neli, mastrique Simonis.
395 Vadunt praeterea follas narrando facetas,
ut via longa nimis videatur curta brigatis.
Baldus in excelso carbonem baiulat elmo,
qui nihilat grossas radianti luce tenebras.
Iamque caminarant miliaria multa per umbras,
400 quando novus rumor post terga auditur ab illis.
Stat Baldus, pariterque alii, drizzantur orecchiae.
En vox multa sonat: — Sta, guarda, vade, ritorna.
Quali cum guisa regem sociare videmus,
mille alebarderos inter, totidemque barones,
405 per quos huc illue dabandam stare iubetur,
dicitur et — Largum largum, — baculique menantur;
tali vicinat se se barronibus agmen,
qui non contra venit, sed post sua terga caminat.
Baldus ait: — Mirum! quo nascitur ista novella?
410 Disfodrate cito brandos, date brachia targhis. —
Dixit, et ad bandas stradae cito dividit omnes.
Fit via per puntas spadarum, utrinque paratas
sforacchiare illos, qui ultra passare menazzant:
sic sic per piccas seu guizzer, sive todescus
415 trapassare solet, crudeli morte necandus.
Ecce rivat tandem multae confusio gentis,
nulla sub alphero quos ordinanza coércet,
sed variis foggis franceso more cavalcant.
It fretolosa cohors, spronatque trotone serato
420 non miga zanettos, curtaltos, atque frisones,
sed prò, num dicam? quis credat? nempe cavalcant
quadrupedes ligni scannos, tripedesque scanellos,
LIBER VIGESIMUS SECUNDUS
71
fornari gramolas, descos, misasque farinae,
concas, telaros, conocchias, guindala, naspos,
425 cadregas, cassas, cophinos, lettiria, scragnas,
barrillos, secchias, gratarolas, mille novellas.
Oranes ingentem faciunt per saxa tumultum,
trentaque para sonant, dum tirant retro per umbras
schiodatas tavolas, dum stringunt ilia buttis.
430 Per medios passant muti tacitique guereros.
Unde prior Cingar sbroccat de pectore risum,
postea conclamat: — Quae gens? ola, ola, quo itis?
quae vos fretta menat? nobis parlate coèllum. —
At nemo respondet ei, tutaviaque passant.
435 Rident compagni factum, tamen omnia cauto
stant mirare oculo, brandos menare parati,
si qua sibi forsan tunc noia fiatur ab illis.
Falchettus loquitur: — Longa est ea tira virorum,
credo tirintanam penitus liane esse stryonum.
440 Est hodie giornus zobiae, giovedique triumphus.
Ad Demogorgontem properant, cursique madonnam.
Non tamen ulla mihi certezza; domanda, Bocale.
— Non — Boccalus ait — faciam; tu stesse, domanda.
Fortunato tentare nocet spessissime multis.
445 « Quando canis dormit, noli distollere sonino ». —
Vix ea finierant, extremior ecce ruebat,
atque stafezabat magrazzam supra cavallaio,
scilicet in dorso magni grossique botazzi,
dumque ultra passat per spadas undique nudas,
450 Cingaris extremo toccavit pollice nasum,
quo facto ad totam briliam dat frena botazzo.
Res miranda statilo comparuit ante vedutam;
Cingaris en se se nasus gonfiare comenzat,
ut fìt quum flatu porci vesica repletur.
455 Iamque fluens giusum barbozzi ad menta calabat,
iamque bignignolus lambicchi paret aguzzus,
quo stillare solet bozas spetiarus aquarum.
Obstupet hic Cingar, nescitque movere parolam;
72
BALDI
nescio quid monstri pensaverat esse, vel umbram,
460 unde manu reparare volens urtavit in ipsum
nasazzum, qui iam terrenum longus arabat.
— Me miserum — clamat, — quae cauda? quis iste budellus?
Unde mihi magnus subitano tempore nasus?
Cernitis, o socii? quo tanti copia nasi?
465 Qua mihi de banda nasorum maximus exit?
Nunquid totus ero crescendo denique nasus?
Deh per amore Dei, deh non permittite, fratres,
ut sit opus tanti mihi nasi ferre valisam. —
Baldus non potuit non fata dolere sodalis.
470 — Ne timeas — inquit, — ne iìe, mozzabimus istum
nasonem petito, cui pristina forma redibit. —
Hinc Boccalus ait: — Nescis, marzocche, coéllum.
Imo tibi invideo de longi munere nasi.
Nonne manens drittus poteris nasare melones?
475 Nec peponessaruin plus oltra chinabis odori? —
Quo motto risit Cingar. — Patientia — dixit, —
me iam per nasum bufali de more tirabis.
Sed quia trenta pedes iam nasi forma trapassat,
andantique mihi gambarum crura molestat,
480 hunc volo prolixum dare circum circa colengum,
deque meo naso triplicem formare colanam. —
Sic ait atque facit; collum ter nasus abrazzat.
Sed quia continuo crescens humore pesabat
tanquam bos Chiari, nec eum ferre ultra valebat
485 Cingar cum spallis propriis, nisi detur aiutus,
illico Falchettus, dulci compassus amico,
illius a collo nasum distorthiat omnem,
supra suosque humeros nasonis pondera gestat,
cui, mutando vices, succedunt saepe sodales.
490 En pater interea veniebat a longe Seraphus,
garzonesque duos uno menat agmine secum.
Alter erat mulus, greghesco patre creatus,
cui mater calabresa fuit: pensate, fradelli,
quae mistura brodae, quae messedanza salattae.
LIBER VIGESIMUS SECUNDUS
73
495 Barrus erat, giottus, latro, fur, forca, trufator.
Quid restat? stradiottus erat, queo dicere peggium?
Sed quia per guerras stradiotica semper usanza est
ferre scaramuzzas, aut appizzare baruffas,
inde attaccatis armis se trare dabandam,
500 Pizzacapellettus seu Pizzaguerra vocatur.
Hac hominis spetie sibi servit cura Seraphi,
impresasque novas ad efettum mandat ob ipsum,
sicut certa monet sibi constellatio cosas.
Alter erat iuvenis, quo non formosior unquam
505 Narcissus fuerat, non castior ipse Iosephus.
Is nihil omnino mangiat, pissatque, cagatque,
sed fortunato semper nutritur amore.
Bellus ainat bellum, bello redamatur amante,
nec zelosiae squarzatur dentibus unquam,
510 nanque fit a stellis bene iunctis certus amari.
Haec quoque gratificat complexio diva Seraphum,
egregiasque facit, prout chiedunt tempora, provas.
Cui Rubinus erat nomen, cognomen Ubaldus.
Ergo hic Seraphus traxit de pectore librum,
515 dumque legit, magni tres cervi protinus adsunt.
Ore brias, ut equi, gestant et tergore sellas.
Hos montare iubet, redinasque molare, Seraphus,
unde simul strictis calcagnibus, oreque chiuso,
menteque raccolta per opaca silentia trottant,
520 imo volant, quoniam portantur supra diablos.
Itur ad orbescam quocumque guidatur ab illis,
inque oculi motu post Baldi terga fuere.
— Sistite — tum dixit Serraphus, — sistite cervos,
ecce mihi Baldi grottas illuminat elmus. —
525 Tunc dismontatur, cervosque andare iubetur.
Inde petras upupae signentas quisque stupendas
collocat in bocca, quo facto nemo videtur,
ast invisibilis vadit, ncque cernitur usquam.
Ergo simul properant: alios comprendere possunt,
530 at non comprendi, velut est essentia rerum.
74
BALDI
Inter compagnos Baldi compagniter intrant,
quo muti, taciti, cheti, nulloque veduti,
incipiunt menare manus ac ludere pugnis.
— Oyme — cridant omnes, — quid enim novitatis
habetur? —
535 Serraphus ridens Boccalo tirat orecchiam:
— Oy — ait, — oy, quis erit tantum indiscretus ut aures
de testa streppare mihi... — Dum dicere « voiat »
ilie parat, chiappa culi picigatur in una.
— Vali cagasanguis, ego non possum vivere, cancar,
540 Balde, tibi veniat; quo me in bonhora guidasti? —
Pizzacapellettus gambam transversat inanzum
Lyrono, qua se simul ille intoppat, et ancum
it simul in terram, rumpitque cadendo ginocchium.
Hippol ait: — Nihil hic giovat portare lucernam,
545 cum sit quod nobis tollatur vista videndi.
En ego tampellor pugnadis, Balde, cotoris,
nec prorsus video, sed tantum sentio goffos.
Attamen esse tibi pazzus fortasse videbor. —
Sic ait, et colera tactus, chioccante Rubino,
550 incipit ad ventura palmas vibrare seratas,
morsibus et calzis foltas bussare tenebras.
Saepe menat gambas picigatus ubique Fracassus,
villanusque paret, qui scalzus tempore caldi
non valet a moschis gambas reparare caninis,
555 aut a zenzalis duranr deffendere pellem.
Serraphus subito Falchetti e tergore nasum
Cingaris abstulerat, passimque menabat ut orbum.
Ille cridat: — Ducor per nasum buffalus, et quo,
et quis me ducat, minimum non cerno cotalum.
560 O gran cosa quidem, pazzi qui talia cercant. —
Vult illi Moschinus opem conferre, sed unum
accipit in fianchis punzonem, retroque factus
vindicare parat, schiaffumque roversat acerbuin,
ut tres de bocca dentes smassellet ab umbris;
565 at rigidum colpit saxum, recipitque figuram
LIBER VIGESIMUS SECUNDUS
iuxta materiam, et meritura mercede pagatur,
namque super digitos sofiat, velut assolet ille,
qui nimium caldam properat mangiare polentam.
Multoties huc se voltat Giubertus, et illue,
570 dum sponsonatur pugnis ab utroque galono.
Ipse similmenter trahitur Philofornus, et ictus
dum recipit stranios, banda se torquet in omni.
Denique post aliquod susceptum utrinque solazzum,
Serraphi iussu de bocca quisque lapillos
575 extrahit, et clari cunctis patuere visaggi.
O puta, si rident ac laeto corde solazzant!
Xoscunt Serraphum, cui chinans Baldus honorem
rendit, et abrazzat Pizzam, iuvenemque Rubinum.
Supplicat inde: voiat, si alcuna potentia libris
580 est magicis, contra praestigia tanta stryarum,
Cingaris a vultu tam grossum tollere nasum.
Cui Serraphus ait: — Bene si consydero cosam,
Cingar habet tortuin, proprium nec ad utile guardat,
dum bene fornitum cercat deponere nasum.
585 Si bene quidquid agat nescit retinere cerebro,
ad nasum faciat tres, quattuor, octoque groppos. —
Cui Cingar: — Serraphe pater, non curo quatrinum,
esse parum memorem, cerebrumque ostendere gatti,
dummodo tanta mihi scarichetur sarcina nasi.
590 Nani quis rinoceros naso nasutior isto?
Deh, per amore Dei, pactum veniamus ad istud:
tollite vobiscum nasum, totumque cerebrum;
tantum, quos habeo dentes, serventur in ore,
ut mangiare queam, si non memorare, quid inde? —
595 Tunc Serraphus, habens plenam de nescio quidnam
tascazzam, cavat inde, velut chirurgicus, unam
ampollam unguenti mira virtute pieni.
Ungit utranque manum sibi stesso, deinde perungit
nasonem leviter, pressatque tirando deorsum,
600 ut pressare solent qui mungunt ubera vacchis.
Ille calat sensim, candelae more brusantis,
?6
BALDI
quae venit ad virdum, parvo remanente mochetto.
Dumque redit primum guttatim nasus ad esser,
stat Cingar prontus, raptimque se ab ungue Seraphi
605 eripit, ut vidit sgrossatam denique codam.
Nec fuit ordo unquam posthac, sibi tangere nasum,
addubitans edam prigolos incurrere nasi,
de quibus exierat sola mercede Seraphi:
cui grates reddit, docto sermone, galantas.
610 Inde vale dicto se compagnia diremit:
Baldus it ad bassum, Serraphus tornat ad altum.
LIBER VIGESIMUS TERTIGS
Iamque caminarant giornatas quinque per umbras,
donec ad extremum fines reperere cavernae.
Non datur ulterius procedere posse pedattas,
nam smisurato trarumpitur orbita saxo.
5 Hinc sibi destranium paret reflectere gambas
et replicare viain, tanta stracchedine factam.
Ergo impazzati restant, velut usus habetur;
quando formicae spatiantes ordine longo,
sive super murum, seu vecchiam supra nogaram,
io vadunt et redeunt se crebro insemma basantes;
at si per medium squadrae transversa notetur
linea carbonis, faciunt ibi protinus altum
agmina nigrorum, seque omnis campus adossat.
Denique sub pedibus sibi petram Baldus adocchiat,
15 hanc ve alzare iubet, datur haec impresa Fracasso,
qui speditus eam, firmis in littore plantis,
elevat, et pozzum sub retrovat esse profundum.
Apponunt aures, si quid sentitur ab imo:
hinc auditur aquae strepitus per saxa sonantis,
20 cernere nil possunt in fosso valde cavato.
Cingar confestim pensat descendere bassum,
taccat se manibus pedibusque ad saxa cavernae,
tandemque in fundo se repperit esse calatum.
Hic trovat undantem lagum, sentitque per atras
25 montagnae tombas liquidum properare canalem.
Tunc ibi compagnos vocat alta voce deorsum:
78 BALDI '
— O — cridat, — o sodi, baratri descendite scalarli. —
Quo vix audito, spadarum cingula, nec non
cavezzam et cingias asini simul undique groppant,
30 perque sogam similem descendunt unus et unus:
de quibus ipse asinus prior extitit, inde Bocalus,
tandem se quisquam retrovat cum Cingare giusum.
Baldus ibi stagnum rutilo fulgore palesati
elmus enim, cui petra nitet, fugat undique noctem
35 Hic lagus ingenti grembo se largus alagat,
quo magnum egreditur flumen, neque magnius altrum
est reperire quidem, si flumina tota misuras.
Compagni ad longum ripae, perque arginis orlum,
ire comenzarunt, ceu flumen currit abassum.
40 Ecce procul medio cernunt in gurgite vecchium,
vecchium cui pectus longhissima barba covertat,
supraque longa sedet crocodili terga nodantis,
quem quoque tres alii crocodili pone sequuntur,
gestantes strato bellas in tergore nymphas.
45 Ut videt ille senex lumen procul, atque brigatam
ire solazzantem, brandos targasque ferentem:
— Quae nova res? — inquit — delibero noscere quare. —
Mox contra Baldum brava sic voce comenzat:
— Quo te, matte, pedes? quae vos per littora Nili
50 trentapara guidat? praesti reflectite gambas.
Guarda gaioffazzos, quae, quanta superbia menat. —
Baldus respondet: — Coelo cascamus ab alto,
imus ad infernum, nobis insegna caminum. —
Cui vecchius: — Facilis cosa est descendere bassum,
55 sed tornare dretum bragas sudare bisognat.
Attamen has nostras per stradas ire dolebis,
et nisi tantostuin tornare fretabitis istinc,
dat mens quod veniet grandis desgratia vobis.
Vos ne, hominum stronzos, sanctum imbrattare paèsum?
60 Ergo retornetis, vestrasque reducite plantas,
poltrones qui vos estis, bastonibus usi.
Ad quos parlo modo? num terzam dicere voltam
L1BER VIGESIMUS TERT1US
79
me vultis? asini, porci, gens piena pedocchis. —
Omnia supportat Baldus, prenditque solazzum
65 de rimbambito vecchio, cui flegma superchiat.
At non Fracassus dentrum tenet amplius iram,
sed crollans testam scridat: — Nunquid deus es tu?
Aut dii cornuti tombis versantur in istis?
Archidiavol eris potius, baratrique carogna. —
70 Cui vecchius, dictis alquantum mitibus, inquit:
— Gelfora diva mihi regnum dedit istius amnis,
hasque per aeternum tempus iam subdidit undas.
Nilus habet nomen, qui drizzat in aequora septem
undantes rivos, nec quo nascantur in orbe
75 scitur Aristotolo, Piatone, aliisque pedantis,
qui sua de innumeris scripsere volumina frappis.
Vos tantum nunc mente mala, nunc corde cativo,
nascimenta huius superis ascosa trovastis,
et pede mortali calcastis littora divùm.
80 Ista galantarum servit mihi squadra dearum,
sublimemque deum fluvii me Gelfora fecit,
quae maris in fundo sibi maxima regna locavit,
distribuitque suis barronibus atque vasallis
flumina, stagna, lagos, fontes, canalia, rivos,
85 deque deum numero sum dictus nomine Ruffus.
Ergo, velut deus et plenus deitate deorum,
impero, commando, iubeo, scomunico, giuro,
desgratiae sub sorte meae, sub crimine forchae,
tollite carneros, praestique netate scapinos.
90 Et quibus haec mando? via, protinus, ite, ribaldi. —
Baldus ait: — Deus es merdosae forte latrinae,
si tamen, ut gracchias, tutus deitate probaris,
en te, scanfardasque tuas deffende ruinis. —
Sic dicens, chinus tollit de littore saxum,
95 quod iacit et testam crocodili spezzat in undis.
Ruffus it ad nodum, frustraque negando repettat,
extra tenet musum veluti ranazza lavacchio.
Turba puellarum commenzat batere palmas,
8o
BALDI
confugiuntque super crocodilos valde fugatos.
ioo Intrarat sed iam medium Fracassus in amnem,
et Ruffo veluti pollastro colla tiravit.
Baldus it ulterius, facit altris lampade scortarti,
multaque ragionant de Nili fonte latentis,
dumque simul tempus simili sermone trapassant,
105 ecce nigram boccarn montis reperere forati,
quae totum largo sorbet sbusamine flumen.
Hic mancant ripae Nilo, totumque meandi
hic vanescit iter, drittas fluit unda per alpes.
Compagni fixas sabiae tenuere pedattas,
no nulla pedestrandi conceditur ultra facultas,
nec datur andandi senterus euntibus illue,
ni sibi sint pennae, seu nandi, sive volandi,
sed nec habent ullam barcam, nec Dedalus illic
ullus adest, qui tunc inceret bracchia pennis,
1 1 5 nec nodandi etiam modus est, aut tempus et ordo,
namque sub armorum peso traherentur ad imum.
Ergo hic Fracassus medias se balzat in undas,
quas spruzzare facit ter centum bracchia sursum;
et licet ingentis bustum manifestet homonis,
120 sgozzolat ipsa tamen madefactis braga culattis,
per moiamque menat grossos andando galones.
— Heus — vocat, — o socii, cunctis provisio rebus
semper adest, modo sit cordi prudentia nostro.
Supra meam schenam saltate gaiarditer omnes:
125 sum dispostus ego vos totos ferre per amnem. —
Baldus ait ridens: — Poteris, Fracasse, quid audes? —
Respondet: — Non vos, minimi qui ponderis estis;
verum, si sit opus, populum portabo Milani.
Herculus, ille gigas, fertur portasse cadregam
130 Iuppiteris, qua tota sedet fameia deorum.
Nec pulmonus ego saldus sub pondere stabo
octo putellorum, qui nostris forzibus estis? —
Tunc omnes saliunt schenam, spallasque gigantis,
ac si cum scalis fortezzam prendere voiant.
LIBER VIGESIMUS TEKTIl’S
8l
135 Lyronus dextrum caricat sine pontiere tergus:
cui frater se se manibus tenet Hippol apressum.
Baldus at e contra laevae se brancat orecchiae,
Giubertumque tenet retro, iustatque bilanzam.
Nec somae, ut solitum, fuit addere saxa bisognus.
140 Calzarum stringhae Boecalus nectitur uni,
rampat in orecchiam Philofornus, rampat in altram
Moschinus, camerasque illic habuere patentes.
Cingar supra caput se rampegat altius altris,
Centaurus non vult adeo caricare gigantem;
145 sicut parte canis Falchettus crura dimenat,
sic quoque Virmazzus gambettat parte cavalli.
Solus retro manens, asinellus raggiat, et orat
non ita destituì solettus in ore luporum.
Ire per undosum cursum male semet arisgat,
150 nec sibi vult nulla guisa bagnare gonellam.
Hunc piat ergo gigas leviter, cubitique sub ala
collocat, et striccat faciens lentare corezas.
Sic facitur, quum piva sonat ventrone pieno,
quae cubito dum stricca canit dat musica versum;
155 sic bona dat chiaros asini proportio cantus.
Tot passarottos Fracassus ferre videtur,
totque graves pesos iurat pesare nientum.
Quo sustentatur, portat sua dextra bataium,
ac ita prolixis cum passibus ille viatur.
160 Se per gallonem quandoque revoltat eundo,
saepeque terribili sfrantummat saxa bachiocco,
nam trovat intrigos per strida canalia multos,
transversasque petras azali stipite rumpit.
Tandem post longos tractus, multosque miaros,
165 ecce procul giornum cernunt, fìnemque cavernae.
Incipiunt cantando simul dissolvere linguas,
canzonesque iubet cantari Baldus alegras:
— Forselament, De tous, Dungaltre merque, Petite. —
At Cingar tandem cecinit cotale motivum:
170 — Postquam de coeca sumus hac praesone cavati,
T. Foi.engo, Le maccheronee - \l.
6
82 BALDI
Tur lu cantemus, Tur lu capra mozza sonemus.
Quid Ramacina facit quia non venit illa marito?
Cantemus tararan, cantemus tantara taira. —
Denique perveniunt ubi giorni lusor habetur,
175 ac ibi discarigat se pondere schena gigantis.
Non tainen extemplo potuerunt cernere lucem,
sed lecere velut facimus quum mane iacentes
poltronizamus nolentes surgere lecto,
quamvis ad mezam sol spargat lumina gambam,
180 sed quum fanteschae veniunt aperire fenestram,
slongamus cordas, asinorum more, lautti,
nilque lusimentum giorni guardare valemus.
Sic isti, egressi tenebris, vix lumen inalzant
sursum oculorum, barbaiati lampade solis.
185 Sed mox vezzati, mirantur quomodo possit
esse sub hac terra, aut terrae in viscere giornu m.
Hic alium siquidem mundum catavere novellum,
hic ve novum solem, nova saecla, novasque posadas.
Artibus at magicis memorant ea facta sotacquam,
190 nani maris ad fundum noscunt se denique giuntos.
Hic absque arboribus grandis campagna videtur,
qua non est maior per longum perque traversimi,
Veronae campagna vetus, campagna vel illa
qua se menchiones Godii super aethera iactant.
195 In medio campi magnus petit astra palazzus,
de quo mille vident longe fumare caminos.
Illic scroffa suam plantarat Gelfora sedem,
banditamque tenet semper maga pessima chortem,
perque suum regnum multas fabricarat Arenas,
200 atque Colossaeos, qualem Verona theatrum
nunc habet, atque illic tenet omni tempore vaccas,
ut simili tota urbs semper stet netta ledamo.
Sed magnuin factum, mirandaque folla videtur:
quod pelagi fundus stet in altum more solari,
205 nec fluat abassum, quamvis agitetur ab austris;
per quem sol radios spargit, penetratque liquores,
LIBER VIGESJMUS TERTIUS
83
ac si per vitrum brusans candela trapasset.
Unde novus paret mundus, nova vitaque gentis.
Compagni tutavia stupent, clamatque Fracassus:
210 — Doh, diavol, erit nunquid tibi tanta potestas
ut naturales possis voltare statutos?
Sicine tu pelagi fundamina pendis in altum?
Aut, velut aér, aquae per te gravitudine mancant?
Non, non, quid facimus? nimium tardata ruina est. —
215 Respondet Boccalus: — Habes, marufie, ragionem.
Sed quod mangemus nihil ultra portat asellus. —
Cingar ait: — Fameo. — Sequitur Moschinus: — Ut orbus
nil video. — Centaurus item: — Mihi brontolat intus
panza fame. — Mangemus — ait Fracassus — asellum. —
220 Quo dicto, piat liunc pedibus, colloque tirato
strangolat antrattum, veluti massara galinam.
Scortigat huic gambas Cingar, Boccalus adoprat
Margutti dagam; dum spaccat pectora, dumque
ventre cavat trippas, rognones atque figatum.
225 Baldus azalino de saxis ense favillas
accipit in ferulam, festucos aggerat omnes
Hippol, et altandem Lyronus suscitat ignem.
Fert Philofornus aquam, nec non Giubertus in elmis,
diversosque lavant asini de corpore quartos,
230 qui partim lessus, partim mangiatur arostus,
et tandem saturi vadunt incontra palazzum.
Nec bene finierant andando trenta cavezzos,
en procul occurrit vecchius sciancatus, et una
it secum mulier vultu peregrina zoioso.
235 Gestant ambo manu bordones atque capellos,
parvaque dependet bacillo de utroque tabella,
qua sua depicta est facto desgratia voto.
Immantellati breviter, cinctique fiaschis,
seque fadigatos monstrant longo esse camino,
240 quapropter, stratis umbrosa in valle gonellis,
membra solo buttant, forzasque sedendo raquistant.
Illuc conveniunt sodi, pietate moventur
84 BALDI
namque viandantus cent’annos tempore monstrat,
cui reposare magis, quam circuiti ire bisognat.
245 Tum peregrina virens facie, tenerinaque multum
ad prigolum vadit ne sole scoletur eundo.
Blandidulos oculos in terram semper abassat,
quos aposta levat quandoque, tiratque saéttas,
deque balestranti vista dardeggiat acutas.
250 Praecurrens socios hanc primius Hippol adocchiat,
et iam sicut erat solitus veschiatur in illa.
Baldus amorevolo vecchium sembiante salutat.
Mox ait: — Unde venis, quo vadis, quod tibi nomen?
Respondet: — Venio paradisi e partibus alti,
255 vadoque ad infernum, Pasquinus nomine dicor. —
Baldus ait: — Quis te paradisum linquere fecit?
nonne bonum bravumque illic tu tempus habebas?
Cambius iste tuus malus est, lassare beatos,
ire ad damnatos, miror quae causa sit ista. —
260 Respondet malvecchius: — Ego sum pratica mundi,
nec tegit indarnum mihi barba grisissima pectus.
Crede mihi experto, te stessum fallis, amice;
ingannatur homo, paradisum qui putat esse
deliciis plenum, allegrezzis atque solazzis.
265 Sunt cinquanta anni quod ego piantando tavernam
ostus eram Romae, tam toti cognitus urbi,
ut mea perpetuis ibi stet nomanza diebus,
meque patres statua decorarint, sicut usatur
de signalatis fieri, dignisque triumpho.
270 Non est poca tibi virtus, aquirere famam
talibus in rebus, quales gradire videbis
regibus et papis, mitris, rossisque berettis.
Quapropter studium tribus artibus omne trovavi :
arte coquinandi, buffonis, tum rofiani.
275 His ego prò meritis larghissima dona rochettis
saepe guadagnavi, multosque insemma placeros;
unde sciens hominum tantorum facta, prodezzas,
artes, virtutes, meritos et caetera vitae,
LIBER VIGESIMUS TERTIUS
85
solus ego toto possum de his omnibus orbi
280 rendere bon contum, secretaque pandere genti.
Si praestanda fides sanctis est ulla prophetis,
credite Pasquino schietto savioque prophetae.
Quidquid ait Credo est, quam sancta Ecclesia cantat.
Iam mihi decrepito moriendi venerat hora,
285 prò me tota simul monstrabat Roma gramezzam.
Supplicat ad Patrem Sanctum: me voiat, onustum
bullis et brevibus, coelo mandare beato.
Collegium subito prò me papa ille radunat,
postque ragionamen varium, quod cive tamagno
290 sic sic perduto grandis iactura sequetur
cortesanorum iuvenum, cortesaque narum,
ecce mihi tandem datur indulgentia talis:
ante ussum coeli vadam plantare tavemam,
ut quando venient paradisi ad regna godentis,
295 supra suas mulas ben grassi, benque palliti,
praelati Gesiae, sim praestus, simque paratus
hos mihi bon meritos pingui recetare taverna,
quae cameras habeat fornitas more todesco;
sed meus in Roma genius stet semper in una
300 marmoris effigie, qua non magis altra catatur
digna maraviliis, si sit pensata brigatis.
Nunc tibi sum maschius, nunc sum tibi foemina Romae,
nunc ego relligio, nunc sum victoria, nunc ve
sum tibi Pasquinus slancatus et absque mudanda,
305 fazzaque merdifluens privatur munere nasi.
Haec mihi contingit saxo desgratia, propter
civem Marphoium, cui cuncta archana paleso,
nosque ragionamus nisi non heroica miris
diversisque modis, neque deest facundia nobis,
310 quamvis abstulerint puerilia saxa loquelas.
Ergo super limen paradisi nostra tre annos
ostaria fuit modico celebrata guadagno.
Namque cadenazzis chiusae, stanghisque seratae
semper erant portae, nulloque intrante mufosae,
86 BALDI
315 et sua taccarant gambati lintea ragni.
Passabant giorni vel sex tal volta, vel octo,
nemo foresterus bandas veniebat ad illas.
Si tamen ullus erat tandem, qui accederet illue,
vel zoppus, vel gobbus erat, vel lumine sguerzus,
320 vel cantans borsis coram latrane vodatis.
Nemo, qui scottum posset pagare tavernae,
qui vellet cameram, qui lectum, quique biavam:
quisque carens soldis, soliti dormire paiaris,
strazzati tunicis, cercantes, atque pecentes,
325 deque pitocatis implentes viscera tozzis.
Raro pontifices vidi, regesque, ducasque,
raro signores, marchesos, raro barones,
raro capellutos, mitratos, raro capuzzos,
qui mihi scudiferas possent aperire crumenas,
330 quique zafranatos vellent pagare capones,
splumatosque toros, dulces garbasque caraffas.
Hi sunt, qui riccas faciunt, pinguesque tavernas;
hi sunt, qui spendurtt et possunt spendere scudos.
Procuratorem si quemquam forte videbam,
335 sive potestatem, advocatum, sive nodarum,
vix illud credens clamabam: — O grande miracoli
Hac ego prò causa sdegnatus ab inde scapavi,
sed tunc praecipue quando Demogorgon abbas,
cui brocoli, sardae, fighi, fava frantaque curae,
340 affuit in mula tam magra tamque stryata,
ut fiascos posses duris taccare galonis.
Non habuit tnarzum prò me sua borsa quatrinum,
quo vasum calidae posset pagare polentae,
accedit clausae paradisi denique portae,
345 qua pregat introrsum recipi, fierique beatus
cittadinus ibi, aut aliquo cantone locari.
At Petrus in colera miserum de limine sburlat,
mox ait: — Hinc abeas, destructio fava menadae,
non es, nec maium fueris dignatus Olympo,
350 donec apud chiericos madonna Simona manebit,
LI BER VIGESIMUS TERTIUS
87
quam dum permittit mundo sic vivere Luscar,
nec tu, nec tua stirps poterunt intrare chidentrum.
Vade, nec ultra chioches portara, ne forte chiocheris. —
Talia dum fierent, exibant extra seraium,
355 deque schola coeli guizzabant mille putini,
qui male vestiti, qui nudi, malque politi,
malque petenati, magri, tegnaque coperti,
intravere meam nullo prohibente tavernam.
— Nos angeletti sumus — aiunt: — trade merendane —
360 Quo dicto, coepere meas sbandare pignattas,
et mihi cassonem fresco de pane vorarunt,
tresque simul porcos, vaccam unam, trenta capones,
gallinas totidem, cum becco sex quoque capras,
octoque persuttos, plenumque saluminis ursum.
365 Quid plura? et gattas, asinum, mulamque magrazzam
mangiarunt, et plus post mangiamenta famebant,
unde nisi raptim scapolassem nudus ab illis,
meque, meamque simul cazzassent ventre fiolam.
Pensa mò post mortem quae consolatio restat ! —
370 Talia mal vecchius dum chiachiarat, Hipol acostat
se se dongellae, vultque illam tollere secum.
Cingar ei scaltritus opem donare parecchiat,
qui tenet abbadam, scortam facit atque subocchiat
Falchettum: tandemque omnes favere sodali.
375 Id solum ignorat magni prudentia Baldi,
tempore qui simili vult castos esse barones.
En subito tremefit totum campagna per orbem,
disfantat vecchius se se ingannator ut umbra.
Obstupuerantque pedes Baldi, steterantque capilli,
380 quando repentina se volta repperit illic
solum solettum, neque coram vidit amieos.
Quid faciat, seu quo stampet vestigia, pensat,
mente Deum clamat, Serraphum voce domandat.
Denique Gelforeas meium putat esse masones
385 vadere, smarritos ubi forte catabit amieos.
Sed vix tardigradis cum passibus ire comenzat,
88
BALDI
Pizzacapellettus procul obvius ecce ruebat,
qui super amblantem, stradiotti more, zanettum
currit, et altivolam giavarinam sustinet armo.
390 Baldus eum norat, vocat: — Heus, o Pizzacapelle,
angelus es nunquid Gabriel, qui forte novellas
portes zoiosas? Ubi stat spes nostra, Seraphus? —
Respondet: — Non, barro, novas may porto cativas.
En cape scondificam Serraphi munere petram.
395 Hanc optalamiam dicunt; hanc nemine vistus
ore ferens, intra stanzas ubi Gel fora praesul
vaccarum albergat, mandrasque governat earum.
Ille senex, qui se Pasquinum dixerat esse,
non est Pasquinus, verum Demogorgon ille,
400 qui solet ut cauda vivaces battere fadas,
atque stryas ipsas asinarum more cavalcat.
Teque, tuosque viros veniebat fallere, sed tu
solus es immunis tanta de fraude rimastus.
Compagni tolerant meritorum facta suorum,
405 quos tamen altandem cum tecum laetus habebis. —
Dixerat, et subitus campagna sgombrat ab illa.
Baldus in ore petram claudit, neque cernitur usquam.
Versus Gelfoream se drizzat protinus aulam,
multas incontrat comitivas saepe stryarum,
410 per medium quarum subtilis ut umbra trapassat,
atque voluptatis causa tirat hic, tirat illic
guarnellos, calzosque menat, goffosque frequentat.
Pervenit ante fores palazzi semper apertas:
omnia sunt aurum, cornisia, limina, voltae.
415 Introit, armatumque videt lanzonibus agmen,
guardam reginae quod iudicat esse probatam.
— Gaude — Baldus ait, — mi brande, cibaberis esca
carnis, et aethereum guazzabis sanguine vultum. —
Transit ad obcintum largo gyramine claustrum,
420 quod decorant circum centum cinquanta columnae.
Omnia splendificant auro, mirisque richezzis.
Aurum pillastri, frisi, capitella, peduzzi.
LIBER VIGESIMUS TERTIUS
89
Quos Baldus raores trovat illic, quas ve bruturas,
quos bordelliacos actus, deshonestaque facta,
425 utile non posset scribi, si scribere vellem,
nam neque simplicibus sunt omnia danda palesa.
Ostia per gyrum camerarum plurima iusto
discompagnantur discrimine, semper aperta,
semper et andantum discursibus, et redeuntum
430 trita pedum, veluti patet esse palatia regum.
Cuncta sigillatim latitans vult cernere Baldus.
Se viat ad primam spatioso intramine portam,
de qua non pocam videt ire, redire brigatam.
Intus tic tocchant duri mortaria bronzi,
435 nam speciariae locus est et pharmapotechae.
Intro ascosus abit, vult omnia scire gradatim.
Obstupet innumeras ibi vecchias esse dunatas,
quae simul innumeros homines, magis imo striones
semper amaèstrant in rebus mille nefandis.
440 Sunt itali, greghi, spagnoles atque todeschi;
et ricchi et poveri, laici fratresque pretique,
matronae et monachae, tandem genus omne brigatae.
Solicitant varias basso cum murmure cosas.
Multaque conficiunt unguenta, cerumina, pastas,
445 unctos, impiastros, pilulas, confetta, cirottos.
Mille serant, reserant scatolas, voltantque, revoltant,
urceolosque tegunt, retegunt, solvuntque, resolvunt
vasa triacarum, bozas, magnosque bocalos.
Pars mensurat aquas varia de sorte bilanzis,
450 pars chioccat pavidas crebris pistonibus herbas,
taxum, cambrossen, squillas, aconita, cicutas;
electuariis pars implet bissola nigris,
compositis noctu quintae sub lampade lunae,
de spuma rospi, de ladri carne picati,
455 de pulmone asini, de virdi pelle ranocchi,
de lue matricis, de argenti sulphure vivi,
deque cadaveribus violenta morte peremptis,
de sudore lupi rabiosi, deque sagina
90
BALDI
viperea, de felle upupae, de lacte cerastae.
460 Praeterea fingunt, miscentque sacrata prophanis:
pascalis caerae candelas, chrismatis unctum,
baptismique salem, multasque insemina novellas,
quas praeti dant saepe mali poltronibus istis.
Quas uti componant, fors fors describere possem;
465 sed dubito ne, dum errores reprendere vellem,
errorum fierem praeceptor, meque thomistae
dignum censerent mitra, Christique cavallo,
ac asini, de more briae, mihi cauda daretur.
Talia prò magno nec haberent forte lavoro,
470 namque oratores, physicos, strologosque, poétas,
fratres et praetos, et qui dant iura brigatis
omnibus in zobiis ad cursum vadere trovant.
Sed quia rispetto cedit drittezza rasonis,
atque solent grossi pisces mangiare minutos,
475 disventuratae quaedam solummodo vecchiae
sunt, quae supra asinos plaebi spetacula fiunt,
sunt, quae nobilium culpis velamina tendunt,
sunt, quae sparagnant Claris incendia femnis.
Baldus it ascosus, consyderat omnia, versat,
480 inscriptasque legit scatolas, urzosque notatos.
Non nisi mortiferum passim legit esse venenum.
Librazzos aperit, vel apertos lectitat omnes.
Non nisi letales consyderat esse recettas,
scilicet: ut pueri faturentur odore marassi,
485 quomodo stuprandi causa dormitio fitur,
uxorisque suae vir fusos noscere tortos
possit et in facto proprio retrovare ribaldami
quomodo formosae cogantur amare puellae,
sinceraeque harum mentes per forza tirentur;
490 quomodo non pregnet cum drizzat foemina cornas,
quomodo si pregnat fantinum pisset abortum,
quomodo vix natum corrumpant fascina puttum,
quoque modo siccent odiati membra mariti ;
quomodo de birlo mentem, de corpore vitam
LIBER VIGES1MUS TERTIL'S
91
495 brutta stryazza cavet puero teneraeque puellae.
Foetentes ibi sunt, inquam, vecchiaeque beghinae,
quae vadunt redeuntque, ferunt referuntque novellas:
scilicet urzettos, scatolas et multifacendas.
Has sequitur Baldus, vultque omnia tangere visu.
500 Est locus alter ibi, ter centum brachia longus,
bis centum largus, centumque sofitta levatur.
Hic amaéstrantur partim, partimque maestrant
tot streghae quot arena micas, quot sylva Bacani
dat foias, quot Puia nigras parit arida muscas.
505 Sunt ibi scarcossae, sdentatae, et lumine sguerzae
pinzocarae, mediaeque sores, quas Gelfora doctas
esse pedantrices statuit, satrapasque senati.
Quae pedagogarum de more galantiter artem
dispensare sciunt, dantes praecepta stryandi,
510 atque per unguentos operandi multifacendas.
Qualiter hae furiant, moveantque tonitrua coeli,
ut segetes, vignasque simul tempesta ruinet:
qualiter huc lunam tirent per forza deorsum,
qualiter et stellae schegnent reflectere gambas,
5 1 5 qualiter et detruin voltent cava flumina spallas,
deque mari ad proprios referant carneria fontes,
qualiter in formas diversas corpora mutent,
inque lupos voltent homines, ursosque, canesque,
seque met in gattas, in monas, inque civettas,
520 augurium quae triste canant per tecta casarum;
qualiter et praetos doceant faturare comadres,
atque malos fratres mulas equitare diabli.
Nunc hic, nunc illic Baldus ])raecepta stryarum
audit, et advertens si quam cognoscat in illis,
525 Cingaris uxorem mirat, Bertamque magistras
esse puellarum: traxit quasi turbidus ensem,
at circumspiciens ibi multas esse madonnas,
nobilium uxores hominum, pluresque papessas,
mucchiachias Sathanae, se prostituisse diablis,
530 bassavit coleram, tacuit, latuitque libenter,
92
BALDI
confortumque piat secum, semetque reprendit:
velie per un nihilum cotalas prendere gattas.
Namque videt chiarum: quod, quas hic esse putamus
Harsilias, illic Thaydarum squadra trovantur.
535 Sed laudavit eas, quae furta coprire sciebant.
Semiremissa quidem culpa est quam coltra covertat.
Tecta nitent aurum, muri, pavimenta, cadreghae,
strataque coltrinis variis, lectique parantur
argento, raso, samito, canzante, veluto.
540 Conspicit hic iuvenes circum scherzare puellas,
leggiadros motu, bellos, facieque galantos,
stringatos, agiles, semper saltare vedutos:
quos Baldus cernens cito iudicat esse diablos,
humanum vestisse caput, moresque virorum.
545 Quas gestent auri vestas, brettasque veluti,
praetereo, et calzas ostri, rensique camisas;
quin edam petras pretiosas pono dacantum,
muschium, perfumos, zibetti vascula, namphas.
Sentit et ad nasum storacis, aquaeve rosadae
550 spiramenta, quibus sbrofatur saepe palazzus.
Florida porfidicos ornant spalleria muros,
in quibus adfiixi dant specchi lumina circum.
Illic meschinae stant se doniare puellae,
imponuntque genis, fronti, colloque biaccas,
555 atque coralinos faciunt parere labrettos,
increspantque comas ferro, ciliique tosantur,
streppantur ve pili, strazzis stuppaque dedentrum
ingrossant humeros, slargantque ad pectora mammas,
ut, quam pensamus seinbianzam Palladis esse,
560 sit saccus paiae, vel forma sit illa puvoni,
qui discazzandos ad osellos ponitur hortis.
Pono da banda lyras, flautos, atque organa, cetrhas,
scambiettos, danzas, guantos de Spagna, morescas,
et ballum qui fit cum torza cumque capello.
565 Ipsa voluptati praestat maga Gelfora tantae,
quae super auratam stat salae in fronte cadregam.
LIBER VIGESIMUS TERTIUS
93
Talia dum crespo considerat ore baronus,
ecce cadenatum grandi rumore Bocalum
huc strassinari, calzis pugnisque domari
570 prospicit a vulgo sguataro, turpique canaia.
Undique, guardandi causa, populazzus adibat;
undique concurrunt, poverumque offendere cercant.
Spingitur ante thronum reginae calzibus, urtis,
pugnadis, gOl'fis, schiaffis persona Bocali,
575 qui cridat et chiamat, perdonum saepe rechiedit,
inque fededium giurat fecisse nientum.
Gelfora capturae causam tumefacta domandai.
Respondetur ei: quod pessimus iste giotonus
intrarat furtim propter robbare cucinam,
580 et iam fardellum de caso, deque botiro,
fecerat, inde duos guataros bastone gratarat,
nec quod scriptus erat regalis servitor aulae,
nec quod sallarium bruttus manigoldus habebat,
nec qua venisset banda parlare volebat.
585 Gelfora sdegnoso voltat sembiante visaggium,
et pariter spudans veluti stomacata, locuta est:
— Hinc via, hinc, oybo, procul hunc menate gaioffum.
Hinc cito, quae indusia? me mastinazzus amorbat.
O quam poca fuit discretio vestra, balordi !
590 Vos ne meis oculis hanc praesentasse carognam?
Ite viam, rozzamque eius voltate figuram. —
Protinus hoc iussu streppatur ab inde tapinus,
totaque turba retro seguitat — Day dayque — frequentat.
Extrorsum trahitur, suffertque in corpore bottas,
595 quales non asini comportat schena pigrazzi.
Baldus apena tenet se se: bis, terque, quaterque
spadonis manicum propter sfodrare cavarat.
Pur tamen alquantum patitur prò cernere finem,
ut qui diversas optat cognoscere provas.
600 Denique nescio quo Boccalus tingitur uncto.
Ecce statini longas paulatim stendit orecchias,
mostazzumque procul mandans quasi toccat arenam.
94 BALDI
Brachia deventant gatubae, quae quattuor extant.
Tandem tota pilos vestit persona bretinos,
605 efficiturque asinus, is qui fuit ante Bocalus.
Iam non « oyme » cridat, tantum pronuntiat « a a».
Cursitat bue, illue, bastonibus undique toccus;
vult trare non solitos, prò se deffendere, calzos,
sed cadit et duros piat ille cadendo tramazzos.
610 Se stupet in semet, mirans non esse Bocalum,
ast asini bustum, quo non bertinior alter.
Raggiat in Arcadia, duin portat grana molino,
dumque revolteggiat sibi tosto in pulvere schenam,
nunc strassinatur per caudam, nunc per orecchias,
615 excutiturque aspris pulver de pelle tracagnis.
Baldus at oltraggium tandem non sustinet illud,
scorzat de fodro saturandum sanguine brandum,
irruit in caecam lapidis virtute catervam,
ac velut undicolas falco secat ungue folengas,
620 sic Baldus miseram distemperat ense fameiam.
Quisque sibi membrum, seu brazzum, sive galonem
spiccari sentit, nec ferrum cernitur ullum.
Deserit extemplo gens haec malnata Bocalum,
atque per albergum latitans fugit huc, fugit illuc.
625 Fama novellatrix reginae accepit orecchias,
quae transmutavit fazzas in mille colores.
Pensitat esse magum, seu Coclen, sive Seraphum,
quos sibi mortales semper provat esse nemigos,
introit a cameris aliis penetrale remotum,
630 exercere solet magicos ubi porca susurros.
Baldus at interea solus straviaverat omnes,
deque cadaveribus compleverat atria multis.
Manserat in tuttum clauster de gente vodatus,
quae se per stanzas ficcando seraverat ussos.
635 Baldus it, atque asinum vult secum trare Bocalum,
quem stimulo pungens solitum pronuntiat « ari »:
— Ari la, rozza, pru, sta. — Sic dicens, factus agaso,
extra fores claustri cogit trottare somarum.
LIBER VIGESIMUS TERTIUS
95
Bestia Boccalus nescit quis retro goiolet,
640 nec comprendit adhuc qualis molinarus agrezzet,
saepe caput voltat si factum cernere possit,
nempe videt stimulum, sed non videt ille biolcum.
Ut procul astarunt, trat Baldus ab ore petrellam,
cum qua per gentes prius invisibilis ibat,
645 atque suam charo faciem scovertat asello,
qui, licet exterius beretina pelle tegatur,
signorile tamen Baldi quum praespicit actum,
protinus alzatis se gambis rizzat, ut ille
rumpere qui voiat cum mula virginitatem.
650 Brachia dat Baldi collo, musoque bavoso,
discretus velut est asinus, dat basia bocchae.
Non potuit Baldus non magnum rumpere risura,
quando tanta sibi tunc machina venit adossum;
attamen, ut cunctis erat ille benignior altris,
655 qui cortesiae causa discommoda nescit,
saepeque vilificat se met gentilis ad omnes,
sustinet amplexus atque oscula foeda Bocali,
et quater eiusdem per se desgratia fleta est.
Postea, de sociis si sciret forte coèllum,
660 chiedit, at ille asini cum bocca raggiat et urlat,
nec brancare potest Baldus quid ragget et urlet.
Ergo dum lingua, manibus quòque, dicere nescit,
annuit almancum, scossisque moteggiat orecchisi
ut Baldus, sese quo praeparat ire, sequatur.
665 Baldus it a tergo, plantasque observat aselli.
Non procul ecce iterum venit obvia pulchra puella,
quam modo cum secum falsus Pasquinus habebat.
Ipsa quidem tunc sex ammalia fune ligarat:
taurum, aprum, lyncem, simiam, vulpemque, cavallum,
670 retroque tirabat, posita feritate, tot agnos.
At propius Baldo venienti quando propinquant,
protinus incipiunt calzis et cornibus atque
morsibus obniti, cercantes rumpere cordas.
Miratur Baldus, remanensque interrogat illam:
96 BALDI
675 quae sua vel virtus, vel fraus ammalia vincat.
Nil maga respondet, sed nectit in arbore funem,
contraque barronem turpis meretricula currit.
— Mecum (si sapias) — dicebat, — splendide barro,
mecum balneolos venies intrare paratos.
680 Utere me liber, formosula, respice, quam sum.
Candidulas habeo genulas, rubeosque labrettos.
Fessulus es, nec ego minus exto lassula, mecum
languidulos foveat noster tibi lectulus artus. —
Sic ait, et Baldo sinulum lassivula solvit,
685 et dare basiolum celerat putanella baroni.
Baldus eam subito cognoverat esse puellam,
quam nuper vidit peregrinam cum peregrino.
Transmutasse suos compagnos iudicat illam,
inque animalorum fazzas voltasse tapinos.
690 Ergo manu celeri per trezzas corripit, atque
mobilior gatto saltat, quum graffat osellum.
At desdegnatur fragilem vir battere sexum:
sat sibi bastat enim, quod primum tornet ad esse
illa sibi socios, et vadat postea quo vult.
695 Nudam ergo spoiat, sed, dum spoiatur, in unam
coepit converti vecchiazzam, dentibus orbam,
sguerzam calcagnis, oculis et lumine gobbam.
Baldus, garofolum qui se brancasse putarat,
hanc ubi prae manibus miravit habere carognam,
700 protinus obscenam stomacosa fronte relinquit.
Illa cito scampat, nudatis undique membris,
dumque stat in pedibus Baldus mirare quo ibat,
adfuit huc subito facies veneranda Seraphi,
expediensque suas magicis cum versibus artes,
705 circulat in sabia numeros, quibus omne trematur
protinus infernum, veniuntque in frotta diabli.
Hic magus astringit cornutos cannine porcos
tollere prestigium, nostrasque reducere formas
humanis oculis, et res monstrare prout sunt.
710 Spingitur extemplo simiae de corpore Cingar,
LIBER VIGESIMUS TERTIUS
de bove Fracassus balzat, de linze Lyronus,
Hippol singiarum disvestit protinus aprum,
de toto Centaurus equo fit mezus, et ipse
Falchettus vulpem reicit, Bocalus asellum.
5 Mutavere pilos; si vezzurn nescio certe.
At quia candela est ad virdum usque culamen,
at quia consumpsit vodata lucerna stopinum,
multa per adessum dixi, damatina venito.
T. Folengo, Le maccheronee - il.
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
Iamque suae gentis satis amplam Gelphora caedem
audierat, nec non propriis aspexerat occhis.
Obstupet, ac facti duin cercat scire casonem,
ecce supragiungit nudis vecchia illa culattis,
5 quae Baldi artilios peradessum fugerat uncos.
Qualis multoties vulpazza fugita taiolis,
cui sex turba fugam dederit villana miaros,
scridaritque retro: — Day, day, pia, para, repara, —
ipsaque scaltra ferens caudam de retro levatam,
io indeque puzziferas vomitans culamine loffas,
fecerit assaium sanam portasse gonellam,
anxiat, et brazzum linguae butat extra ganassas,
talis vecchia quidem, vecchiarum stronzus, arivat,
gentis amorbatrix, quae nunc ita bella parebat.
15 Ansat et ansando narrat vidisse legiadri
zuffum hominis, quo non vultu rubestior alter:
forte cavallerum unum de errantibus esse,
qui velut Orlandus veniat destruggere fatas;
octoque cum secum armatos guidare barones,
20 qui possent solis coelum confundere sguardis.
Hos tamen in vistas varias cangiasse ferarum,
rendere qui secum voluere libidinis actum.
Illius at castos mores animumque baronis
ad propriam subito cunctos tornasse figuram.
25 Nil pulchras valuisse sibi nudasse mamillas,
nulla superstitio quippe illuni, nulla lusinga
IOO
BALDI
ingannare potest, hunc forsitan esse Seraphi
aguaitum, qui semper habet pensiria calda
ut ruat omnino felicia regna stryarum.
30 Qua propter fieri deberi provisio talis,
qualis multorum faciat pentire pacias,
qui sic praesumant cum diis committere pugnam.
Gelfora quam primum facier cotalia sensit,
praesta suam mandat sibi retro currere guardam.
35 Fit cridor, armorumque sonus, crepitusque tubarum,
campanae ad don don fitur concursio gentis,
intornumque suae calcatur squadra reinae.
Sed diavolorum legiones mille tresentae,
quae simul hic inter miseros squaquarare solebant,
40 protinus (experti quondam quae forcia Baldi est)
inde levant campum, cercant ve altronde loginos.
Senserat hunc Baldus strepitum. — Seguitate, sódales,
dixit et adversus palazzum dirrigit ormam.
En procul apparens magna Gelfora, fortius urlat
45 bestia, quum Baldum vidit, comitantibus altris.
Haec super auratam celerat tirata carettam,
quam seguitant edam nympharum quinque barozzi.
Non unquam regina fuit pomposior ista.
Quattuor albentes palafreni, terga coperti
50 drappibus ex auro, strassinant retro quadrigam.
Ipsa tenetque inanu sceptrum, doramque coronam
in testa, et rutilo trezzas diademate calcat.
Praecedunt famuli centum, totidemque staferi:
quisque galone tenet seu spadam sive fachinum.
55 Longa sequit series hominum muschiata zibettis,
qui cortesanos se vantant esse' tilatos,
quorum si videas mores rationis ochialo,
non homines maschios, sed dicas esse bagassas.
Cortesan us erat tunc verus tempore vecchio,
60 quum rex ille produs, rex ille bonissimus Artu,
egregiam tenuit chortem, tavolamque rotundam.
Quis fuerit, scitur, Tristanus, Lanzaque lottus,
LIBER V1GESIMCS QUARTUS
IOI
quis quoque Galvanus, nec non bella altra brigata,
quae regis fameia fuit, pulchraeque Ginebrae.
65 Tunc amor indossum seu faldam, sive corazzarci
portabat, colpisque spadae acquistabat honorem.
Cui sudoris aquae, cui siccae pulvis arenae
muschius et ambracanus fuerant, storaxque Levanti.
Tunc cortigiani facies fuit apta placendi,
70 et moizinandi rigidae praecordia damae,
quando lavabatur solo sudore celatae,
quando nigrabatur sabiis sub sole boiento.
Tempore sed nostro, prò dii, secloque dadessum,
non nisi perfumis variis et odore zibetti,
75 non nisi seu zazarae petenentur, sive tosentur,
brettis velluti, nec non scufiotibus auri,
auri cordiculis, impresis atque medais,
millibus et frappis per calzas, perque giupones,
cercamus charum merdosi gerinen amoris.
80 En modo, dum celerem castigat Gelfora cocchium,
subsequitantque aliae vaccarum quinque carettae,
has veluti nymphas, divas, charasque madames,
cortesanelli sociant, illisque ragionant
nescio quos sognos, passata in nocte vedutos,
85 et portantinas properantes supra mulettas,
dente bachettinas vadunt rodendo politas,
mentitosque focos narrant, recitantque sonettos,
sat male stringatos, ac parlant mille baianas,
menchionasque suo dicunt in amore fusaras.
90 Baldus ab aitano tumulo procul omnia visu
coeperat, et ridens ita raggionabat amicis:
— Cernite, compagni, de tantis millibus unum
non hominem video, non qui lignaminis ensem
disfodrare sciat, peius tirare stocatam.
95 Hi sunt, quos tantum manifestat barba viriles,
caetera conveniunt muliebribus apta conocchis.
Sed volo quod pulcram faciamus horhora prodezzam.
Fingamus, quaeso, fingamus habere pauram
102
BALDI
de meretrice ista, per quam cuncta omnia puzzant.
ioo Stemus et attenti, quae nobis damna parentur. —
Talia cum sociis dum sic sic Baldus acordat,
ecce propinquabat tandem regina stryarum
Gelfora, quae cernens armatos stare barones:
— Ola, quid — inquit — adest? O res non cognita maium !
105 Cernitis humanam (quo tanta pacia?) brigatam?
Qui sunt hi porci? Qui sunt hi brutta somenza?
Nunquid habent animo tam grandem prosopopeiam,
ut mea praesumant intrare ad regna, gaioffi? —
Dixerat, et spazzat trombettam protinus unum,
no ut sciat unde hominum veniat baldanza malorum,
qui bastent animum sic tecta subire deorum.
Ille galoppando non spiccat ab ore canoram
ton tararan frifolo trombam, fin donec arivat
Baldus ubi, comitesque manent, finguntque pauram.
115 Ad quos his parlat dictis trombetta superbis:
— O poltronzones, quae phantasia guidavit
sic vos per dominum nostrum, sic absque riguardo,
huc ad clausuras et loggiamenta deorum?
An fors nescitis haec esse palatia divùm?
120 Tanta ne vos vostrae tenuit fidanza canaiae?
Maturate lugani, subitique levate trabaccas.
Siccine bastardi, zaltrones, gensque tegnosa,
gensque spelorza, sacrum venistis tangere limen?
Ad vos me mandat venerabilis illa virago
125 (Cingar ait tacitus: — Venerabilis illa putana — )
quae tenet imperium sub se regnaminis huius.
Aut vos ire- iubet lontanos partibus istis,
aut scorrozzatam chini veniatis ad illam,
forte sacrificium meritabitis esse beatum,
130 humano quoniam placatur diva cruore. —
Baldus ait: — O nos istuc male nempe capati !
Cur, quando matres nostrae de ventre cagarunt,
non potius mundo tantos peperere navones?
Andemus miseri sanctum componere numen,
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
103
135 numen adoremus coeli, quod forte pregheris
spegnitur humanis natura colerica divùm. —
Compagni risu tacito sub pectora creppant,
fazza tamen magnum simulat defora dolorem.
Omnes cum testis bassis andare comenzant,
140 ac si, post schenant manibus colloque ligatis,
ad scalam forchae conducat boia picandos.
Tunc trombetta illos dominae praesentat et inquit:
— Ecce prophanarunt hi vestrae regna coronae. —
Gelfora contremuit bustum tam grande Fracassi,
145 interpellat eum: qui sit, quo sanguine venit.
Respondet tremulus: — Sturlonus nomine dicor,
Bressa mihi patria est, mea razza gigantibus illis
descendit, qui trare Iovem voluere deorsum
atque inter se se regnum partire deorum. —
150 Gelfora plus dentrum tremuit, cum talia sensit.
Postea fattezzam Baldi, vistamque legiadram
duna guardat, latosque humeros, strictumque fiancum,
protinus in paniam vischiumque Cupidinis intrat.
Ad quem sic placidis loquitur cortesa parolis:
155 — Tu quoque, qui sensum te prodis habere superbum,
da prolem, nomenque tuum, genus atque tuorum. —
Baldus respondet: — Caposeccus nomine dicor,
natus adulterio monachae fratrisque Caponis,
qui conceperunt me chiesae retro pilastrum.
160 Postea diabolo de me fecere sigillum.
Sum devotus ei, cui dono in corpore vitam.
Unde meum patrem vado retrovare Chiapinum.
Me mare, me tellus, me sydera celsa refudant;
si non esse Dei possum, decet esse diabli. —
165 Has desperati stupuit regina parolas.
— Eya, sacerdotes — inquit, — nunc sacra parate,
atque mihi altaros holocausti condite tantos,
quantos nunc istos homines mactare bisognat.
Hunc mihi solettum tamen asservate legiadrum,
170 quem volo sit primus regali eunuchus in aula. —
BALDI
Haec ea dicebat de bello corpore Baldi.
Praestiter obedit famulorum turba suorum,
lignaque portantur, multusque accenditur ignis.
Ecce preti et frati, curri cottis cumque capuzzis,
175 cantantes veniunt infrotta boatibus altis:
— Eu oe iach iach, eu oe, pirila, buf baf. —
Quorum qui prior est, puvialem portat adossum.
Turribuli pinguem mittunt ad nubila fumum,
incensaeque faces crepitant altaria circum.
180 Gelforji supra caput montaverat alta pilastri,
ut solet in summa plantari mole colossus.
Hic dea chiamari vult, hic dea porca vocari,
trombarum clangor rauca cum voce frequentat
tarara ton tarara, ton ton tara, tantara taira.
185 Cor brillat sociis spadas rancare guainis,
quos ciet ad carnes squarzandas musica trombae.
Ipse prior Cayphas, insemmaque vescovus Annas
accedunt, iugulumque parant scannare Fracasso,
inque satis largo tepidum addunare cruorem
190 vase parecchiatur, meschiandum pane stryarum.
Praecipitur curvos illi bassare ginocchios,
quem prius ut vaccam cum cetta cumque securi
discopare volunt, mox collo immergere cultrum.
llle sed impatiens clamavit: — Balde, facenda haec
195 it nimis avantum, nimis haec indusia durat. —
Talia dum memorat, se drizzat in aèra praestus,
pontificemque piat digitis, durosque restringit
artilios, schiazzatque illum de more boazzae,
dextraque de merdis et sanguine tincta remansit.
200 Baldus adocchiarat guerram iam esse comenzam:
— Heus, seguitate — inquit, sfodratque celerrimus ensem.
Currit ad urtandum, quam diximus ante, colonnam,
cuius in excelso capitello Gelfora stabat.
Cum caput innanzum ruit illa, simulque pilastrum,
205 quam piat extemplo Baldus per colla cridantem,
cui dare soccorsum gens infinita ruebat.
LIBER VIGESIMUS .QUARTTS
105
Sed Cingar comitesque alii, facto agmine, currunt,
inque illas squadras intrant ut fulmen et ignis.
Ipse gigas clainat: — Nunc est et tempus et hora
210 sacrificare Deo vacchasque, hircosque petulcos. —
Sic dicendo, probat qualis sit tempra bachiocchi.
— Ah porcinaiae — cridat Falchettus et Hippol, —
vos ne putavisus nos qualchos esse maruffos,
scilicet agnellos, pegorasque trovastis, et haedos,
215 ut pensaretis sic nos mactare diablo? —
Talia bravando feriunt tuta via, nec ullum
sparagnant colpum, testasque ad sydera mandant.
Septem mille homines sunt, qui sua ferra cavarant,
et Baldum assaltant propter riscodere porcam.
220 At celer altorium dat Falco, et Cingar, et Hippol,
Moschinusque, aliique simul, qui tempore curto
mortorum ingenti fabricarunt aggere montem.
Turba puellarum fractis fugit inde carettis,
smarritaeque sinus lacerant rumpuntque capillos.
225 Non bonus hic perdit Boccalus tempus, at illas
protinus inseguitat chiamando: — State ribaldae,
state putanellae, quia vos frustare bisognat.
Quo, quo? State, inquam, ola, spettate, quo itis?
quo ve scapinatis? Mea nunc vendetta fietur.
230 Siecine me nuper vacchae fecistis asellum?
siccine grattastis mihi schenam pectine boschi? —
Haec referens, portat scoriadam forte trovatam,
qualem Vegnesae vidi, quum boia putanas
per Merzeriam frustat, frustandoque currit,
235 tandem arrivatas chioccat, tozzatque tapinas:
attamen alquantum sferzam leggerius offert,
dum capat in teneras damas, niveasque putinas;
tantum scarcossas vecchias, lippasque stryazzas,
et rofianazzas stafilatis tozzolat aspris,
240 terga quibus parere facit persutta Lnbruzzi.
Non « pietas » valet hic non « perdonanza » cridari,
nam mercadanti Boccalus fecerat aures.
BALDI
Baldus at in brazzis reginam portat et illam
continuo gens tota ruens riscodere cercat;
245 unde travaius erat certando baronibus ingens,
tanta superchiabat calcatim zurma bravorum.
Personat incircum campagna cridoribus altis,
unde inaris pisces veniunt atterra balordi,
namque super pendet pelagus de more solari.
250 Tunc homines superi (nec enim scio dire bugiam)
audivere illam liquido sub gurgite guerram.
Iamque striam Baldus multo sudore ligarat,
inque suis spallis quoddam portarat in antrum.
Non gens ultra sequit, vel mortua vel stropiata,
255 parsque fugae studiat, cercatque per abdita scampum.
Gelfora, iam tristo portu guidata, diablos
invocat, ut veniant promissam tollere vitam.
Sic igitur dum stridet adhuc, malnata piatur
unguibus innumeris diavolorum forte cridantum,
260 umbraque in infernum cum corpore fertur ab illis.
Iamque fracassandi domicilia sporca Fracassus
coeperat impresam, longisque ut passibus ibat;
quo iam gelforeos de fundo ad tecta palazzos
sterneret, ac mundum tanto privaret afanno.
265 Ad primam subito giuntam de marmore grossum
chioccat pillastrum, quod stat cantone palazzi.
Rumpitur in centum volitantes undique pezzos,
fitque ingens strepitus de travis, deque quadrellis,
magnaque terreno camerarum banda ruinat,
270 calzinaeque leves malnettant astra volando.
Replicat horribiles colpos, geminatque bataium,
trita columnarum fit ruptio, deque supernis
machina muraliis reboans descendit abassum.
Indorata cadunt meschiatis tecta matonis,
275 riccaque picturis vadunt soiaria terrae.
Dumque gigas manibus turrim furibundus aferrat,
ecce Seraphus adest in fretta, vocatque, cridatque:
— Parce, gigas, iam parce, gigas, sic poena soluta est.
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
107
Integra stet turris prò nunc, quae quando ruatur,
280 illico quae cernis pelagi fundamina sursum
pendula cascabunt, veluti natura chinarat,
vosque negabimini, piscesque cibabitis omnes.
Si nescis; turri septem clauduntur in ista
fatales statuae, sex cerae, septima plumbi,
285 quas simul ad quintam lunam, sub monte Tonalo
composuere striae septem: Madoia, Catoia,
Stanaque, Birla soror, Sberliffaque, Cantara, Dina.
Quam primum frangas turrim, guastesve figuras,
postizzus locus hic in fumum protinus ibit,
290 vosque bibetis aquas, plus quam sit voia bibendi. —
Venerat huc Baldus, mazzatis denique cunctis,
conciliumque suis cum coinpagnonibus edit:
et quid sit tandem faciendum, voce domandat.
Cingar ad infernas suadet caliare masones,
295 quas Serraphus ait non multum longe catari.
Haec ve relinquatur Serrapho impresa ruendi
regna stryanismi, turrem, statuasque levandi.
Tunc omnes favere manu, favere paroiis
Cingaris arditae menti, laudantque talentum
300 hunc animi, quo non mundo generosior alter.
Attamen ipse manet, Baldo mandante, Gibertus,
quem retinet secum Serraphus amatque galantum.
Ad phleget’nontaeas igitur cascare cavernas
voia stat, una quidem Baldo paret horula centum
305 posse diabolicas rursum assagiare prodezzas.
Ecce iterum scuras animoso corde latebras
introèunt, callantque magis per clymata centri.
Gemma tamen fulget, quam Baldus servat in elmo,
qua cernunt aditus et multa pericula schivant.
310 Semper ad in giusum facili labente camino
frettantes abeunt, Baldi praeeunte lusoro.
Centum stradiculas, centuinque viacula iam iam
incipiunt reperire simul concurrere in unam
ingentem stradam variis venientia bandis.
BALDI
315 Dico quod innumeras retrovant bine inde viettas
derivare suos fines ad grande viaggium,
quem spatiosa menat stygiis contrada paésis.
Quales in veneta nos cernimus urbe canales
undique menantes barcas, descendere in unum
320 maiorem, bravumque nimis, grossumque canalem,
tales stradiculae, calles, sentina mille
conveniunt, monstrantque notas ea singula scriptas,
unde potest sciri qua quisque caminus ab urbe
bue descendat, agatque suas huc illa brigatas.
325 Est via quam drizzat Florentia, Roma, Milanus,
Zenova, Neapoli, Vegnesia, Parma, Bologna,
Lyon, Avignonus, Parisus, Buda, Valenza,
Constantinopoli, Cairus, sedesque Cipadae.
Denique quodque solum, quaeque urbs, arx, villa, caminum
330 huc drizzat, portatque suas ad tartara pravas
malnatasque animas, quarum tot milia nigrum
continuo ingombrant baratrum, quot milia toto
muscarum mundo nascunt in millibus annis.
Quo magis ante itur, magis orbita largior umbras
335 excipit innumeras, tacito rumore gementes.
Baldus compagnis nulli parlare comandati
dumque illi parent, dumque alta silentia servant,
ecce caput stradae se se dilatat in amplam
campagnam, horribilem et cinerum de pulvere carcam.
340 Subterrana illic ventorum flamina regnant,
prò quibus efficitur mundo teremotus in isto;
impetuosa ferunt cineres, agitantque savornam
per largos campos, redolentes sulphuris oybo.
Gaudet in hac rerum Baldus novitate, Lyronem
345 admonet atque alios nulla de sorte pavere.
— Quid? — Falchettus ait — dum te, mi Balde, videmus,
non sgomentabit nos quanta canaia sub orco
stat diavolorum, nec quanta sub aere stridet. —
Dixerat, et saltans animo se monstrat aiegro,
350 contraque terribiles ventos ruit huc, ruit illuc.
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
109
Cingar eum sequitur scherzando, trufantque vicissim.
Ambo simul rident, saltant, vaduntque, reduntque.
Quales agnelli fugiunt, matremque relinquunt,
quattuor et pedibus gnizzant et in aera pirlant;
355 ast ubi sentitur lupus exurlare propinquus,
confestim pavidi se matris ad ubera tornant;
pastor adest, grossumque canem sibi chiamat apressum:
talis Falchettus laeto cum Cingare spassum
grande piat, curruntque ambo lontanius altris;
360 ast improvisos prigolos si forte catabant,
praestiter ad portum Baldi remeare videbas,
inde sub illius combattere fortiter umbra.
Qui, velut awezzat caporalis providus, ipse
de se non curat, tantum risguardat amicos.
365 Ad caput interea campagnae scurus et asper
boscus adest, ac sylva pavens, non consita myrthis,
non lauris, platanis, ulmis, altisque cipressis;
at nigrae taxus, aconita, malaeque cicutae,
grandilitate pares alpino in culmine fagis,
370 toxica mortiferi sudant de cortice sughi.
Introit ante alios Baldus, nova cernere gaudet,
perque venenifluas nihil aestimat ire latebras.
Incipiunt iam longe gravem sentire bagordum,
murmur et insolitum, tanquam tempesta petrarum,
375 vel magis ad guisam pelagi battentis arenam,
quando fremit, vastasque polo subgurgitat undas.
In finem boschi retrovant intramina grandis
portazzae, nunquam chiusae, sed semper apertae,
per quam trenta pares intrant insemma carettae,
3S0 verbaque sic duro saxi frontale notantur:
— Regia Luciferi dicor, bandita tenetur
chors hic, intrando patet, ast uscendo seratur. —
Fracassus ridet: — Subeamus adunca, sodales.
Non regrediendi dabitur, ut cerno, facultas. —
3S5 Introéunt igitur, tenebris appena resistit
carbonus Baldi; sed folta in nocte tumultant,
I IO
BALDI
horrisonasque tonant scurissima regna querelas.
Ecce tavernarus tandem barbatus in illos
obvius accelerat, vivosque in corpore mirat.
390 — O — secum parlat, — quae cosa novella videtur! —
Sic ait, et mulcens foltos ad menta pelazzos,
stat penserosus, stupidus, sensuque revoltat:
debeat an similes scotto invitare brigantes.
Tandem guarnazzam cingens, brotaminis unctam:
395 — Vultis — ait — nostrani, compagni, intrare tavernam? —
Boccalus raptim responsum primior affert.
— Quid cercandum aliud? Bona si tibi caneva primum.
inde bonae quaiae, bona lonza, bonique capretti,
ecce parecchiamur simul omnia ventre locare,
400 et pagare simul patefactis omnia borsis. —
Ostus ait: — Mecum veniatis, non mihi desunt
et pernicones, et frolla carne fasani,
et vinum garbum, et vinum dulce Reami. —
Sic ait, ingrediens, mensasque parare comandat.
405 Hunc omnes seguitant, sed Baldus inanzior altris,
compagnisque facit per opaca silentia scortam,
donec eos salam conduxerat ostus in amplam,
in qua mille animas epulis catavere sedentes,
mangiantesque instar porcorum dente famato.
410 Sunt etenim magrae vultu, nigraeque colore,
sunt sguerzae, gobbae, slancatae, suntque carognis
omnibus aequandae, nimio puzzore malorum.
Irruit ad mensam iocunda fronte Bocalus,
inque piatellum dum vult extendere griffum,
415 protinus indretum vultu pallente retirat;
qui pensando aliquem forsan gremire caponem,
gremiturus erat scurzum, turpemque marassum.
Accedit propius, factum discernere, Baldus.
Quali cum guisa gattum rosegare codaium
420 aspicias, quando sibi retro cauda tiratur,
striccaturque simul, manibus per forza retentus,
qui fremit et faciens gnao gnao se ingordus anegat;
LI BER VIGESIMUS QUARTUS
I I I
illas sic animas contemplat Baldus edentes
vipeream carnem, rospos, variasque vivandas,
425 unde venenorum mors invitabilis exit.
Praeterea aspideo completas sanguine tazzas
sorbebant, oculosque foras sorbendo butabant,
ut solet infirmus cui Ierae p>ocula dentur.
Corripit interea rigidam post fercula sferzam
430 ostus, et intornum menando licentiat illas,
namque novas alias quoque pasturare bisognat.
Impetuosae igitur abeunt, subeuntque novellae,
quas etiam cogit putridis accumbere mensis.
Mox ait ad Baldum, sociosque: — Sedete, bricones,
435 seu vos mangietis, seu non mangiare voiatis,
omnino faciet mysterum sol vere scottum. —
Sic dicens, alzat scoriatae quinque catenas,
hinc menat et zif zaf resonando percutit Hipol,
quem male provistum tollit de peso levatum,
440 atque suo fratri Lyrono buttat adossum:
amboque schenadam pariter cascando piarunt.
— Illa quidem vestra est — Boccalus parlat; — habetis
praevendam vestram, tamen hanc non curo biavam. —
Sic ait, et scapolat, cantoneque delitet uno.
445 Baldus arostitum rapit improviste dragonem,
inque tavernari mostazzum concite iactat,
manserit ut medio faciei stigma notatum.
Non tamen hoc tantum colpo fuit ira baronis
sat contenta, tirat cum rosto insemma saporem
450 ingentis pugni, qui dextram tozzat orecchiam,
unde tramazzanti chioccat quoque terra sinistram.
Cingar ait ridens: — Nondum mangiavimus, et tu,
Balde, comenzasti scottum pagare tavernae. —
Respondet Baldus: — Sic Hippolis esca soluta est. —
455 Interea Virmazzus eas interrogat umbras:
cur veniant illam sic albergare tavernam,
curque vencnosas ingoient atque tracannent
has victuarias, plenosque cruore becheros.
BALDI
Cui maior sic umbra gemens suspirat et inquit:
4.60 — Quaelibet infernis cruciatibus alma ferenda,
corpore cum primum posito descendit ad orcum,
anteque quam vadat grottas habitare statutas,
hoc diavolazzo prius invitatur ab osto,
quem Griffarostum diabolica zurma domandat.
465 Nec tamen invitum contemnere possumus istum,
nolentes etenim ferri scoriada coércet.
Qua propter quantas animas ingombrat avernus,
iste tavernarus marzo mangiamine pascit. —
Dixerat haec, alias en rursus adire videbant,
470 unde iubet propter fastidia Baldus, ab illa
compagnos betola stomacosa cedere tandem.
Protinus egressi denso se se agmine stringunt,
namque illic adeo grossa est fuscatio noctis,
ut valeas edam gladio taliare tenebras,
475 perdere vel se se potuissent unus ab altro.
Iussu ergo Baldi modicum fecere drapellum,
atque capellettis similes insemina dunantur,
namque stradiotti leggeras supra pedrinas,
quando coreriam faciunt inimica per arva,
480 non se spernazzant veluti poltrona canaia,
veruni groppetto strictim calcantur in uno,
donec aquistatis parlent sperone botinis,
atque — Cavalla grisa bre bre — vel — Pospodo — dicant.
Baldus praecedens sfodratum baiulat ensem,
485 at se Boccalus nunquam lontanat ab ilio,
seque volunteram, dum corde tremante cacabat.
vellet in illius totum se abscondere costis.
Saepe agnusdeos faciebat fronte revolta.
Iam procul ascoltant strepitum rumoris aquosi,
490 non aliter quando laxatur brena molinis.
Baldus ad hunc sonitum tendit, drizzatque pedattas,
arrivantque illue nigras Acherontis ad undas,
qui semper, veluti Porrettae balnea, fumat.
Illic circa suas testas bine inde volazzant
LIBER VIGESIMUS QUARTO S
113
495 innumerae flentes animae, vocitantque Charontem,
quas ille ad ripam debet passare sinistrarci,
sed non, transactis iam giornis octo, videtur.
Cingar in hoc tantum sociis longatur ab altris,
namque coactus erat natura figere termen,
500 sive super littus l'ungum plantare novellum,
vel potius dicam lombardam promere quaiam.
Iamque bragas implens bue illue ibat a nasum,
ut brachetta solet, quae leprem china sausat.
Sed non hic leporem, sed non trovat ille caprettum,
505 sed iuvenem mortum, quo sic improvidus urtat,
quantos unde pilos habuit per corpus arizzat.
N'ec destringatis bene tunc in littore calzis
se se bassarat, fosso nascostus in uno,
totum per calzas se repperit esse zibettum,
510 nam cagarella metu procedit saepe gaiardo,
imo paura magis poterit bastabilis esse
destiticare cito stiticas in ventre budellas,
quam per chrysterii pivam decoctio malvae.
Cingar se retrahit, ceu qui pede presserit anguem,
515 et iuvenem attonita guatabat mente galantum,
qui stramortitus re vera, non ibi mortus,
ut parebat, erat, lachrymisque bagnarat arenam.
— Ayme — Cingar ait, — quae nam fortuna guidavit
te, puer, huc? aut quo, sic vivo corpore, vadis? —
520 Dixerat, et se se paulatim proximat illi,
vultque experiri si vitam liquerit istam.
Praestiter amotis sbarrattat pectora pannis,
cercat et un pocum tastat sub corde calorem,
unde datur scire nondum spudasse fiatimi,
525 nec Requiem aeternam fuerat cantare bisognus.
At pensare nequit foggiani, quae suscitet illum.
Non ibi credat aquis vultum sbrofare rosatis,
non ibi odorifero venas fregare cirotto,
non ibi speret aquam de flumine tollere frescam,
530 namque venenosis Acheron ibi fluctibus ardet.
T. Folengo, Le maccheronee - n.
S
I
114 BALDI
Per mancum ergo malum caldani spinavit orinam,
et iuvenis venas, polsos et tempia bagnat.
Ille pudicino pissamine Cingaris unctus,
paulatim forzas revocare per ossa comenzat;
535 en bellam frontem, bellos en schiudit ocellos,
hasque parolinas inspecto Cingare parlat:
— Sis benedictus homo, tal qualis barro fuisti,
qui medio morto transtullum tale dedisti.
Non hoc fecisset medicinae inventor, Apollo. —
540 Cingar eum tollit de terra et talia profert:
— O formose puer, quàe nani desgratia tanta est?
quae ve locis istis te sors adversa butavit? —
Cui sic responsum magno facit ille dolore:
— Est mihi de schiatta Cipadae pessima mater,
545 ipsa patrem Baldum praesenserat esse negatum,
unde novum subito zaffavit vacca maritum,
de quo quamprimum tres fecit scroia fìolos.
Meque simul, fratremque meum, de sanguine Baldi,
contempsit, propriamque casam nos linquere fecit.
550 Grillus ego dicor, fratrem dixere Fanettum.
Amboque nassuti sumus, uno ex ventre, gemelli.
Ambo universam mundi cercavimus oram,
dilectum patrem Baldum cagione catandi.
Post mare, post terras multo sudore vagatas,
555 post assassinos, ladros, pelagique travaios,
ad desperatam, velut aiunt, fecimus ambo:
tartaricas nobis placuit cercare inasones,
mancum stimantes vitam quam quinque lupinos.
Ast ubi nos fortuna locum deduxit ad istum,
560 nos, inquam, medios longa stracchedine mortos,
affuit ecce Charon, praesentis nauta riverae,
qui tenet officium curvo transferre batello
damnatas animas et ademptas morte secunda.
Ergo rogabamus si nos trascendere vellet,
565 sponentes illi causam pietatis, amoris
et fidei, quam nos patri debere tenemur.
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
115
Ille ribaldonus, crestosus vecchius, et omni
fraude sat impressus, velut omnis nauta catatur,
promisit nos velie quidem passare delaium,
570 sed non insemmam, dicens quod transiet unus
post alium, fietque duplex vogatio nostra.
Et causam tulit hanc: — Ne scilicet ipsa periret
gundola, corporibus sic sic onerata duobus. —
Hac igitur ratione meus germanus abivit,
575 nec per sex giornos ultra mihi barca retornat,
absque meo charo dilecto fratre remansi,
ducitur in baratrum, sine quo iam vivere nolo. —
Cingar, id ascoltans, exiverat extra seipsum,
fecerat et veluti faciunt qui nocte vaneggiane
580 In pueri facie fixissima lumina tendit,
et Baldi chieram sembiante notavit in ilio.
Immaduere statim scolato pectore guanzae
ac adolescentis fronti dedit oscula centum.
— Pone, puer — dixit, — spaventum; pone travaium,
585 pone doiam cordis, nec fle, tibi prospera barca est.
Non procul esse tuum patrem, tibi nuntio, Baldum.
Dixerat, et versum ripas Acherontis afrettat,
ut referat Baldo solatia tanta parenti.
Qui vocat interea bravosa voce Charontem,
590 et giurat quod vult sibi pugnis rumpere schenam,
ni subito ad prodam veniat, cimbamque reducat,
qua tot debentur ripae passarier altrae
tardantes animae, quarum stant littora piena.
At bravat indarnum, ac indarnum semet adirat.
595 Unarn namque Charon nympharum regis averni,
nomine Thesiphonam, totus brusefactus amabat,
nec quid speraret tamen ancum pazzus habebat.
Sed postquam puerum, nulla mercede, Fanettum
donat Thesiphonae, quae vult concedere noctem,
600 ille stat indarnum, stat mattus, statque balordus,
seria postponens carnali cuncta desio:
cui propria utilitas, cui barchae puzzat aquistus,
BALDI
et quod aquistatur seu stento sive salaro
dilectae tribuit, velut est usanza, bagassae.
605 Tantae huc ergo animae de mundo semper arivant,
ut Baldi carichent humeros, comitumque suorum.
Ignorant etenim miserae, qua in parte repossent,
unde super spallas illorum mille quiescunt.
Harum fert plenas iam iam Fracassus orecchias,
610 nec non et nasum, barbam, capitisque tosonos.
Ille frequens crollat testam, stranutat, arascat;
sed post stranutum redeunt, iterumque sotintrant
antra cavernosi nasi, testamque busatam.
Impatiens tamen ille humeros scossare frequentat;
615 sed quo plus scossat, plus turba molesta ritornat.
Hinc examen apum cunctis sua testa videtur,
agmine quae- denso se circa foramen adossant.
Vel potius Fracassus erat bos tempore vecchius,
cuius sbercigeros oculos, musumque bavosum
620 rodere contendunt hinc moschae, ac inde tavani,
quos ut discazzet calzis et dente molestos,
absque intervallo pendentes crollat orecchias;
sed quo plus crollat, plus illi ad pascua tornant.
Cingar at interea Grillum deduxerat illue,
625 quem praesentando patri sic parlat et inquit:
— Nosce, pater, natum; genitor, cognosce nepotem.
Hanc tua, Balde, rosam generavit fronda galantam.
Protulit hunc nobis tua vivida pianta garolìum.
Carpe tuae fructum, pater, arboris: haec tua proles,
630 hic tuus est Grillus, quem parvum liquimus orbi. —
Baldus ibi stupida mirabat fronte puellum,
visceribusque diu motis stetit extra seipsum,
denique nil dubitans illum indolcitus abrazzat,
deque suo sic sic brazzando fratre domandat.
635 Cingar hoc incaricum narrandi suscipit, at nil
dicere tunc voluit de uxoris crimine Bertae.
Talia dum stabant lina parlare barones,
ecce venit sbraiando Charon, chiamatque bravazzus:
LIBER VIGES1MUS QUARTt'S
117
— Papa Satan, o papa Satan, beth, gimel, aleppe.
640 Cra era, tif taf noe, sgne flut, canatanta, riogna. —
Canutam mentozzus habet sine pectine barbam,
quae bigolum distesa coprit, tangitque ginocchios.
Non habet in calva solettum fronte peluzzum,
ac si cum rasa testa, penitusque pelata,
645 vellet in aspectu populi mazzare gatuzzam.
Strazzolenta sibi carnes schiavina covertat,
quam « saltinbarcam » chiozotta canaia domandat.
Navigat in fretta super orlum navis adunchae,
stansque pede in sponda paret cascare deorsum,
650 nec cascare tamen metuit quia praticus ille est.
Sic barcarolos venetam vogare per urbem
multoties vidi, quibus ars est propria remus:
stat super ordellum barchae pes unus, at alter
pendulus huc illue vadit, stimatque negottam
655 si quandoque super fluctus, extraque batellum,
nil penitus toccans audax cum morte solazzat:
per strictos tamen illa volat barchetta canales,
illeque schiavonus, vel morus, vel sarasinus,
cifolat et cridat: — Barca, premique, stalyum, —
660 nec mancant uno tria milia cancara giorno.
Iamque propinquabat ripae mala fazza Charontis,
cumque bravariis animas terrebat acerbis.
Baldus at in furia « poltronem » nuncupat illuni,
nec vult intrando barcam restare dedretum,
665 sed vix ad prodam fuit ànchora ficca lavacchio,
ecce implent animae busos et transtra carinae.
Sed Charon, aspecto Baldo sociisque, cridabat:
— Quae vos in partes nostras ventura guidavit?
Ola, quibus dico? si barcam scandere vultis,
670 ponite corpoream somam carnisque valisam.
Una mihi cura est animas transferre solutas,
non altramenter fluvium passabitis istum. —
Baldus ait: — Taceas, taceas, scornute diavol,
ad caput inchinum nisi vis andare sotacquam.
BALDI
1 18
675 Nonne hic Meschinum varcasti corpore ficcum?
nec mihi communem poteris concedere passum?
Cui dico? dico ne tibi, parone bugiarde.
Huc accosta ratem nobis, huc volge timonem.
Quo premis in laium? in quaium dico, maruffe. —
680 Non Charon ascoltat, sed navem praestus aretrat,
quam caricatam animis largum dilongat in amnem.
O puta si Baldus rodit furiando cadenam,
at sibi vendettae concessa est nulla facultas.
Tunc Fracàssus ibi largum saltare canalem
685 praeparat, et spudans manibus se retro retirat,
discorsamque piat vel tres vel quinque cavezzos;
inde movens passus longones, inde galoppans,
inde citum corsum, de ripa saltat in altram:
quo saltu intornum graviter campagna tremavit,
690 terribilemque omnes balzum stupuere barones.
Baldus mandat ei, tota cum voce cridando,
ut voiat barbam nautae streppare pilatim,
rumpere cervellum ac totos corporis ossos:
mox provet an possit barcam guidare dequaium.
695 Sed Charon attonitus factus, saltante giganto,
iam rivat ad portum, cunctasque licentiat umbras,
quae sfortunatae de navi ad littora saltant,
praecipitesque volant se confessare Chyroni,
ut confessatae vadant quo andare bisognati
700 sive in boientae caldaria piena resinae,
sive in fornaces vitri fiuxique piombi,
sive in giazzatum borea cifolante profundum,
sive inter flammas, basiliscos atque dragones.
Sed Charon interea non vadit tollere Baldum,
705 imo tremat guardans splendenti corpora ferri.
Non procul in stipulis fìuvialibus atque canellis,
se Fracassus erat nascostus, ut inde piato
tempore comprendat pian pian de retro Charontem,
qui dum burchiellum reficit, pluresque facendas
710 expedit, indusiatque aliae se reddere ripae.
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
I 19
Fracassus tacite se densis tollit ab ulvis,
et quachius quachius veniens post terga Charontis,
nil strepitat, digitisque pedum vix signat arenam.
En cito per collum, sociis plaudentibus, illum
715 zatfat, et intornum bis, terque, quaterque volutans,
ut solet ongiutum clamans strozzerus osellum,
slanzat eum forti tenebrosa per aera brazzo.
IUe volat nigras, veluti cornacchia, per auras,
qui nisi dextra Dei festina dedisset aiuttum
720 certe fracassasset quanta ossa in corpora gestat.
Sed per aventuram cascans in inania centri,
adiutus levitate fuit, sanusque remansit.
Interea magnus barchettam intrare pusillam
vult gigas, et pensat bonhomazzus posse teneri,
725 ac sustentari tam parvo in ventre batelli.
Sed pede vix posito, liquidis schiflfettus in undis
vult ire ad fundum, nec fert tam grande pilastrum.
Anne pulex grossum poterit gestare cavallum ?
anne super spallas saccum formica Bolognae?
730 Tunc discreta retro se se persona gigantis
balzat, et alterius foggae passamina cercat.
Grattat quippe caput, capitis grattatio guisam
en aliam retrovat, quam tunc tunc fare parecchiat.
Cum pede dat calzum retro in culamina barchae,
735 quae, velut in poppa sofio percussa sirocchi,
evolat et ripam tam velox fertur ad altram,
ut nisi iuvissent hastas porgendo barones
se spezzasset enim duris in litore saxis.
Cingar eam retinet, curvumque ad littus apoggiat,
740 montat et accipiens remum cridat: — Ola, sodales,
intretis, quoniam passabimus absque Charonte. —
Conscendunt igitur navim sub Cingare cuncti,
non tamem insemma, nimium quia pressa negaret.
Unum post alium portat, septemque fiatis
745 de ripa ad ripam guidata est Cingare barca.
Baldus ridebat dicens: — Mirate, sodales,
120
BALDI
quantus ad officium nocchieri Cingar habetur.
Certe hic nec forma nec discrepat arte Charontis.
Cernite terribiles oculos magramque figuram.
750 Quis nam illum guardans non dixerit esse diablum?
Cui Boccalus: — Ita est, chiozotti fazza videtur.
Per quem si nummos voias mandare Venecis,
quam foret impresam speditus et aptus ad istam ! —
Cingar respondet: — Nec tu, Boccale, biolchi
755 officium cazzando boves conducere scires.
Namque volunteram grassum, carnemque salatam
dum robbas, codigasque omnes in guttura mandas,
non unquam lardo fregares fusta rotarum,
et tua continuo male uncta caretta cridaret. —
760 Baldus ait: — Vos ambo estis lemosina sancta. —
Tangite iam ripam, passato hoc flumine, iacta est
alea; tuque, Striax, tam longo parce labori.
LI BER VIGESIMUS QUINTUS
Per sabionigeros ad longum fluminis agros
ibant compagni, nigram Plutonis ad urbem.
Ecce procul iuvenem lachrymosa voce cridantem,
scampantemque vident, ac dantem bracchia coelo.
Hunc vecchiazza sequit, stimulisque incalzat aguzzis.
Non aliter manzola truci picigata tavano,
praecipitosa ruit, reboansque per invia fertur,
cui bonus altorium properat donare biolcus;
ut puer infelix nunc huc, nunc cursitat illue,
dum sibi post humeros vecchiazzam currere sentit.
Haec habet ad ventum sparsos de vertice crines,
imo veneniferos angues, turpesque cerastas,
quae arrectae cifolos, horrendaque sibila mandant.
Vipereos retinet sua dextraque, laevaque bissos,
quos iacit in costas pueri laceratque fiancos.
Grillus in hoc subito magnum sic exprimit urlum:
— Me miserimi, misero tostum succurrite fratri.
Balde pater, pateris tam diram cernere cosam?
Ille est Fanettus, tibi lìlius et mihi frater.
Oyme, vide, quaeso, quantis laceratur afannis. —
Est Fanettus enim, quem pessima vecchia dolentat.
Intumuere patris praecordia tacta dolore,
retroque Thesiphonam se cursu avventat equino.
Illa, videns Baldum post se furibunde volantem,
deserit impresam seguitandi terga Fanetti,
cazzat et incautos Baldi sese inter amicos,
122
BALDI
aspideasque illic trezzas laniare comenzat.
Pro dii, quanta illic coepit scaramuzza tra lorum !
quantosque horribiles pugnos et verbera menanti
30 Cingar Falchetto dat magnum fortiter urtum,
quem simul ad terram buttat sotosora balordum.
Fumigat in facie sguardo Falchettus amaro,
datque manum mazzae, captans cum Cingare guerram,
et qui nunc fuerant ter centum mittere vitas,
35 alter in alterius cosis et honore, parati,
ecce coradellas cercant mangiare vicissim.
Moschinus tortis Philofornum guardat ochiadis,
cui Philofornus ait: — Quid guardas? Sfodra, vilane. —
Hisque bravariis comenzant ambo duellum.
40 Arinipotens Hippol rixat cum fratre Lyrono,
seque rebruscabant ambo, tegnamque gratabant.
Fracassus ferri bacchioccum menat abassum,
ut de Centauro fratrorum torta fìatur.
At Centaurus, habens nervos velut ova metalli,
45 non dare materiam poterit rostire fritadam.
Attamen bue illue slanzat, colposque gigantis
saepe facit vanos, et dat prò pane fugazzam.
Grillus afrontarat se fratrem contra Fanettum,
qui nihil in manibus gestantes saxa tirabant,
50 sfronzantesque petras fraterna in corpora trabant.
Sed quia Boccalus contrastum non habet ullum,
incipit en solidos sibi stesso tradere goffos,
unguibus et propriis testae squarzare peluccam.
Non tamen ipsius fuerat dementia tanta,
55 quin prius in quodam tegeret cantone botazzum.
Baldus, id aspiciens, stabat ceu petra stupendo,
postea vult guerram penitus partire nocivam;
trat spadam, atque cridat, quali cum voce cridamus
dum cortellantes bravazzos, mangiaque ferros,
60 dividimus stanghis, spadis, multisque parolis.
— State retro — clamat Baldus, — retro state, diavol.
Cui dico? Guarda, non, horsu, retro, menabò.
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
12
O Deus, hi certe mazzabunt intra seipsos. —
Sic Baldus, tutavia parans, reparansque feritas,
65 insultabat eis, nunc huc, nunc providus illue,
nec tamen accensum valet attrigare bagordum.
Hi sibi dismaiant sbergos, cossalia, faldas,
spallazzosque tridos brandis ad littora buttant.
Cingar Falchettum, Falchettus Cingara pistat,
70 non parcit fratri Lyrono fervidus Hippol,
nec Lyronus ei lassat repiare fiatum,
sunt ambo nati de matris ventre medemae,
id tamen ut matti smemorant pacemque refudant.
Fracassus mugit Centaurum contra gaiardum,
75 atque bachioccatas sine possa menat acerbas,
quas nisi Virmazzus saltans hinc inde schivaret,
saepe fracassatis cecidisset littore membris.
Boccalus spennata quidem iam chiozza videtur,
tam sibi met pazzus lacerat rumpitque capillos.
80 — Cedite — clamabat Baldus, — iam cedite fratres;
dicite cagionem cur vos discordia burlat.
Ne ferias, Cingar; mazzam, Falchette, reponas.
Nexus amicitiae sic vester frangitur ergo?
Vade retro, nec fac, guarda, Virmazze, bataiam.
85 Horsu, Lyrone, mane; sic sic feris, Hippole, fratrem?
Ola, quid insanis, fraschetta Fanette? Quid et tu,
Grille, furis? Sic vos inter vos? Linquite petras.
Quid tibi Moschinus fecit, Philoforne? Quid ola,
mi Moschine, furis tam dulcem contra sodalem?
90 State retro cuncti, brandosque reducite fodris. —
Talia sed frustra dum parlat, corripit ensem,
cunque piatonadis sforzat partire baruffam,
saepe minazzat eis, nisi se pistare rafinant,
menabit spadae iam colpos absque riguardo.
95 Quisque erat ob nimium factus iam stancus afannum,
nil tamen ascoltant Baldum, nunc dulce rogantem,
nunc blasphemantem, nunc rauca voce minantem,
qui, tandem cernens guisa prodesse niguna,
124
BALDI
se post Tesiphonam, stantem guardare baruffas,
ioo providus avventat: fors fors ita briga calabit.
Illa fugit stridens, nigrasque cridoribus auras,
spezzat, et interdum Baldum conversa menazzat.
Mox grignat dentes et acerbos pandit hiatus.
An vidisti unquam rabiosam currere cagnam,
105 quae dum incalzatur bastonibus atque cridore,
fert inter gambas codam, testamque revoltans,
candentes ringit dentes, bau bauque frequentat?
Sic mala vecchia facit, Baldo seguitante dedretum.
Ipse volans iam iam sperat zaffasse, sed illa,
no spiritus, ante fugit, cui se male corpus adaequat.
Versus montagnae culmen rapit illa caminum,
quo circum circa vallis spatiosa seratur,
istaque flamiferos vomitat montagna vapores,
sulphureisque facit nasum obturare latrinis.
115 Vecchia ribalda, nihil curans ascendere montem,
rampegat et capras ita rampegando superchiat.
Insequitur Baldus quo se viat illa, nec aspros
tunc guardat steccos, spinas, rupesve, petrasve:
destinat illius nunquam lassare pedattas.
120 Dum sic urget eam, desertum callat in unum,
quo non strada fuit mundo saxosior unquam.
Nunc guidat ad bassum, nunc coelum scandere paret.
Cui us piena nigro puzzant conlinia fango,
qui supportantem vix Baldum fangus amorbat.
125 Non illum curat, clauso sed lumine drentum
saltat, et in putrida se totum fece volutat.
Nunquam porcellus pantano pulchrior exit,
ut desdegnatus tunc fango Baldus ab ilio
se cavat, et multum portat paladinus afannum.
130 At paladinorum labor est preciosior auro.
Praeterea post terga sibi pluviosa ruinant
nubila, quae mista cum grandine cuncta fracassant.
Fulgurat intornum densis caligo tenebris,
turbineosque movet nunc bine, nunc inde balenos.
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
125
I35 Tantis cum poenis barro, tantisque fadighis
evolat, et prigolos semper gaiardior exit.
Smontat in obscuram tandem mala vecchia paludem,
pallentes ubi stant boschi, macchiaeque draconum.
Inter eas subito vanescit nympha Charontis,
140 lassat et in petolis Baldum non ultra sequentem,
qui tunc non aliter se trigat, et alzat orecchias
ut canis incalzans, musum distesus acutum,
aut caprum aut leporem vecchiam plenamque magagnis;
non per scopertas campagnas illa salutem
145 quaerit, at umbrosos intrat cativella fratones,
atque revoltellos quosdam facit hic, facit illic,
donec ab ungue canis videat se denique toltam.
Ergo velut canis aggabatus drizzat orecchias,
quattuor in pedibus firmus, sic barro repente
150 constitit, amittens furiam furiaeque pedattas.
Mox tamen intrando sylvas cercare comenzat,
nunc hunc nunc illum chioccans bastone coattum,
cuncta tacent circum, nec vento foia movetur,
unde it ascoltans pariter, pariterque caminans.
155 Ecce videt tandem medio vallone casazzam,
semiruinatis quae stat scoperta quadrellis;
nullus adest custos, nec oportet battere portam.
Introit et mentem nudo tenet ense paratam.
Discalcinatis domus humet ubique murais,
160 deque carolentis crodat mufolenta Solaris
fezza, velut vidi privata lusoribus antra.
Dum vadit Baldus, firmat saepissime plantas,
mox levis ascoltat si quid strepitescere sentit.
Nil sonat: unde illic habitare silentia iurat.
165 De passu in passu dum per pavimenta caminat,
ventrosos zattos armato calce tridabat,
atque smagazzabat calcagni pondere vermes.
Saepe dragonazzos, largo ventrone tumentes,
invenit, inque duos facit illos ense cavezzos.
170 Denique collegium reperit, quod vecchia Charontis
126
BALDI
fecerat, et stabat deformis ubique senatus.
Baldus in introitu primi stat liminis, ultra
nec meat et tensa quod dicitur accipit aure,
namque inter populum sentit parlare ribaldam.
175 Hic erat in quadrum grandis spatiosaque sala:
stant ubique circum putrefacta sedilia Ugni ;
talia sunt quales longo post tempore capsae
mortorum trantur marzae de viscere terrae.
In medio salae stat maxima scragna metalli,
180 scragna cruentatis he heu circumdata spadis.
Hic sedet Ambitio sembiante tyranna superbo,
quae coeli, terrae, maris optat habere bachettam.
Spada taienta tamen, filoque tacata sotilo,
stat super illius testam, casumque menazzat.
185 Non procul buie chiachiarat centum Discordia linguis,
mussat, sbaiaffat, mentit, movet ora manusque,
millibus et zanzis reginae tentat orecchias,
nec traditora suo partit quandoque galono.
Tres Furiae parent illi, referuntque per orbem
190 ambassarias, quibus omnis terra ruinat.
Quottidie vadunt, redeunt, portantque novellas
reginae: quantas ve animas in tartara mersas
arte sua trassent, solita vel fraude necassent.
Impietas alia frendens in parte cruentat
195 sanguinolenta locum, guardatque cagnesca traversum.
Hic Vindicta fremit, stimulisque agitatur aguzzis;
quam regina inter populos, mundique brigatas
mittit et ingenti pagat mercede ribaldam,
si pugnale suo turpantur sanguine regna.
200 Non parcat frater fratri, non sora sorocchiae,
non mater nato, non uxor porca marito.
Seditio ignavum populazzum possidet illic:
Lis, Luctus, Rabies, Odium, Timor, Ira, Travaius,
sunt ibi concilium baratri, Mortisque senatus.
205 Ambitio praesul nulli vult esse secunda;
anteque conspectum eius, desformataque monstra,
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
127
Thesiphone, Alecto, nec non germana Megaera
tunc altercabant simul ascoltante senatu.
Sed quid rixabant porchae magraeque lupazzae?
210 Huc bue, mortales, huc vestras currite provas,
tam bellas provas audire, et piangere mecum.
Adsit condicio, sors, stirps, genus omne virorum,
humanasque velint miserasque audire pacias,
errorumque simul tantorum noscere causas.
215 Iusserat Ambitio totani reticere fameiam,
unde quis attentas subito porrexerat aures.
Foetida vermifluam scorlans bis terque Megaera
canitiem, sic sic primera comenzat et inquit:
— Audite, Inferni patres, satrapique Magoghae;
220 illa ego, quae nigrum doceo meschiare venenum,
nec mea guarriri possunt aconita triachis.
Scragna mihi curae Petri est, et mitra papalis,
saepeque cardineos butto sotosopra capellos.
Cernite quam laceram caviatam vertice porto !
225 Hinc mihi perpetuis debetur palma triumphis.
Maxima pontificum libertas, maxima rerum est
pernicies, si quando meam tramittere codam
possum, ne sanctis precibus, nutuque columbae,
ad sublime aliquis culmen tollatur honoris.
230 O venturatos nos tunc, o vota secutos
dulcia, cum nostro fabricatur papa favore;
ingrassamur enim de carne, et sanguine schietto
armenti, sguerzo si sub pastore guidatur.
Per me mitratus capras pegorarus amazzat,
235 mangiandasque lupo tribuit, scampatque codardus.
Pilat oves, avibusque cavat de corpore pennas.
Per me semirutis squallent altaria templis,
Chiesia tota cadit, ruit alto a culmine mater;
mater quae nutrit bastardos atque cinaedos,
240 quam nisi pontificis consolet gratia iusti,
inox Alcorano soterabitur illa tereno.
Veli nobis, et guai, nec non malanaza tapinis,
128
BALDI
tali si fuerit Christi concessa cadrega,
qui non cardineas voiat plus vendere brettas,
245 qui levet a spallis populorum mille gravezzas,
qui renovet Chiesae itas in malhora facendas,
inque malum punctum cascantia cuncta redrizzet.
Quales nunc habeat sanctos Ecclesia patres.
sat bene cognostis dudum, quam digne sacratos,
250 quam bene panzutos, quam lissos, quamque tilatos,
quam bufalos sensu, quam doctos ludere chartis,
pascere garzonas et eas chiamare « sorellas »,
pascere garzones et eos chiamare «nepotes»,
spargere perfumis zazaras, portare capettas
255 undique spagnolas, calzisque frapare velutum,
falcones nutrire, canes, sparaveria, braccos.
Chiesa sed interea strazzata famataque lagnat.
Quando intras portam, nil non malnetta catantur:
porcini effigies, non templi forma videtur.
260 Usque ad zenocchios paiae cum pulvere crescunt,
summaque strapluviant ruptis soiaria cuppis.
Longipedesque suis ragni lenzolibus ornant
undique muraias. Crucifixo bracchia mancant,
inque sui capitis nido vel noctua, vel mus,
265 parturit, et rodit tam dignae crura figurae.
Hostia sancta parit, vecchia putrente farina,
vermiculos, quae vase vitri , ligni ve tenetur,
namque tabernaculos auri postribula robbant.
Nullum vas olei per honorem Numinis ardet,
270 nulla cesendilo sanctas brusat ante figuras,
lampada, namque oleum, quod curae linquitur isti,
vertitur ad sanctam luzzo stridente padellata,
lampredasque magis quam Christi corpus honorat.
Nil coprit altarum, vel, si quid, strazza videtur,
275 quae bona non esset magro panadora cavallo.
Campanile iugi foetet pissamine praeti,
saepeque commadres huc confessare tirantur.
Vel mancat corda, vel habet campana cavezzas
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
I29
iam frustas mulae, groppis insemina tacatas.
280 Caetera quid referam? Scitis, o bella brigata,
quam sim giotta meis, quam sim saccenta facendis.
His igitur causis, alias anteire sorocchias
debeor, Alectoque mihi iam cedat honorem.
Talia parlanti surgit sdegnosa cadreghis
285 Alecto, meretrix Malabolgae, vacca Chiapini,
drizzat et innumeras bissas nigrosque marassos,
horribilemque cavat sic sic pulmone fiatum:
— Non ego sum mancum de te dignissima ferri
supra triumphalem, populo acclamante, quadrigam,
290 quae in mundo sparsi plus sanguinis atque cruoris,
quam nec aquam recipit nec volvit pontus arenarn.
Illa ego Falsettae quondam puttana diabli,
concepì et grossum portabam ventre botazzum.
Iamque propinquabat pariendi tempus et hora,
295 en mihi Luciferi coniux, materque lupazzi
vacca Satanasi, veniunt insemma comadres
ut mihi succurrant parienti tollere prolem.
Dumque fadigabant illam sterpare davantum,
scilicet ex vulvae, velut est usanza, latebris,
300 ecce duos natos culi sporchissima bocca
retro cagat, foedumque simul diffundit odorem.
Qui bene nec nati, bene qui nec ab ore cavati,
incepere statim se parvis battere pugnis,
atque ganassiculas ungis graffare tenellis.
305 Gaudebam, fateor, mecum, quod brutta somenza
sic portendebat regum terraeque ruinam.
Illos semper ego serpentum lacte cibavi,
atque dedi pueris basiliscas suggere mammas.
Iam tum certabant: quis dextram, quis ve sinistram
310 ebiberet sizzam, dantes sibi calzibus urtas.
Uni nomen erat Ghelphus, unique Gibellus,
qui mox, cressuti bis senos circiter annos,
nunquam altercari noctuque diuque fmabant.
Accidit una dies ut se pistare feroci
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
9
130
BALDI
«
315 lite comenzarent ongis rictuque canino.
Ghelpus adentavit morsu, canis instar, aguzzo
Gibelli digitum grossum, nettumque taiavit,
proque triumphato spolio portabat ubique,
ut diuturna foret proprio vergogna fradello.
320 Ille similmenter digitum, qui dicitur index,
dentibus abscindit Ghelpho, prorsusque revulsuin
devorat et portat palesum more triumphi.
Dextra manus Ghelphi pulices cum police mazzat,
laeva Gibellini mortaros indice leccat.
325 Hic ego prostravi totum giottonibus orbem,
hisque macellariis Tubefeci sanguine terram.
Dicite: quid nostra haec praesens brigata valeret,
si mea non adsit proles, quae spezzat, aterrat,
quae sotosora trahit totque urbes totque governos?
330 Ghelphus vult dextra banda gestare penazzum,
ast et converso Gibellus parte sinistra.
Hic per traversum taiat quaecunque taiantur,
illeque per longum penitus vult cuncta taiari.
Minibus in fraschis, bagatellis atque fusaris,
335 cuius sit sectae studiat gens pazza videri.
O bene gens pazza, o insanis et absque sapero!
Hinc melius quam vos animabus tartara persis
repleo, nec lasso veram succrescere sectam
atque fidem Christi, quae totum subderet orbem,
340 mille ruinasset Turcos, si mille fuissent,
quando assassinus Ghelphus et ladro Gibellus
non tantae in mundo sparsissent semina pestis.
Ergo per umbrosum facienda est danza baratrum,
quod via reperta est per me tutissima tandem,
345 unde fìdes Christi paulatim lapsa ruinet,
dum gentes italae, bastantes vincere raundum,
se se in se stessos discordant, seque medemos
vassallos faciunt, servos, vilesque fameios
his, qui vassalli, servi, vilesque famei
350 tempore passato nobis per forza fuere.
LIBER VIGESIMUS QUIXTUS
131
Talia dum memorans Alecto superba loquebat,
Thesiphone sdegnata pedes se se alzat in altos,
ac ita principiat, trarumpens dieta sororis:
— Baldanzosa nimis, deraens, temeraria, nugax.
355 semper es, Alecto, nec te parlando misuras.
Optime quam fieret tecum, si meza palato
lingua tuo a nobis dudum taiata fuisset !
Nos fonasse magis de te ragionevola verba
saepe audiremus, non sic temeraria, non sic
360 insulsa et nullis penitus trutinata balanzis.
Die mihi: quid populus, quid plaebs, quid vulgus inane
cum Claris saviisque viris, plenisque governo?
Nil populo levius, nil plaebe insanius, et nil
vulgo mobilius toto reperitur in orbe.
365 Quisquis se iactat seu Ghelphum, seu Gibilinum;
hunc die villanum villano stercore natum.
Et quamvis habeat brettam, scarpasque veluti,
et quamvis equitet celerantibus ante staferis,
si sectae unius se se ingerit esse sequacem,
370 lumine si torto guardat contrarius altram,
die illi in facie: — Non es de sanguine darò,
non es signorus, dux, marchio, barro, nec es tu
gentilomo quidem, quia nemo prorsus eorum
has vilacarias centum seguitabit in annos. —
375 Scilicet acquistas bellae praeconia laudis,
teque potes vantare meos superare triti mphos,
quae totum penitus mundum sotosora bufasti.
Una tuis tamen est intacta Cipada colubris.
Ast ego, quain nec tu, nec vacca Megaera Cipadam
380 dismembrare unquam potuit, vel dedere liti,
sola modo feci, facioque ferociter arma
in se, inque suam propriam con vertere panzam.
Quis credat potuisse unquam me rumpere pacem,
tam firmam pacem, saldumque ligamen amoris
385 unius egregiae, clarae magnaeque Cipadae?
quae, postquam cunctas mundi sibi subdidit urbes,
BALDI
venit in infernum Plutoni tollere sceptrum.
Baldus, Baldus adest, ille, ille rinaldicus heros,
cui tam ghelpha placet quam pars gibilina realo,
390 sit modo vel ghelphus, modo vel gibilinus, amator
nominis insignis, propriique sititor honoris.
Sunt hominum quidam stronzi, fraschae ve legerae,
qui regem Francae praesumunt dicere ghelfum,
quique gibellinum promulgant imperatorem,
395 nec tamen illorum prudentia summa pigatur,
talibus ut gnacaris voiant intendere mentes.
Baldus id audierat dudum, celer arripit ensem,
spezzatasque aperit portas, introque ruinat.
Quo viso sic sic intrare superbiter, ecce
400 concilium deforme fugit, linquitque cadregas.
Quales quum rubeos rutilans aurora colores
scoprii, et aurato mortalibus axe ritornat,
gregnapolae scapolant, noluntque videre lusorem,
et semper « gnao gnao » facientes nocte civettae,
405 sic inferna cohors, Baldo subeunte, scapinat,
nec valet aspectum tanti sofrire baronis.
Mansitat hic solus, vacuas videt esse cadregas,
unde corozzatus disquistilat omnia brando.
Dum studet buie operi, facies en grata Seraphi
410 apparet, qui saepe redit, Baldumque revisit,
cuius compagnos retrovaverat ante furentes,
quos ad notitiam cordis, cerebrique reduxit,
placatosque illos post se menaverat illuc.
Inde cito partit, superasque retornat ad oras.
415 At comites iterimi scuras peragrare cavernas
incipiunt. Fracassus abit primarior altris,
cui fera voia bulit cornas streppare diablis.
Parlabant variis sic sic de rebus eundo.
Est qui Boccaluin soiat; qui narrat averni
420 vatibus effinctas follas; unusque ricordat
quid de Guerrino Meschino legerit olim.
Dum quoque Falchetto recitabat Cingar amico
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
133
Virgili» sextum, res o miranda, quis istam
audiat et credat propriis nisi viderit occhis?
425 Ecce loqui cessat medio sermone retentus
Cingar, nil parlans, et imaginat omnia praeter
Virgilii sextum, nec se parlasse ricordai.
Falchettus pariter, quid Cingar dixerit illi
nescit, et attonitus fantasticat omnia praeter
430 Virgilii sextum, nec id auscultasse rimembrai
Centaurus curas cervello mille revolvit,
vult hoc, vult illoc, nec quid velit eligit unquam.
Castellos fabricat Fracassus in aere multos;
sic sua lingua tacet, si semper muta fuisset.
435. Iam salis in zucca nihil amplius Hippol habebat,
passat per centum sua mens vilupata chimaeras.
Fantasticanti Lyronus mente tenebat
sublatos oculos coelo, frontemque rapatam.
Moschinus pazzus, Philophornus pazzior extat,
440 multae namque homines faciunt stultescere curae.
Fanettus Grillusque simul pergendo tacebant,
sequemet admirant oculis in fronte tiratis.
Boccalus veluti fantasticus ante caminat,
labra movet, parlatque nihil, manibusque duabus
445 ad moram secum ludit, sine voce cridando.
At Baldus, liber labiis atque ora solutus,
inter compagnos infesta silentia sprezzat.
Dumque illis quandoque loquit, responsa domandat,
sed facti elingues illum tantummodo guardant.
450 — O — ait, — est magna haec novitas; o Cingar, apuntum.
O Lyrone, Hippol, nil vos parlatis? Et unde hoc?
Num, velut in claustris, versare silentia vultis?
Dicite qualcosam, ne vos via longa recrescat.
Vestro num Baldo respostam ferre negatis? —
455 Talia compagnis vir parlamenta movebat,
sed melius poterat muros audire loquentes;
quapropter, stancus iam factus in arte rogandi,
non vult indarnum mutas tentare loquelas.
134
BALDI
Ad strabucconem sguerzis cum passibus ibant,
460 ut lanzchinecchi suescunt andare todeschi,
quando plus cocti quam crudi vina padiscunt.
Tunc huius causam vult Baldus scire negoci,
se gerit ante alios, cosam trovat ecce novellam,
sub pede namque suo sentit mancare terenum,
465 nec iam qua figat calcagnos terra videtur,
imo suspensus menat per inania gambas,
totus et andandi labor est sublatus ab ilio.
Se retro convertit, compagnos mirat eadem
cum levitate sequi, tenuesque volare per auras.
470 Huic parlare volunt, sed tantum labra moventur,
et veluti muti ciliis, inanibusque loquuntur.
Quisque suum sentit corpus properare legerum,
per quoddamque vodum, tacitumque feruntur agalla.
Gaudent sic nulla gambas andare fadiga,
475 donec ab exiguo flatu sopiantur in antrum.
Hic phantasiae domus est, completa silenti
murmure, vel tacito strepitu, motuque manenti,
ordine confuso, norma sine regula et arte.
Undique phantasmae volitant, animique balordi,
480 somnia, penseri nulla ratione movesti,
solicitudo nocens capiti, fantastica cura,
diversae formae, speciesque et mentis imago.
Gabia stultorum dieta est, sibi quisque per illam
beccat cervellum, pescatque per aera muscas.
485 Hi sunt gramaticae populi, pedagogaque proles,
nomen adest, verbumque simul, pronomen, et illud
cum quo participant, reliqua seguitante brigata;
scilicet huc, illue, istuc, hinc, inde, deorsum,
atque sinistrorsum cum tota gente cuiorum.
490 Argumenta volant dialectica, mille sophistae
adsunt baianae: prò, contra, negoque, proboque.
Materies non mancat ibi, non forma, Lyhomo,
ens, quiditas, acidens, substantia, cum solegismo.
Omnis haec assaltat compagnos illico turba,
L1BKR V1GESIMUS QUINTUS
135
495 ut moschae assaltant seu burum sive ricottam.
Me reperi, fateor, vino quandoque refectum
(quamvis nec modo sim sat liber satque speditus)
ire cavalaster sub sole, canente cigala:
ecce meam circum testam sex mille pusilli
500 moscini volitant, sicut volitare suescunt
borrono intornimi buttae, spinaeque vaselli.
Sic phantasiae tenues, sensusque bizarri
dant simul assaltum sociis, picigantque cerebros,
intrantesque caput sotosora silentia mandant.
505 Baldus at intactus remanet, guardatque, stupetque,
ac tandem ridet, prenditque a Cingare festam,
qui, dum phantasmae nunc hinc nunc inde volazzant,
has seguitat, manibusque piat, sed deinde tenendi
huic destrezza deest, retro vatque piasse nientum.
510 Vidisti forsan pueros quandoque giocantes
velie piare manu moscas, praesone fìcandas,
scilicet in charta, bis terque quaterque plicata?
Saepe quidem capiunt, retinentque in carcere pugni,
sed quando allentant digitos, panduntque pochinum,
515 ni cito scaltritas capiat manus altera, scampant,
et sic sic oleum, sic sic consumitur opra.
Cingar ita et comites, Baldo ridente, menabant
hic illic palmas, propter brancare coéllum.
Attamen, ut tandem stracchae lassaeque fuerunt
520 hae similes notolae seu guffi sive civettae,
has zaffare queunt, deque his implere besazzas.
Cingar de Paulo veneto Petroque spagnolo
mille baias recipit, subitoque in guttura mandat,
ac si mandaret coriandola zuccare facta.
525 Protinus it contra Falchettum, trenta debottum
argumenta facit, sed Falco logicus illi
respondet; chiachiarat, cridat hic, cridat ille, nec unquam
in centos annos pivam accordare valebunt.
Id quoque Lyro facit, facit Hippol, et ipse Bocalus.
530 Omnes altandem tanto rumore volutant
136 • BALDI
ethican et phisican, animam, centumque novellas,
ut sibi stornito Baldus stopparet orecchias.
Zorneiam Scotti Philofornus retrovat illic,
quam rapit et giurat libros squarzare Thomasi.
535 Alberti Magni Centaurus somnia zaffat,
vult fieri cunctis gratus, gnarusque futuri,
tollere cervellum cornacchis, prendere pisces
cum manibus, nec non sine davi aprire seraias.
Fracassus quasdam saltantes undique ranas,
540 pissantesque retro, manibus graffare laborat,
dumque unam pugno stringit, fugit altera longe.
Boccalus normas Epicuri nescio quantas
absque labore capit, complectitur, inque botazzum
claudit ne fugiant, stoppatque cocamine busum.
545 Has inter follas scoperta est bestia tandem,
cui caput est asini, cui collum more camelli,
mille manus, ac mille pedes, ac mille volantes
fert alas, ventremque bovis, gambasque capronis,
quae si non caudam simiae de retro teneret,
550 cum qua dattornum nequeat scazzare tavanos,
toccaret summo coeli testone solaruin,
atque vorare uno vellet boccone Minervam.
Sed quia quidquid agit, cauda mancante, lasagna est,
ducitur in nihilum, meritoque chimera vocatur,
555 quae parit oh magnos montes nascitque fasolus !
Hic quoque monstrum aliud duplici cum ventre videtur
qui sustentatur binis tantummodo gambis;
sic tenet impressos tacuini charta gemellos
Castora, Pollucem, monstrans signalia lunae.
560 Non aliter formatur ibi vir corpore duplo,
sive viri duplices coèuntes inguine tantum.
Dicitur hic Utrum; Utrum forma ista vocatur;
qui sibimet diris semper dat verbera pugnis,
scilicet alterutrum pars haec, pars illa flagellai
565 Haec probat, illa negat, tandemque venitur in unum.
Attamen interea socii tolluntur ab uno
L1BER VIGESIMUS QUINTUS
137
nescio quo motu, spinguntur et extra cavernam.
Quisque suis pergit iam gambis, quisque caminat,
nec penitus meminit quid nani vidisset adessum.
570 Phantasiae abeunt, quas in carneria nuper
sustulerant, redeuntque loco, prius unde recedunt.
Hi tamen et medii pazzi, mediique balordi
grande manent spatium, tandemque accasa ritornant.
O menchionazzi, qui fraschis tempora perdunt
575 talibus, atque suos credunt sic spendere giornos
utilius, quam qui macaronica verba misurant,
quam qui supra humeros Pasquini carmina taccant!
Isti nempe sua tandem levitate recedunt,
vos ad nestoreos semper stultescitis annos.
580 Ergo abeunt, et Baldus eis passata recontat;
nec procul abscedunt, en quidam saltat avantum
buffonus, mattusque magis, magis imo famattus,
namque cavalcabat cannam de more citelli,
cumque manu laeva corseri fraena regebat,
585 cumque manu dextra giostrabat fuste canelli,
in cuius summo gyrabat giocola quaedam,
quam, dum currit homo, ventus facit ire datorum.
De panno fert ille duas, quas drizzat, orecchias,
quas ve capuzzino fratesco supra tacarat,
590 cusitumque tenet strepitosum quaeque sonaium.
Saltat hic, atque facit manibus, pedibusque morescam.
Inde, manum porgens Baldo, danzare comenzat.
Baldus amorevolo non hune sembiante refudat,
it secum ballans, et iens quocunque menatur.
595 Compagni rident, optantque videre quid istud
tandem importabit, dunzam tutavia sequentes.
Nil pazzus loquitur, sed atezat, saepeque cascat,
quem levat e terra Baldus, nec tendit ad altrum
quam relevare susum cascantem saepe bufonem.
600 Post aliquod spatium, comparet machina grandis,
grandilitas cuius montem superabat Olympi.
Et quid erat moles tanta haec? erat una cococchia,
BALDI
138
sive vocas zuccam, seccam busamque dedentrum,
quae, quando tenerina fuit, 'mangiabili atque,
605 certe omni mundo potuisset fare menestram.
Ad latus ipsius, prò porta grande foramen
panditur, hincve intrat buffonus, Baldus et altri.
Stanza poétarum est, cantorum, astrologorum,
qui fingunt, cantant, dovinant somnia genti,
610 complevere libros follis vanisque novellis.
Sed quales habeant poenas, audite, poétae;
audite, astronomi, cantores et chyromanti,
ut quoque vos tantas caveatis fingere baias,
et parasythiaca placeatis in arte Signoris,
615 quos castronatis, quos menchionatis ad unguem,
dando ad intender stellarum mille fusaras,
ac ea, quae possunt indovinare fachini
cum coniecturis rerum cosisque vedutis,
dicere caseari coniunctionibus, ac in
620 ascendente Iovis cum Virgine cumque Leone.
Zucca levis, sbusata intus, similisque sonaio,
in qua sicca sonant huc illue semina dentrum,
astrologis merito, cantoribus atque poétis,
est domus; ut, veluti petra iacta retornat abassum,
625 utque focus per se supremum tendit ad ignem,
sic leve cum levibus meschientur, vanaque vanis.
Stant ibi barberi, numero tres mille, periti,
est quibus officium non dico radere barbas,
sed de massellis dentes stirpare tenais,
630 hisque per ognannum sua dat sallaria Pluto.
Quisque poèta, uni, seu cantor, sive strolecchus,
barbero subiectus, ibi saepe oyme frequentat.
Barberus, dum complet opus, stat supra cadregam,
atque rei testam tenet inter crura ficatam.
635 Hic nunquam cessat nunc descalzare tremendis
cum ferris dentes, nunc extirpare tenais,
unde infinitos audis simul ire cridores
ad coelum, nunquamve opera cessatur ab ista.
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
139
Quottidie quantas illi fecere bosias,
640 quottidie tantos bisognat perdere dentes,
qui quo plus streppantur ibi, plus denuo nascunt.
Ergo sorellarum, o Grugna, suprema mearum,
si nescis, opus est hic me remanere poétam:
non mihi conveniens minus est habitatio zucchae,
645 quam qui greghettum quendam praeponit Achillem
forzibus hectoreis; quam qui alti pectora Turni
spezzat per dominum Aeneam, quem carmine laudat
moeonia mentum mitra, crinemque madentem.
Zucca mihi patria est: opus est hic perdere dentes
650 tot, quot in immenso posui mendacia libro.
Balde, vale, studio alterius te denique lasso,
cui mea forte dabit tantum Pedrala favorem,
ut te, Luciferi ruinantem regna tyranni,
dicat, et ad mundum san salvum denique tomet.
655 Tange peroptatum, navis stracchissima, portum,
tange, quod amisi longinqua per aequora remos:
he heu, quid volui, misero mihi, perditus Austrum
floribus et liquidis immisi fontibus apros.
Ili
MOSCHEIDOS
LI BER PRIMUS
Grandia Moscarum Formicarumque furentum
proelia, desdegnos, fata cruenta cano.
Tunc et alhora suos abscondit Apollo cavallos,
quum ruere armatos vidit in arma duces.
5 Cuncta per intornum tellus squassata tremabat,
poca super coelos nec cagarella fuit.
Gens ceratana sinat vecchias cantare bataias,
squarzet Virgilios turba pedanta suos.
Magna fuit, confesso quidem, ruinatio Troiae,
io quando cavallazzo credidit illa buso.
Fare parangonem sed quisquis voiat ad ipsam,
dictus ab egregia gente bachioccus erit.
Maxima materies ista est, quam sprezzat Homerus,
sit nisi macronicas dignus habere deas.
15 Non est Clionis, non est impresa Polynae,
hanc melius somam Togna gaiarda ferat.
Huic igitur sumitte humeros, Tognola, valisae,
sisque, precor, tanto digna fachina peso.
Urbs est in medio mundi, Moschaea vocatur,
20 cui fuit aeternum nomen, et est, et erit.
Haec in cervello romanos una tenivit,
unaque vastavit Cimicas, una Grysos.
Vincitora fuit variis spessissime guerris,
pensavitque altos subdere saepe deos.
25 Non armis tantum praestat provincia, sed non
accumulat tantas ipse Milanus opes.
144
MOSCHEI DOS
Quid Vegnesa bravat galeazzis grandibus illis,
quarum tot riccas fert cava panza somas?
Quidve zenovesi loca per longinqua traversane
30 carraccasve menant per freta larga suas?
Cum mercantiis totum Moschaea per orbem
navigat, itque alium sola trovare polum.
Undique Mosca suos fert remos, undique robbam
congregat, et spadas undique sola menat.
35 Mosca per Italiani, per Franzam, perque todescos
passat, et in Spagnae non timet ire sinum.
Per totas Asiae transcurrit Mosca marinas,
tartaricum nodat Mosca poiesa fretum.
O quantum locus est infelix atque dapocus,
40 in quo sdegnetur ponere Mosca domum!
Non ibi nobilitas, ibi non altezza videtur,
regales quoniam praticat illa casas.
Non dux, non princeps, non rex, non denique papa
mangiat, ni tavolae stet sibi Mosca comes.
45 Imo rapraesentant vix coram rege piattum,
credenzam regi Mosca galanta facit.
Vixque saporito repletur coppa phalerno,
protinus in dulci gurgite Mosca natat.
Non metuit celsam regum discurrere frontem,
50 reginisque suos stampat in ore basos.
Stabat in imperio Moscarum maximus ille
rex, qui Sanguileo nomine dictus erat.
Sex centas urbes, castellos mille regebat,
quorum montagnae pars sita, parsque mari.
55 Est urbs quae Francoys dieta est, Pelleraque, Crostis,
Stroncia, Merdabragas, Tegnaris, Ossa, Muluc.
Ergo hic Sanguileo, dum summa in sede repossat,
en sprovista sibi Mosca stafetta venit,
anxia prò cursu, multoque schitata lavacchio,
60 sanguine cui tepido testa ferita pluit.
Illa spaventoso se vultu portat inanzum,
et regis tandem se butat ante pedes.
LIBER PR1MUS
145
— Heu quid hac indarnum — clamat, — rex, sede superbis?
Heu quid solazzas, nec tua fata vides?
65 Heu quia non lautis prodest squaquarare vivandis,
splumatosque super nocte iacere thoros.
Heu male gustigolo caricas mangiamine mensas,
heu male dat schenam magra cavalla suam.
Frustra sbercigeros asini corroditis occhios.
70 frustra vos pascit stizza gratata canis,
frustra tegnosos stimulatis dente pitoccos,
frustra dat lautos quaeque carogna cibos.
Siccine vos giovat bognones suggere dulces?
siccine marza suas Franza ministrat opes?
75 siccine delectat villanas rodere gambas,
siccine todescas saepe lecare bragas?
Tenditis ah panzam lombardis pascere quais,
nulla potest vestros merda latere canes.
Non est iste modus, quo sis celeberrimus, o rex,
80 quo tua caesarico fama sit aequa sono.
Haec via non illa est, quae te, nos nostraque servet.
Sed magis ad marzam cogimur ire stuam.
An latet exemplum te porci Sardanapali?
Si latet, orecchias nunc mihi porge tuas.
85 Inter foemineas capitanius ille catervas,
gessit prodezzae signa notanda suae.
Dummodo de Bacchi Venerisque libidine tantum
pensitat, et pinguis nodat in amne brodi,
imprevista sibi tempestas venit adossum,
90 scilicet armigeris ducta bataia viris.
Vulnera spadarum non sunt basa grata donarum,
foemineum targas non patet esse latus.
Lamentabatur nimium pesare corazzam,
et nimis elmettum molle gravare caput.
95 Quando cavalcabat, miser hac pendebat et illac,
ut male supra asinum soma ligata facit.
Gobbus ad arzonem palmam attaccabat utranque,
et pectoralem credidit esse briam.
T. Folengo, Le maccheronee - il.
io
146 MOSCH EIDOS
Ibant stafferi ter centum circa cavallum,
100 et ne cascaret brachia tensa dabant.
Sed quando trombae trepidum tarantara sensit,
vanuit impletis ille repente braghis.
Amisit regnum, amisit poltronus honorem,
foemina costumis, nomine vixit homo.
105 Ecce tibi sortem reminiscor Sardanapali,
alter, ni sapias, Sardanapalus eris.
Tu stas, Sanguileo, tibi stesso scalpere ventrem,
et nescis regni pessima damna tui.
Butta via mantum regalem, butta bachettam,
no vadat et in centum fracta corona micas.
Indue corrottam, decet haec tua funera, cappam,
reginaeque tegat nigra veletta caput.
Aurea de summis cameris spalleria caschent,
de fundo ad cuppos sit nigra tota domus.
1 1 5 Ut desperatus, stygium domanda diablum,
forcaque sit vitae cura suprema tuae.
Rex Formicarum, fortissimus ille Granestor,
si nescis, populos trat sotosora tuos.
Centum mille uno fudit certamine Muscas,
120 in portuque tuas miscuit igne rates.
Ragnifugam campi caporalem carcere chiavat,
quem supra forcas colla tirasse puto.
Artelaria nihil sboccavit nostra balottas,
nam fuit in lactis tota negata lago.
125 Sic ego mortiferas accepi quinque feritas,
prò quibus en stanzas deserit alma suas. —
Sic dicens, illam tiratis calzibus efHat,
quam sacer ocharum nunc paradisus habet.
Talibus auditis, suspirum tale budellis
130 rex cavat, ut visa est ira tonare Iovis.
Mox veluti pazzus, regalem contra decorem,
saltat ab aurati protinus axe troni.
Dat sibi guanzatas, tundit sibi pectora pugnis,
collericoque sacram dissipat ungue togam.
LIBER PRIMUS
147
135 Moscarum subiti clamores atria complent,
totaque palmarum plausibus aula tonat.
Accurrit moesta urbs, stipatur ubique palazzus,
nec tanti constat sat bene causa mali.
Ecce maritatae squarzato crine madonnae,
140 quaeque suo rauco clamitat ore virum.
Conclamant patres natos, natique parentes.
communis vidua crescit in urbe dolor.
Non tantus Romam strepitus sotosora butavit,
quum Caesar Bruti mortus ab ense fuit.
145 lamque super volucrem balzarat phama cavallum,
it via, nec trombam spiccat ab ore cavam.
Mille galoppatim complerat iamque miaros,
nec datur ah ! stracco spelta, nec orzus equo.
Per totos mundi sentita est tromba paésos,
150 donec, ubi regnat Scannacavalla, rivat.
Scannacavalla gigas est magnus, rexque Lisaeae,
quae sua Commacchio terminat arva freto.
Ipse Tavanorum populos, gentemque governat,
nilque tiranizans savia testa fuit.
155 Rex huic Moscarum dederat prò uxore sorellam,
cui beltas Helenae, Merdola nomen erat.
Non stat hic indarnum, cugnati fata repensat,
et Cantarellis ponere fraena iubet.
Ista cavallorum razza est, animosa batais,
160 quorum culattas ferrea barda tegit.
Imponunt famuli varias canzante copertas,
rex salit et velox alba chinaea volat.
Illico tota cohors post cursum regis arancat,
et Cantarellas it stimulando suas.
165 A tergo veniunt cariazzi tardius, ut qui
vallisas portant in sua terga graves.
Ardua colla ferunt multo resonante sonaio,
quos mea Limagas nomine Gosa vocat.
Unius in manco mensis rex stancus arivat,
170 cui dolet ob longam quaeque culatta viam.
14S MOSCH EIDOS
Moschaeae portas multo non absque tumultu
introit, et drittus regia tecta petit.
Hic iam desmontat, staffam retinente barono,
ac subito scalae montat otanta gradus.
175 Iamque venit dentrum, per salas, perque caminos
. passat, et hic Moscas cernit ubique gramas.
Antiporta levant celeres hinc inde scuderi,
per centum cameras Scannacavalla meat.
Ducitur altandem dentrum penetralibus altis,
180 rex ubi Moscarum Sanguileonus erat,
qui tunc cugnato visto se appena redrizzat
in pede, nec potuit non madefare genas.
Scannacavalla etiam quantillas lumine gozzas
edidit, at laetos sic dedit inde sonos:
185 — Quo tua, Sanguileo, prudentia nota calavit?
quo mens, quae binos terret utrinque Ioves?
Non animus tibi stat regis, non scaeptra tenentis,
non est cotali danda corona viro.
Si Tamira sui flesset prò morte fioli,
190 scampasset magni gensque caputque Cyri.
Si tot amazzatos lagrimasset Roma guereros,
Scipio non primuin ferret in orbe cridum.
Degenerant nirnium lachrymae, minuuntque decorem,
nilque potest savio turpius esse viro.
195 Sunt lachrymae pueris magis aptae, suntque puellis,
quae bagnant causa fletibus ora levi.
Nos quibus immisit sennum natura virilem,
ut quid ab adversa sorte gitamur humo?
Nosco valentisiam, pelago saltante, nochieri;
200 nosco animum fortis, Marte furente, ducis.
Iuppiter humanam si vellet sternere gentem,
sumamus, cur non? proelia contra Iovem.
Seu fas, sive nefas, debemus regna tueri,
non tamen ut lacrimis, sanguine sed proprio.
205 Eya age, Sanguileo, propriae te redde rasoni,
nosce parentadi quanta sit umbra tui.
LIBER PRIMUS
149
Vosque senatores savii gentesque tribunae,
conseium vobis tam date, quam populo.
Si vos lugetis, sic urbs moestissima luget;
210 si vos ridetis, ridet et illa simul.
Conseium regi vestro praestate saputum,
de vobis regimen non piat ille pocum.
Agmina Moscarum si bello tanta morirunt,
num quoque reliquiis Zarra lavanzus erit?
215 Sunt sunt Moscarum, sunt vendicanda Tavanis
funera, sunt squadris bella cienda meis.
In punto mittam sex centos mille Tavanos,
quos facit armigeros longa bataia viros.
Pars equitando solet curvas portare balestras,
220 pars alio grossos more cavalcat equos.
Pars pede fert piccas, pars implet pulvere schioppos,
sbombardantque mihi per mare mille rates. —
Dixerat haec, animosque sibi revocaverat aegros,
inque suo steterant corda fugita loco.
225 Vergognantur enim lachrymis imitasse putellos,
ac ita maturam deposuisse guisam.
Postquam Sanguileo ter strinxit Scannacavallam,
et grates docto reddidit ore suas,
congregat ad din don campanae grande pregaium,
230 istaque tunc populo verba pochina facit:
— Sic sic alta volunt, sic pensant, sic ve comandant
numina, sic filos forfìce Parca taiat.
Scannacavalla tamen verbis consolat amicis,
datque suus grandem sermo disertus opem.
235 Eya quid indarnum nos mundo vivimus isto?
Non est, ut cedant arma cruenta togae;
non vos affectus, seu patris, sive fioli,
vincat, sed patriae respiciatur amor,
nec tantum patriae, sed regis, sed capitani
240 Ragnjfugae, quem nunc scivimus esse presum.
Nonne recordatis quas tanta per arma, per undas,
hic Pulicanaea fecit in arce provas?
150 MOSCHE! DOS
Nonne quod in Cutica, quando sex mille Pedocchios
brusavit, superos igne tocante polos?
245 Xersis in armata si dux tunc ipse fuisset,
fors isset alio tanta facenda modo.
An dux perdendus talis? non qualis habetur,
seu sit, sive fuit, seu paladinus erit.
Parlamenta igitur vadant, veniamus ad arma;
250 Moscas armari per mea regna volo.
Cum septem centum transibimus aequora fustis,
quaelibet est virdae scorcia longa fabae. —
Sic ait, et — Fiat, fiat — Moschaea cridabat, —
fiat quod noster rex cupit atque iubet. —
255 Mittuntur cunctas in bandas illico bandi,
currunt ad iussos quaeque stafetta locos.
Piena tesororum reserant aeraria patres,
soldatis siquidem debita paga datur.
Non nisi tamburros sentis accendere Martelli,
260 atque petezantes tantararare tubas.
Contra Formicas odium crudele stigatur,
quarum se pasci velie cruore bravant.
Qui iurat patrem, qui vendicare fradellum,
qui bramat spadam sanguibratare suam.
265 Iuppiter at sub se iam baltegare solarum
senserat, et smortos cernit in ore deos.
Smergolat in colera, chiamat: — Cur tremmat Olympus?
Cur mea sunt fumo sydera brutta nigro?
Nunquid adhuc veniunt nos assaltare gigantes,
270 bassaque gens nostras struggere cercat opes?
Heus, Vulcane focum, pegolamque, bitumina profer,
cumque trementinis sulphura mista nigris.
Porta spaventosum fulmen, brusabitur orbis:
humanum, quam nos, malo perire genus. —
275 Mercurius respondet ei: — Ringratia fatum,
quod non contra tuos guerra fit ista deos.
Nunc tamen est tempus, quod quatti stemus acasam,
Solque stet in thalamis, Lunaque scosa suis.
L1BER PRIMUS
151
Nullus praesumat, seu divùm sive dearum,
280 iam modo venturas cernere velie brigas.
Ne bombardarum quando scoccamina fiant,
rumpamus nobis colla, cadente polo.
Inter Formicas et Moscas tanta coorta est
ira, furor, rabies, collera, stizza, focus,
285 ut, nisi pacificet Calabronus maximus illas,
diluvius mundo sanguinis alter erit. —
Iuppiter intremuit, Solem remanere comandat
qui striggiare suos tempus habebit equos.
Neptunus quoque rumorem sub gurgite sensit,
290 itque sua in fundo tota roversa doinus.
Nymphae concurrunt trepidae, divique marini,
quos huc, quos illue multa paura fugat.
— Quis Satanasus — ait Neptunus, — trentaque para
tam cito compellit vos scapolare viam?
295 Aeolus absque mea nunquid rex ille saputa
per mare Garbinos lassat abire suos?
Eya cito, nostrum spatianter ferte tridentem,
Aeolus hic audax est aliquando nimis. —
Triton respondet: — Non hoc solet ille fracasso
300 mittere diavolos nostra per arva suos.
At sunt armatae centum settanta galaeae,
quae Zenzalarum millia mille ferunt.
Itur in auxilium Moscarum. Mangiaque vacca
dat regio squadras et Codegora suas.
305 Nonne inaris schenam tanto sub pondere sentis
flectier? ah nimias portat apena rates !
Sunt Calcinelli, Peverazzae, suntque capaces
Cappae, sunt Concime dimidiaeque nuces.
Talibus utuntur corsari navibus et qui
310 mercadanteschis mercibus aequor arant.
Rex Zenzalarum, Cosinus nomine, passat
hoc pelagi golfum terrificatque deos. —
Neptunus se se tanto sermone tasentat,
itque per algosas, corde tremante, casas.
152 MOSCH EIDOS
315 Gaudet Sanguileo, Zenzalis obvius ibat,
quas magno in portus coepit honore suos.
Artelaria sonat bom boni, allegrezzaque fitur,
et campanarum din don ad astra volat.
Vixque arrivarant Zenzalae, maximus alter
320 fit sonus, et mundi machina tota tremit.
Innumerae apparent banderae desuper Alpes,
armorumque procul tersa metalla nitent.
Nunquid erunt sguizeri? nunquid vascones et illa
gens brava cum squadris italiana suis?
325 ista todescorum num proles apta batais?
mandat spagnolos num quoque Spagna suos?
Non sunt spagnoli, taliani, lanzque chinecchi,
non sunt vascones, non sguizerique simul,
sed Moschinorum descendunt culmina squadrae,
330 rexque suus nomen Siccaboronus habet.
Nec quo descendit, nec ubi sol nascitur, unquam
dux tam crudelis, quam fuit iste, fuit.
Iurarat siquidem totum sibi subdere mundum,
atque Iovem sediis precipitare suis.
335 Non fuit in guerris, nec erit magis armiger alter,
et qui plus hostis temneret arma sui.
Huic tota Ebrietas provincia, Tartaris aequor,
atque Barillensis subdita vallis erat.
Sanguileo tantum capitanimi laetus abrazzat,
340 mox bona soldatis dat casamenta suis.
Partibus ex aliis veniunt Myrmicoleones,
qui grottas habitant, rustica turba, cavas.
Non fuit in terra gens assassinior unquam,
quae Formicarum membra vorare cupit.
345 Ut metuit Soricus Gattam, Leporettaque Braccum,
sic Formica istos contremit, oyme, ladros.
Rex huius populi crudus Myrpraeda vocatur,
a quo nulla unquam forza stimata fuit.
Sive sit herculeum robur, sive Hectoris ingens
350 sit prodezza, unum non stimat ille figum.
LIBER PRIMUS
153
Menat hic armatos sex eentum mille guereros,
nemo cavallaster, quisque pedester erat.
Quinque simul reges ergo Mars fortis adunat,
qui soldatorum mille miara guidant:
355 Scannacavalla gigas, Myrpraeda, Cosinus et ille
Siccaboronus atrox, Sanguileoque ferox.
Omnibus insemmam iunctis. Formica petenda est,
contra Formicam mundus in arma ruit.
Sanguileo cunctos capitanos chiamat in unum,
360 verba quibus docto protulit alta sono.
Supra caput stronzi montaverat altior altris,
ac ibi quae orandi sint documenta dabat.
Seu sit Sanguileon armatus sive togatus,
vincitur bine Caesar, vincitur inde Cato.
365 Mox ubi soldatos oratio longa feroces
egerat, ordinibus campus abire parat.
Sanguileo rutilis vestiverat arma metallis,
de duro ciceris cortice facta nigri.
Dimidiam gussam fert prò targone fasoli,
370 estque sibi porchae lancea soda pilus.
Excusat fortem milii pars mezza celatam,
stat prò pancera maxima gussa fabae.
Interea grandis fit sgomentatio campi,
ducitur indomitus Sanguileonis equus.
375 Hic erat ex illis, quos dicunt nomine Grillos,
qui faciunt saltos ampia per arva leves.
Ista cavallorum duplex est razza: camini
una busos habitat, ruris at una foros.
Mantellus baius est illis, istisque morellus,
380 hi currunt, illi saltibus astra petunt.
Sanguileonis erat totus niger ergo cavallus,
quem stranium numerus gentis apena tenet:
nitritu reboare gravi sentitur Olympus,
totaque sub pedibus terra tremare suis.
385 Imbrattat sabiis coelum, quum calcitrat, et quum
soffiat e naso spiritus astra fogat.
154 MOSCHEIDOS
Sanguileo, cunctis facientibus illico largum,
saltat in arzoneni, stringit, et urtat equum.
Mox ad naspantes, ficco sperone, galoppos
390 hunc movet, ac gentes it rasetando suas.
— Vivat Sanguileo, vivat Moschaea — cridatur,
cernis et antrattum mille cavare bretas.
Tota super grossos equitant Moschamina Grillos,
centum Grillinis mille feruntur equis.
395 Scannacavalla suos alia quoque parte Tavanos
ordinat, et squadras praticus octo facit.
Magnus hic est busto, sed sensu magnior alto,
doctus et ad guerrae scire piare modos.
Ad strabucconem sua nunquam gesta movebat,
400 inque armis Fabius Maximus alter erat.
Mente ferebatur savia, non corde feroci,
ut faciunt plures absque rasone duces.
Qui, nec appizzatur simul atra barufola guerrae,
omnes in pezzis praesto taiare volunt.
405 Non ita maturus rex Scannacavalla solebat,
imo reposato fatque refatque modo.
Hic habuit quondam cum Vespa forte duellum,
qui tandem multo victor honore fuit.
Illius e cauda stoccum detraxit aguzzum,
410 qui plus quam mortis frizza forando forat.
Ast ordinanza Cosinus ponit in altra
Zenzalas, aliis ne minor esse parat.
Lendinis hunc totum pellis durissima coprit,
in qua nulla taium spada tacare potest.
415 Non nisi de fiumano Zenzalae sanguine vivunt,
unde cruentatos cernis habere musos.
Non usant spadas, stoccos, mazzasque feratas;
Zenzalis piccas tradito, victor eris.
Sunt scarnae, assuttae, nervosae, saltibus aptae,
420 unde sciunt hastas ben manegiare leves.
Fantaria quidem tota est, cui iuncta nigrabant
Myrmicolionis agmina ducta viris.
LIBER PRIMUS
155
Grillus equus Moscham, fert Cantarella Tavanum,
it Zenzala pedes, Myrmilioque simul.
425 Non minus ergo suos curat Myrpreda guereros,
quos bene guarnitos unit et arte docet.
Gens sassina quidem est, at in armis pratica multum,
et cui phama, magis quam sua vita, placet.
Sunt pedites cuncti, picchis utuntur aguzzis,
430 quas segetum summis prodit arista comis.
Hos regit ille gigas Myrpreda stupendus in armis,
totum Farfallae quem tegit ala finae.
Inter Formicas et hos de gente ladronum
semper guerra fuit, est quoque, semper erit.
435 At Moschinorum rex, crudus Siccaboronus,
sfodrato squadras instruit ense suas.
Se Parpaionuin duris vestiverat alis,
est tineae scutum mezza ganassa suum.
Mittit corseros regio Fornarica fortes,
440 quos Panarotos nomine dixit Adam.
Sunt lunghi et nigri, vecchio de pane creati,
qui Moschinorum esse probantur equi.
Moschini armantur stuppa, quae circa borones,
circaque cannellas dura venire solet.
445 Est Mussattorum talis destrezza, quod uvae
trant vinazzolos belligerando graves.
Ex his semper habent carneria piena balottis,
cum quibus elmettos, duraque scuta terunt.
Post has ergo acies, post agmina plurima monstrae,
450 obtinuit duplices quaeque caterva pagas.
Sanguileo vecchios reseraverat ante tesoros,
nec sua sparagnat praemia militibus.
Spendit abundanter, quia sic faciendo valentos
reddit soldatos, dispositosque mori.
455 Non modo stendardos, modo non insignia narro,
namque nocet capiti chiachiara longa meo.
Si varias scribam linguas, variasque dovisas
nullus et inchiostrus, nullaque charta sat est.
MOSCHE! DOS
156
Non nisi banderae, nisi non vexilla volazzant,
460 suntque pavaionis Iittora piena tesis.
Hic contestabiles, caporales et capitanos,
lanzaque spezzadas, magnanimosque ducas,
marchesos, contos, alpheros, logotenentes,
cernebas proprium sollicitare graduili.
465 Hic lanzae, spadae, targones, scuta, celadae;
hic trombae, gnacarae, timpana, corna, cifoi.
Circumcirca tremunt colles, reboantque riverae,
celsaque de vastis rupibus echo tonat.
Soldatos animat trombarum tararan illud,
470 atque nihil mortem corda stimare facit.
Navibus interea complentur Iittora carchis,
millia per salsas vela videntur aquas.
Hae sunt carracchae, sunt fustae, suntque galaeae,
schirazzi, grippi, lignave quaeque maris:
475 Scilicet armatae sunt multo milite scorzae,
dimidiae giandae, dimidiaeque nuces.
Trant sursum anchoreos rampinos undique nautae,
vela favorevoli dant sofianda notis.
Tercentum cordae mollantur, sive tirantur,
480 unde cridat rauco multa cirella sono.
Non monitiones, non hic vittuaria mancat,
maxime sed guerris artelaria decens.
Sanguileo primus galionem scamlit in amplum,
qui patuit cortex Gambaris esse vodus.
485 A poppa et prora stant centum passavolantes,
gens ubi ballottas dat Scara vazza suas.
Gens Scara vazzorum, quam larga Boètia nutrit,
ballottas mira fabricat arte graves.
Tota suum regem seguitat Moschaea valentem,
490 vix infassatus restat in urbe puer.
Denique sgombrantes portum, lata aequora complent,
quae male soffrendo pondera tanta gemunt.
Incutit horrorem coelo, terraeque, marique
tam numerus rerum, quam sonus, atque cridor.
LIBER SECUNDUS
At non Formicas tanta haec bravura spaventai
quae iam praescierant bella futura sibi.
Ipse senatores Granestor convocat omnes,
fitque inter savios disputa longa duces.
5 Supra Formicas scoeptrum regale tenebat
Granestor, sperans altior ire deis.
Consilio semper saviorum cuncta movebat,
quapropter bellum victor ad omne fuit.
Illuc praecipue magnus Myrnuca vocatur,
io qui Formicarum dux generalis erat.
Inter Formigenas nemo robustior ilio,
qui solus grossae fert duo grana fabae.
Quamlibet armorum guisamque, modumque sciebat,
omnis et ingenio res erat apta suo.
15 Multa reportarat giostrarum praemia secum,
milleque de bustis tolserat ense capos.
Mille capos, inquam, mozzarat iure duelli,
omnia cartellis piena fuere suis.
Unde galoppabat totum sua phama per orbem,
20 nec siluit forzae cridor ad astra suae.
Non multum tenuit regnum , nec habere cupivit,
rocca valoroso sat fuit una viro.
Nux erat in summo rapae fundata colengo,
quae busa Myrnucae rocca superba fuit.
25 Hinc sibi composuit nomen Myrnuca decenter.
Myrnucam Myrmix cum nuce iuncta facit.
Sed quia de paribus semper furor invidus exit,
gestibus invidit, Siccaborone, tuis.
158 MOSCH EIDOS
Dudum cartellos in te per ubique tacarat,
30 ut seu tu mundo, seu foret ipse prior;
at tu sprevisti secum brigare superbus,
cum sis rex, et cum rege sit ille minor;
unde raquistandi regnum sibi voia venivit,
quo tibi certandi scusa niuna foret.
35 Ante senatores Formicas venerat ille,
cui data communi laude buchetta fuit.
Se prius indignum tanti accusavit honoris,
mox tamen impresae cingitur ille datae.
Formicarum ingens bellaxque exercitus arma
40 induit, et Moscas contra venire parat.
Ponitur in punto campus, gens, tela, cavalli,
banderae, lanzae, busa metalla simul.
Sed quia per varios audit rex ipse spiones:
quinque coronatos castra menare viros,
45 non audet tantae se impresae accingere solus,
at petit antiquae regibus arma lighae.
Quattuor acciti reges cito tela parecchiant,
perque Alpes veniunt agmina, perque fretum.
Prima Pedocchiorum comparsa est zurma bravorum,
50 quos rex a Cutichae clymate Furfa guidat.
Armant hi duris tegnae sua corpora crustis,
Zanninumque fabae quisque cavalcat equum.
Caganiellus item Formicis portat aiuttum,
qui Pulicum caricas ducit otanta rates.
55 Boscosam sub iure suo tenet ipse Lasaenam,
eius et imperio sylva canesca datur.
Gens liaec atezatrix leggiadro corpore saltat,
vincit et aethiopas bruna colore nigros.
Eius ab humana vix ungue corazza foratur,
60 Orlandi ut fuerit scorza fadata minus.
Venerat et Cimex, Putrifola nomine, qui rex
totum Lettiriae per mare sceptra tenet.
Gens sua Lympirides equitat, quae nocte vagantur,
itque coruscantes nocte cagando focos,
L1BER SECUNDUS
159
65 unde Cagafocos stirps Cimica nominat illos,
atque cavallazzos eligit esse suos.
Muschifur hic edam Ragnorum maximus est rex,
cui smisurati forma gigantis erat.
Ipsius offìcium est muraias condere fortes,
70 condere trinceras et casamatta simul ;
it pedes, atque suos pedites facit ire gigantes,
crura caminandi sunt quibus apta diu.
His igitur simul addunatis, mira tenetur
ordinanza, velut pratica banda solet.
75 Granestor, nec non quaevis Formica, Locustas
spronat et his Moschae contremit agmen equis.
Iam mare Sanguileo Pulicum calcabat, et alta
aequora, quae velis tota coverta fremunt.
Ipse suis mundum privarat Apollo cavallis,
80 nec dare lusores vult bona luna suos.
Aeolus en valido rallentat fraena Siroccho,
claraque fumanis turbulat astra suis.
De quibus ille fero cum turbine saltat in undas,
spernazzatque nigras impetuosus aquas.
85 Ut sua natura est, pelagus sotosora butatur,
pascit castrones nigra per arva suos.
Sanguileo clamat: — Quam das, o nauta, novellam? —
Respondet: — Mi rex, prava novella datur.
Non hoc spero equidem garboio prendere portum,
90 non si mi faciat Iuppiter ipse fidem. —
Talibus auditis, tollit Moschaea cridorem,
nam timet insano quisque perire freto.
At magis undosas montagnas aequor inalzat,
fitque procellosi strania danza chori.
95 Nocchieri affrettant mollare, tirareque chordas,
sollicitos vitae mors fugienda facit.
Quisque gubernator male scit manegiare timonem;
ars, ubi ventorum fit violenza, perit.
Millibus in squarzis operantur vela nientum,
100 Nec disgroppari quaeque ritorta potest.
IÓO MOSCHEIDOS
Saepe simul naves urtant, spezzantque vicissim,
et linquunt tabulas per freta larga suas.
Unde marinari iam temnunt iussa paronum,
quaeritur at vitae scampus ubique suae:
105 qui brancat tavolarci, qui remum, quique coèllum.
qui despoiata veste nodare parat.
Hac, illac, fustae balzant, grandesve caracchae,
huic temo, buie velum, spiccus buie arbor erat.
Sanguileo fìexis et Scannacavalla zenocchis
no stabant, unde suis vota tulere deis.
Sanguileo favae vult sacrificare Zaninum,
cuius sit pellis digna gonella Iovi.
Scannacavalla duos Serapicas, tresque Pedocchios
Myrpraeda, et magnae busta Cosinus Apis.
115 His etenim sperant votis rehavere bonazzam,
nulla sed his votis chinat orecchia deùm.
Unius ob causam scelerati nempe guereri,
mitigat iratos nulla pregherà Ioves.
Siccaboronus is est, qui solus despicit undas,
120 seque facit beffas aequore posse mori.
Solus dispresiat coelum, tonitrumque menazzat,
solus in instanti morte petezat aquas.
Biasmat eos, qui sic genibus fant vota pigatis.
Imo Iovi zurat: velie scanare Iovem.
125 Saepe ficas coelo monstrat, scopritque culamen,
saepe travaiatum percutit ense fretum.
Fortius unde illud percussum mugit, et altis
bagnat hiperboreum saepe Booten aquis.
Horrendos offensa tonos dant nubila sursum,
130 mox aperit gravidos imbre ruente sinus.
Siccaboronus opem vult navi tradere solus;
dumque studet cordas solvere, frangit eas.
Quando comandabat, si non obeditus ab altris
praestus erat, miseros praecipitabat aquis.
135 Non dicit — Guarda, — sed buttat in aequora multos,
hac libare suam noverat arte ratem.
LIBER SECUNDUS
161
Illa tamen duro spezzatur denique scoio,
absorbetque ingens rupta carina freturn.
Sed quid? deventat magis ille, magisque super bus,
140 sit licet in grembo mortis ad usque gulam.
Grande vinazzolum subito abbrazzaverat uvae,
quo sua sostegno vivere vita potest.
Non tamen interea, dum crura et brachia menat,
turpia desistit dicere verba deis.
145 Dat pugnos, calzosque mari, tutavia natando,
vultque ad despettum mortis abire foras.
Mors desperatum timet assaltare gigantem,
qui mortem morti tradere velie bravat.
Unde gaiardorum columen finaliter undis
150 se cavat, et magnam liber it extra brigam.
Vult plus quam maium, giurat, chiodumque piantat
infima Plutoni tollere, celsa Iovi.
Vultque governa maris Neptuno prendere, vultque
hos super imperios unicus esse deus.
I55 Vult sua sit coniux Pallas, sit serva Diana,
et iam facta vetus sit rofiana Venus.
Vult quoque Mercurium doro appicare sogheto,
cuius ad officium Mars manigoldus erit.
Solus it armatus, cui stat samitarra galono,
160 quam duro ex hominis cuderat ungue Sterops.
Nullis fortunae percossis ille pigatur,
sola sed ah stimulat viscera magra fames.
Non Leo sic vacuis cridat peragrando budellis,
quum capitat griffis bestia nulla suis,
165 ut fios heroum sforzatur ventre fumato,
saepe grave in nuda sternere corpus humo.
Tandem longe videt summae fastigia turris,
ad quam sollicitos frettat habere pedes.
Turris liaec altus erat fungus, qui sydera toccat,
170 multaque sub tundo culmine rura coprit.
Quattuor hic Pulices armato corpore stabant:
nani Formicarum sat prope campus erat.
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
11
IÓ2 MOSCH EIDOS
Pinguis in aguzzo rostitur Lendina speto,
quam coquit ardentis copia multa paiae.
175 Expectant illi quod sit bene cotta lecardi,
statque super cagolam mensa parata caprae.
Non procul est vini grossissima butta racentis,
cum qua iuxta focum iam squaquarare parant;
scilicet ex uvis albanis nobile granum
180 praestus adocchiatum Siccaboronus habet.
Introit audacter, velut est usanza gaiardi,
et movet aspectu talia dieta bravo:
— O compagnones, vobiscum ducor a coenam,
me vester quoniam rostus odore tirat. —
185 Unus respondet: — Non hic, compagne, taverna est;
albergum quaeras in meliore loco. —
Siccaboronus, apro similis, iam ferbuit ira,
totaque de colera fazza bianca venit.
— Per stygiam — dixit — dabitis coenare paludem.
190 Gentilezza negat quod dare, forza dabit. —
Cui responderunt: — Per forzam tollere vis ne? —
Siccaboronus: — Ita, sufficientus ero. —
Non supportarunt Pulices ea verba superbi,
dant subito chiappum, telaque nuda piant.
195 Siccaboronus, habens animum dextramque paratam,
fulmineo vacuat protinus ense fodrum.
— A trincatores ! — inquit, — gens apta tavernis,
nil timeo vestras, trista canaia, minas. —
Sic ait et spadam vibrans hic praestus et illic,
200 hos sibi lontanos brachia quinque tenet.
Circundant illuni Pulices saltonibus altis,
sed quantum extendit se daga, retro tirant.
Ursa famata paret mastinos intra cagnazzos,
exiguum nec adhuc perdidit ille pilum.
205 Nullo se pacto sgomentat, quattuor inter
saltantes Pulicos, maximus ille baro.
Imo caneggiatus, mistas cum sanguine bavas
dum vomit, hostiles fat retirare pedes.
LIBER SECUNDUS
1 63
Quoque magis retro vadunt, magis ante ficatur
210 vir, nec terreni perditur onza sui.
Unus at ecce Pulex dardum de longe balanzat,
scilicet ereptum Muris ab aure pilum.
Siccaboronus habet lyncis bellando vedutam,
saltat et a colpo retro it, inde subit.
215 Nunquam vista fuit leonessa velocior ilio,
quum simul indretum, quum simul ante salit.
Perstringit spallam Pulicis fendente sinistram,
et calat in dextrum spada taienta latus.
Ecce ruunt terrae patefactis viscera panzis,
220 itque diabolicas umbra trovare casas.
Nec se contentans imam hanc monstrasse prodezzam,
ad coelum salto se levat octo pedes.
Se levat octo pedes Mussati, Siccaboronus,
atque aliam rutilo spiccat ab ense provam.
225 Dum calat e coelo, Pulicem male tractat un altrum,
quem medio capitis vertice spada ferit.
Non elmus durat, quamvis sit gussa lupini,
millibus in pezzis longe tridatus abit.
Totum se abscondit tenera in ventralia ferrum,
230 sic duo iam Pulices tartara nigra petunt.
Tertius ecce Pulex incautum Siccaboronem
post cuppam chioccat falsus, et ille cadit.
Ille cadit, sed non aliter sua gamba resurgit,
quum tangit duram sgonfia balla petram.
235 Inde magis factus colerosus, tartarus heros
nettum roverso truncat utrumque genu.
Ultimus expavit, scapolat saltonibus inde,
quem desdegnatur mens generosa sequi.
Elevat orgoium, post unum currere tcmnit,
240 sed vadit longam prò satiare famem.
Incipit ante focum rostitam mandere Lenden,
omnia cum totis carnibus ossa vorat.
Mox uvae granum tribiani siccat afattum,
et vino tandem factus alegrus abit.
IÓ4 MOSCHE1DOS
245 Sanguileo iam iam tota cum classe suorum
sub valida portum coeperat arce Chyni.
Est Chynus arx Pulicum fortissima versus Arognam,
Sanguileo tamen hanc prendit et igne brusat.
Hinc abit, huncve sequens exercitus omnis arivat,
250 flumen ubi Vermer cum Brue iungit aquas.
Urbs ibi Crappa sedet fluviorum meza duorum,
Crappa caput mundi, metropolisque Brugi.
Urbs ea non altrum est quam morti testa cavalli,
qua sunt pallazzi mille, tre mille casae.
255 Illam Sanguileo vult expugnare, sed intus
Ragnorum princeps Muschifur arma tenet.
Stat prò Formicis, nec vult dare moenia Moschis
Muschifur, aguaitis valde provista suis.
Condiderat largum sibi gens Ragnina stecatum,
260 quem nihil aut pocum Mosca forare potest.
Ter centum vigilant noctesque diesque Pedocchi
semper, et in muris — Fa bona guarda — cridant.
Sanguileo grossos tamen illue trare canones
mandat, ut urbs seu vi sit presa sive dolo.
265 Artelaria data est in curam Scannacavallae,
si per forza intro forsitan ire potest.
Mirpredae officium datur heminare cavernas,
si quoque per fraudem praendier illa valet.
Est proprium Moschae maioris, sive Tavani,
270 impete Ragnorum castra forare suo.
Unde Tavanorum impresa est iuncta tyranno,
cingere bombardis pergama grossa cavis.
Myrmicaleonis etiam data gentibus est ars,
propria furtivis antra cavare dolis.
275 Qua propter Myrpraeda, suus rex atque monarca,
curat in obscura nocte forare busos.
Muschifur at vigilans capitanius omnia scoprit,
omneque dissegnum hostis inane facit.
Iamque trapassarat constructo ponte canales
280 Sanguileo, et circum sederat urbis agrum.
LIBER SECUNDUS
165
Scannacavalla die sbombardat, nocte terenum
Myrpraeda evangat, Mustibibaxque spiat,
namque hic Mustibibax ille est, qui Siccaboroni,
multibus in factis signa tremenda tulit.
285 Artelariarum mandatur guarda Cosino,
sat bene Zenzalis convenit illa suis.
Proprietas propriae Zenzalae traditur, ut non
dormiat, utque alios non reposare sinat.
Moscarum Grillis acies imposta legeris,
290 saepe imboscatis aut capit, aut capitur;
sed iam obsessis mancat vituaria Ragnis,
omneque portandi circa stopatur iter.
Muschifur excelsa signum de turre palesati
nunc fumo poturn, nunc petit igne cibum.
295 Non procul ad littus fossae, Granestor acampat,
quo soldatorum facta resigna posat.
Viderat accortus signum, noratque bisognum.
illico Myrnucae quae facienda iubet.
Mille cariazzos, Scaravazzos nomine, cargat,
300 multaque per fluvium Vermeris esca natat.
Mittuntur centum nonantaque grana ceserchiae,
atque masinatae septuaginta fabae.
Multaque praeterea sunt missa salumina carnis,
quae fuit ex grassis facta Ranabotolis.
305 Haec ea dum vadunt, accompagnante PutrifFa
Cimice cum multo, zarda scoperta fuit.
Zarda palesatur tradimenti denique magni,
quo fuit a prigolo Crappa levata gravi.
Inter Pedocchios testae, stantesque camisis,
310 ad quorum guardarli grossa muraia datur,
accidit ut secum Pedocchi mille poiini
susciperent vicibus talia dona suis.
Hos quidam Cimex stipulatus, nomine Puzzor,
corrupit, spondens quinque vel octo pagas,
315 dummodo nocte velint aut sursum trare Tavanos,
auxiliatrices dentque tirando manus,
l66 MOSCH EIDOS
aut scintinellas cuiusdam turris habentes,
curent ut manibus porta stet una suis.
His Rodipollaster fuerat capitanius, omni
320 plus Gaino falsus, plusque Sinone duplex.
Ipse, spionandi pratighissimus arte, giganti
Muschifero se se protulit ire spiani.
Vult quoque prò patria servanda temnere vitam,
vult, inquam, modo sit patria salva, mori.
325 Tali sub manto, tali sub veste ribaldus,
pessima taiantis fata rasoris habet.
Namque secutura debebat nocte Tavanis
Crappa dari, et summos igne strinare deos.
At quia caecus amor cogit secreta fateri,
330 nec fert groppatam foemina quaeque gulam,
Roddipolaster, amans ingenti ardore Cigalam,
buie traditoreschae fraudis aprivit opus.
Illa suae matri retegit, materque marito,
cunctaque Muschifero nuntiat ille suo.
335 Prenditur infelix, cruciatur, scarnificatur,
squartatusque sua carne satollat aves.
Sanguileo interea, Moscha referente spiona,
senserat ut Ragnis vecta sit esca magris.
Tunc Moschinorum subitus sex millia contra
340 expedit, hisque novum donat habere ducem.
Siccaboronus adhuc non bue apparet, et huius
magnus Mustibibax logotenentus erat.
Supra Panarottos sellae buttantur, et ingens
it Moschinorum sub duce banda novo.
345 Pergitur ascoso cursu, parlatque niunus,
sub pedibus feltrum quisque cavallus habet.
Non procul en densis cum boschis ripa trovatur,
foltaque de ortighis sylva, grataque culis.
Hanc uno compiere die staffetta nequiret,
350 seu sit Testudo, sive Limaga celer.
Quam scondirolam dux accortissimus intrat,
nam fuit aguaitos apta coprire novos.
LI BER SECUNDUS
167
Dux iam Cimicibus procul adventantibus, ipse
stat clietus, ac alios fat quoque stare clietos.
355 Iamque sonaiorum strepitu properare bagaios
audit, et hos panis copia magna gravat.
Non latet ulterius, bellus dum zettus habetur:
— Arma — sprovedutus personat, — arma — cridat.
— Arma — cridant omnes, — carn, carn, ammazza
[canaia; —
360 postque bravarias, tela, manusque menant.
Illico Putrifolae mens consternata stupescit,
quum sibi tot lanzas currere contra videt.
Attamen, ut melius potuit, simul agmen adunat,
fatque cariazzos retro tirare graves.
365 Expedit ad regem subitam Granestora postam,
qui sibi quam curto tramite donet opem.
Inde Cagafogum toccans sperone cavai lum,
Cimiceos animat voce furente viros.
Ingentem villum, Cingiari a fronte revulsum,
370 bassat et adversum Mustibibaca petit.
Mustibibax minus hunc refugit, sed pronus arestat,
atque valorosus contrus utrinque fitur.
Hic Panarottus equus, nec non Cagafocus, atroces
se simul inculant, se simul inde levant.
375 Coelum antennarum tronchi petiere supremum,
mox cavat hic brandum, sfodrat et ille stocum.
Caetera gens etiam variis se incontribus urtant,
fractaque lanzarum sylva per astra volat.
Qui manet in sella, qui non manet, unus amazzat,
380 unus amazzatur, nemoque nascit ibi.
It fragor armorum coelo, confusio vocum,
alta nigrant sabiis, bassa cruore rubent.
Tandem Mustibibax, numero superante, manebat
vincitor, unde parat Cimica turba fugam.
385 Rex sed avisatus nuper Granestor arivat,
mirum quam subitus, quam fuit ille celer!
Claudius Hasdrubalem cum fretta quippe minori
cursus asaltavit, stravit et arma tulit.
l68 MOSCH EIDOS
En Granestor adest, exercitus ecce secutus,
390 tollere Mustibibax cogitur inde pedem.
Ad totani scapolat briliam, revocatque sequaces,
ut salvet proprios, bon capitanus, equos.
Optime cuncta tenet drittae sentina stradae,
quam ve potest curto tramite, sgombrat iter.
395 Iugiter incalzat persona Granestoris illum,
ad passumque agiles praesto traversat equos.
Sex Formicarum squadras Myrnuca legeras,
qua fors Mustibibax transeat, expediit;
nec suus indarnum pensavit talia sensus,
400 hostibus en tandem cingitur, itque presus.
Omnia Sanguileo sentit, sentitque nemigos
non procul a castris ponere castra suis.
Protinus insemmam squadrones contrahit omnes,
mandat et in proprio queinque sedere loco.
405 En sed hoc in medio totius aiegra levatur
vox campi cridans: — Siccaboronus adest,
Siccaboronus adest: pensavimus esse negatum,
attamen (o bona sors) Siccaboronus adest. —
Illuni Sanguileo venientem strictus abrazzat,
410 stringit et abrazzat, ter deciesque basat.
Passatae narratur ei successio guerrae,
vanaque proditio, Mustibibaxque presus.
Talibus auditis, ignavos clamitat omnes,
scire nec impresas, dignaque facta ducis.
415 Allegat Hannibalem, Pyrrhum, Romaeque Rinaldos,
omnibus est licitum quos seguitare modis.
Inde superborum princeps, tonitruque furoris
vult sibi bastonem, vult sibi sceptra dari.
Totius chiedit bastonem, sceptraque campi:
420 non aliter forzas velie provare suas.
Ergo capitanii gencralis prendit honorem,
quodque ultro poscit, regibus ultro datur.
Non hoc Sanguileo, non hoc Myrpraeda negavit,
Cosinus laudat, Scannacavalla probat.
LI BER SECUNDUS
169
425 Muschifur interea videt alta e turre propinquos
hostes esse suis, hostibus esse suos.
Praeparat ignivomos hinc sagras, inde canones,
archibusariae dat loca certa suae.
Vallis erat quaedam, quam Bos impresserat olim
430 corpore, dum tenera forte iaceret humo.
Manserat hic tellus grossi sub pondere ventris
concava, cui species, formaque vallis erat.
Hic sua Formicae, sua Moschae castra locarunt,
stantque cagnezatis prò dare signa viris.
435 His botnbarderae Crappae dominantur ab alto
colle, nec est Moschis sors ibi tuta satis.
Turribus ex altis huc grana nigerrima vezzae
dirigit, et Moschis maxima damna facit.
Siccaboron tantae scontrat se impressa ruinae,
440 seque gabiottis cingit ubique novis.
Est animalorum quaedam fortissima razza,
quos Porcellettos itala lingua vocat,
ex illis dico, qui se quandoque rotundant
ceu Pater nostros, sint licet absque buso.
445 Hos iungit veluti Bufalos moschineus haeros,
subque uno stimulat millia para iugo.
Strassinatur enim lombardae machina quaiae,
torrida quae dudum lumine solis erat.
Piena ceresarum duris ex ossibus extat,
450 qui stant ut scopuli, quos nihil unda movet.
Siccaboron tale hoc dedit illa in parte reparum,
qua sua bombardae ferrea poma dabant.
Multa ceresarum post ossos turba latebat,
cumque archibusis tif taf ubique sonat.
455 Ecce sed intantum stendardi utrinque levantur,
banderaeque tremunt mille, bofante noto.
Hinc sua Siccaboron, sua dividit inde Granestor
agmina, Myrnucae nam nova cura datur.
Myrnucae nova cura datur sfidare nemigum,
460 velleque cum solo Siccaborone brigam.
170 MOSCHEIDOS
En venit armatus bardatam supra Locustam,
perque acies hostis sicut araldus abit.
Ipse cruentatum fert guantum in cuspide lanzae;
quo viso, horribili corda pavore tremunt.
465 Hunc iacit ante pedes regis inoschensis, et inquit:
— Nunc duo, Sanguileo, foedera pono tibi.
Vel dux Siccaboron mecum combattere voiat,
totaque sit per nos quaestio facta duos;
vel crudelis atrox hodie giornata fiatur,
470 qua seu tu primus, sive Granestor erit. —
Siccaboron praesens, dum talia sentit, avampat
ore foco, et colerae verba dat aspra suae.
— Non ego Siccaboron, toto celeberrimus orbi,
qui de Menibrotti semine duco genus,
475 non ego Myrnucam dignarem, qui mihi nasum
fazzolo, et retro tergeret ore busum.
Guarda mò, si tecum vellem, rofìane, duellum
prendere, si mortum famme stimare velini. —
Sic ait, et voltans humeros responsa refudat,
480 illeque praecipitans in sua castra redit.
r
LIBER TERTIUS
Plus maraviosam venio cantare bataiam,
quam notat antiquas ulla legenda libris.
Maxima Ranarum, Soricumque canuntur Homero
proelia, non istis aequiperanda tamen.
5 Altri scripserunt et verbi et nominis arma,
quum gens grammaticis tanta periva agris.
Nulla tamen paritas est his facienda catervis,
quas modo fert odium, trat furor, ira coquit.
Ungite quantillum fresco mihi labra botiro,
io o Musae, o ventris grassa polenta mei.
Salsigeram pinguis mezeni adferte brasolam,
quae super ardentes sit bene tosta brasas.
Hinc quoque de caneva Bromii spinate vasellum,
ut sit car minibus digna bevanda meis.
15 Agmina Siccaboron toto de robore gentis
quinque legit, ducibus subiicienda suis.
Fantaria gravi zenzalica ducta Cosino
ponitur ad primam prima tacare brigam.
Myrmilios ducit squadram Myrpraeda secundam,
20 qui quoque sunt pedites trenta tre mille viri.
Hae prò antiguarda firmantur in ordine squadrae
post quas Moscarum grossa bataia sequit.
Sanguileo tanquam princeps et honorior altris,
et cuius causa grande paratur opus,
25 ut cor in medio gentis, quae dieta bataia est,
altior it cunctis, fulgidiorque viris.
Inde retroguardae grossissima banda sequebat,
quae tamen in turmas scinditur una duas.
172 MOSCHEIDOS
Scannacavalla suos pene ultimus ante Tavanos
30 apparet, cui sat barba canuta riget.
Siccaboronaeae tandem datur ultima curae,
totaque res manibus itque reditque suis.
Stant longo Moschae fraenatis ordine Grillis,
quarum pars maior multicolora nitet.
35 Sunt quae velluto, sunt quae canzante teguntur,
sunt quoque quas auro merda coprire solet.
In Cantarellis retinent ibi fraena Tavani,
quae raspant, trombis dum tonat aether, humum.
At sub Moschinis Panarotti calzibus ardent,
40 visque potest sisti smania tanta briis.
Alta spiegantur vexilla, strepuntque per altum
aera, trombettae mille taranta sonant.
At Myrnuca videns inimicos esse paratos,
non minus ex cunctis agmina quinque facit.
45 Caganiel primus Pulicorum trenta miaros
guidat, et hi pedites Martis in arte vigent.
Furfa dehinc agiles vehit octo mille Pedocchios,
octoque miU’altros ipse Granestor habet.
Rex Formicarum, quamvis Formica sit ipse,
50 stat sua Pedocchis multa fidanza tamen.
Cimica post ipsos acies it iuncta PutrifTae,
posterà Myrnucae, Muschifur urbe sedet.
Banda Pedocchiorum toccat sperone Zaninos,
inque Cagafoghis Cimica squadra furit.
55 Formicae sed equos fraenant, urtantque Locustas,
queque stat, et nitidas masticat ore brias.
Iam magis alter erat campus vicinus ad altrum,
seque maranazzos, bottiliosque vocant.
Montagnae reboant frifolo clangore tubarum,
60 Muschifur ignivomos sgombrat ab urbe tonos.
Iamque leves primum scaramuzzae utrinque fiuntur,
inque vicem crustas dantque levantque bonas.
Denique Zenzalas magno clamore Cosinus
inviat, et picchis bellus it ordo chinis.
LIBER TERTIUS
173
65 Huic Caganiellis procedunt contra Pulecchi,
qui quoque vocisonum murmur in astra levant.
Ipsi affrontantur capitani protinus una,
unaque piccadis fortibus arma terunt.
Cosini lanzonus erat soda corna Limaghae,
70 quae Caganiellis pectus aguzza ferit.
Non tamen infilzat, cartae panzera repugnat,
quae de scartozzo facta savonis erat.
Ast e contra pilum Bovis ille suburget acutum,
saepeque Cosinum fat riculare ducem.
75 Iam mistura tenet Zenzalas atque Puleccos,
accipit horrisonam stolus uterque brigam.
Dux Zenzalarum se retro, suosque retirat,
hunc niger in voltam Caganiellus agit;
inde videns liostis banderam iuxta volantem,
80 hanc rapit, ac terrae folta per arva trahit.
Protinus, hoc viso, zenzalica turba fugatur,
nilque pudent lieto rege scapare viam.
Quando sbarattatum vidit Myrpraeda Cosinum,
Myrmicoleones ducit ad arma ladros.
85 Huic supra Zanninos obiectat Furfa Pedocchios,
qui prior intratus fat sibi fare viam.
Hunc Myrpraeda salit, cui menans Furfa granarae,
sive scopae truncum, vulnus in aure facit.
Ipse sed e tasca traxit duo grana ceserchiae,
90 artificioso tota piena foco,
qui dum Furfa parat rursum duplicare feritam,
prima ceserchiarum iacta balotta sonat.
Guay, Pedocchie, tibi, si te nocchia illa coiasset,
quae de bombarda ceu vomitata furit.
95 Hanc non expectas, sed pungens sprone Zaninum
cedis, at ille novem colpus amazzat equos.
Dumque simul certant, et dant prò pane fugazzam,
utraque meschiatis squadra fìt una viris.
Pulverulentus erat iam fumus ad astra levatus,
100 mescolat ingentes vitaque, morsque cridos.
174
MOSCH EIDOS
Narri pars mazzati lugent, pars sana menazzanl,
pars animant pavidos, pars scapolare monent.
Non mihi si centum linguae, si voxque canonis,
dire queam larvas mortis et effigies.
105 Tota fracassatis iam picchis terra copritur,
qui stant, qui scampant, hic necat, ille morit.
De testis, gambis, polmonibus, atque figatis,
deque coradellis terra coverta rubet.
Ast aliquantillum sese Myrpraeda retirat,
no Furfaque Myrmilios pellit ubique suos.
Sed cito Sanguileo Porcelli corripit hastam:
— Eya, valenthomines, me seguitate — cridat.
Sic ait, ante alias Muscas ferit ilia Grilli,
prosequitur regem caetera turba suum.
1 1 5 Omnia pulvis erant quem volvit cursus equorum,
soldati dubitant quae sit amica cohors.
Dum male Myrmilios tractabat Furfa ladrones,
Sanguileo iungens: — Guarda, Pedocchie — cridat.
Furfa sed huic targam fungi de cortice porgit,
120 forza sed est nimium Sanguileonis atrox.
Namque Pedocchiorum regi pilus inguina rumpit,
illeque Zannini tergore lapsus obit.
Putrifolae interea squadronus Cimicis ingens
castra movet, quem dux post sua terga menat.
125 O Deus in quanto se castra disordine turbant,
Cimica quum putrido iungit odore cohors.
Namque urget spronis tali de sorte cavallos,
qui sua per spudant posteriora focos.
Unde Cagafogos chiamanti pensate quis illos
130 seu spettare volunt, si ve piare gatam.
Moscarum Grilli drittis stant auribus, inde
boffantes voltant terga, piantque fugam.
Sanguileonis equus se flammis solus acostat,
denteque cimiceos, calceque rumpit equos.
135 Solus Sanguileo pugnat, saltatque per illam
Putrifolae gentem, corpora sternit humi.
UBER TERTICS
175
In rottam Cimighi vadunt, ut squadra caprarum
quas lupus infestat, quas ve famatus agit.
Inde Pedocchiorum stolus calcanea voitat,
140 retroque Zanninos vertere turba studet.
Sanguileo incalzat, currit meschiatus in illis,
ac rubeo miseros dissipat ense Grisos.
Cui mezam spiccat testarti, brazzumque galono:
tecta cruentatis carnibus arva latent.
145 Attamen un pocum se se riculare bisognat,
namque Pedocchiorum squadra secunda venit.
Festucum foeni grossum Granestor aferrat,
et Forfesinam spronat et urget equam.
Ista bifurcatam gestat mala bestia caudam,
150 atque uvae granos intra latere solet.
Hanc movet ad cursum princeps Formica Granestor,
ob cuius rapidam surgit arena fugam.
Cosinum adocchiat Zenzalam sanguine rossum,
quem prope mortorum grandis acervus erat.
155 Plantat ei medio ferratam in pectore lanzam,
umbraque tartareas it retrovare casas.
Postea per Moscas Formica gaiarda fugatas
se iacit, et spezzat tela, virosque simul;
urtat, et atterrat soldatos, atque cavallos,
160 fertque catervazzam post sua terga grisam.
Non haec suffertur Granestoris alta prodezza,
quaeque piat turpem Mosca repulsa fugam.
Mille roversantur terrae sine milite Grilli,
mox fugiunt sellis caeca per arma vodis.
165 Sanguileo et magnus Putrifola grande comenzant
certamen, nec se sparat uterque mori.
Scannacavalla suam banderam tollit ad auras,
Pampognam striccat, turba Tavana sequit.
Hunc bene Granestor, Muscas dum cazzat, adocchiat,
170 quem cito voltato praestus asaltat equo.
Tarn possenta fuit lanzarum botta duarum,
quod lunae tetigit fractio trita pedes.
MOSCH EIDOS
Forbesina dedit et Cantarella stramazzum,
speronata statini quas relevare facit.
175 Iamque comenzabant tegnam gratare vicissim,
inter Pedocchios stirps tavanella ruit.
Pulverulentus erat garboius ad astra levatus,
nil nisi per terram corpora morta cadunt.
Tanquam cornacchiae, volitant per nubila testae,
180 coratae, inilzae, brachia, terga, manus.
Cum brandis finos audis spezzarier elmos,
spata ferit spatam, scutaque scuta terunt.
Qualis garboius, qualis confusio fitur,
quando fasolorum piena pignatta bulit :
185 talis erat, dum Mosca cadit, Formica resurgit,
dum Zenzala ferit, Myrmilioque parat.
Grillos, Pampognas, Zaninos atque Locustas
innumeras cernis rubra per arva mori.
Sed quid olympiacum video trepidare theatrum ?
190 quae mare, quae terram nox tenebrosa rapit?
nunquid, ut antiqui reruni dixere magistri,
vult brusare simul cuncta creata Deus?
Heu quia terribilis non est nisi Siccaboronus,
qui Moschinorum castra movere parat.
195 Ante suos oculos scanipabant mille Tavani,
Zenzalae, Moschae, Mirmiliona cohors.
Hos Formicaram, Pulicuinque potentia cazzat,
Hosque valorosus Caganiellus agit.
Ergo Leonis liabens iram, canegiatus achiappat
200 brandum cum targa, moxque speronat equum,
namque sui fugitant schioppat, creppatque dolore,
extraque battaiam primus in arma ruit.
Dumque ruit proprias cernit dare terga falangas,
unde manum rabido mordet utranque sono.
205 In qua parte fugam rapiunt se praestus aventat,
urtat et occidit corpora quanta trovat.
Qualis in inverni guazzoso tempore torrens
de montagnarum culmine portat aquas,
LIBER TERTIUS
177
talis agrezat equum Panarottum maximus heros,
210 atque hostes pariter snembolat atque suos.
Ut bombarda secat densatas illico squadras,
taiat, sfrantummat, dissipat arma, viros.
Stendardos proprios, aliosque superbus aterrat,
sic hostes mazzat, sic taiat ille suos.
215 Nec Moscas guardit, nec Grillos, nec Cagafocos,
cumque cavallazzis trat sotosora viros.
Iungit ubi montem mortorum fecerat altum
Caganiel; clamat: — Guarda, ribalde Pulex.
Sic, renegate canis, per te mea castra ruinant?
220 sanguine sic gaudes te satiare meo? —
Inde suis conversus, alt : — Quo brutta canaia?
scilicet iste unus vos dare terga facit? —
Dixerat, et dentes pariter, brandumque restringit,
inque ducem Pulicum fortiter urtat equum.
225 Fulminat ad caput, et scutum fracassat, et elmum,
inque duos quartos Caganiellus abit.
Deserit hunc mortum, Formicasque inter avaras
incipit ad superos mittere membra deos.
Mittere spalazzos, laceratas mittere faldas,
230 sanguineque aspersus carnea frusta secat.
Confugiunt Cimighi, quod habent post terga diablum.
Granestorque videns: — Volta, rivolta — cridat, —
volta, rivolta mihi, quo scampas, Siccaborone? —
Sic ve retro clamans, it retrovare necem.
235 Ille rivoltatus stoccatam vibrat aguzzam,
puntaque per mediani passat iniqua tripam.
Granestor moritur, iacet ingens littore truncus.
Protinus bine omnes corripuere fugam.
Versus equi Crappam riculant Granestoris arma:
240 — Guarda — cridant, — guarda, Siccaboronus adest. —
Ad sabiam buttant alebardas, scuta, balestras,
ut levis ad cursum sit sibi gamba magis.
Nullus se affrontat, calcagnos quisque rivoltat,
confugiunt squadrae, confugiuntque duces.
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
12
178 MOSCH EIDOS
245 Putrifola ante alios Cagafocum calcibus urget,
cui cito post mittit Siccaboronus equum.
Corripit ainbabus manibus, spadamque roversat,
testaque de spallis netta spicata volat.
Tunc Myrnuca nimis tardatus convocat omnes
250 Formicas, et ait: — Me seguitate simul.
State simul strictae, mea nunquam linquite terga,
namque facit grandes stricta caterva provas. —
Dixit, et in restam ponens cum tergore lanzam,
agmina praecipiti cuncta traversat equo.
255 Gens illum Formica sequit, spronatque Locustas:
heu miseras Moscas vestra ruina venit !
Contremuere poli, quando Myrnuca Tavanos
ingreditur, spezzans scuta, virosque necans.
Aethera terribilis subito cridor alta momordit,
260 quum Myrnuca procul vistus in arma fuit.
Quis bene Myrnucae vastum narraret asaltum?
quis ve suas posset recte docere provas?
Fronte minax urget celerem sperone Locustam,
protinus hoc viso gens fugitiva redit.
265 Exuperat strepitu Myrnuca tonitrua coeli,
vel quando salsas turbo ruinat aquas.
Fiamma per ardentes stipulas Myrnuca videtur,
vel Padus avulso littore quando ruit.
Mille roversavit mortas sua lancea Moscas,
270 vadit et in centuin denique stracca micas.
Sfodrat ab armato brandum galone coruscum,
quo cito per nebulas brachia trunca volant.
Nullum quippe trovat dum taiat spada reparum,
nulla piastra, licet sit fina, stare potest.
275 Ad terram vadunt stendardi Siccaboroni,
qui nil quod facitur post sua terga videt.
Siccaboron fossas urbis furibundus arivat,
in quas se Pulicum sponte caterva iacit.
Siccaboronaeam potius quam cernere frontem,
280 in fossas rumpunt colla cadendo giusum.
LIBER TERTIUS
179
Ecce super muros apparet Nluschifur altos,
grossa tirat vasto robore grana fabae.
Semina spinazzae vibrat, ciceresque tricuspes,
atque paiae grossos castra per ampia travos.
285 Siccaboronus habet iam portam, Muschifur obstat,
stans super a domibus tecta revulsa iacit.
Introit ipse tamen solus Siccaboron atrox,
quem sua (nam trepidat) gens seguitare negat.
Muschifur extemplo facit omnem claudere portam.
290 sic miser in trapola Siccaboronus erat.
Muschifur et grandis Ragnorum squadra seraium
circa valorosum conseruere ducem.
Ergo, velut porcus singiarus, corde gaiardo,
se se mastinos scaliat intra canes.
295 Muschifur esclamat: — Tua nil possanza iuvabit,
nil tuus ardirus, nil tuus iste furor.
Te nunc infelix omnino morire bisognat,
inque brevi noster tempore schiavus eris. —
Siccaboronus ait ridens: — Accede prius tu,
300 si mortis cura est nunc tibi tanta meae. —
Muschifur attollcns mazzam, quae summa granarae
pars erat, armigerum vult retridare ducem.
Sed colpum incontrat capitanus providus ense,
inque duos truncos mazza taiata cadit.
305 Inde super testam geminis Muschifura palmis
colsit, et ad bassos dividit usque pedes.
Alta ruit terrae defuncti machina Ragni,
et moriens largo fonte cruentat humum.
Quapropter dardi, lanzones, saxa, zanettae
310 hunc agitant grossae more pluentis aquae.
Vix tantam reparare potest se contra brigatam,
iugiter armorum densa procella ruit.
Spennacchiatus erat rutilo cimmerus in elmo,
scinditur et brazzo ferrea targa suo.
315 Icta celata fabis resonat, grossisque fasolis,
at ciceres trino cuspide valde nocent.
l8o MOSCH EIDOS
Semina spinazzae peracuta tirantur in illuni,
ac sua sunt porci membra fìcata pilis.
Qualis gente Leo, gentisque gridore citatus,
320 non vult sdegnoso corde timere necem,
talis es octipedes in Ragnos, Siccaborone,
cui semper decoris phama perennis erit.
Praesentem mortem cernebas, nec tamen illa
falce sua vires fregit acerba tuas.
325 Cruda sed interea campagnae guerra furebat,
gens tamen in voltam Sanguileonis erat.
Omnes Myrnucae vastissima forza repellit,
squartat soldatos, spingit et urtat equos.
Nunquam facta fuit tam cruda baruffola mundo,
330 nil nisi per terram membra taiata micant.
Grandes mortorum vadunt ad sydera montes,
sydera quae multo rossa cruore colant.
Pulmones, milzae, lardi, ventralia, nemboi
Saturni ad sphaeram foeda per astra volant.
335 Una corada Iovis mostazzum colsit, et uno
Sol ibi ventrazzo spinctus ab axe fuit.
Dumque dei coenant, puero Ganimede ministro,
multa super mensas ossa taiata cadunt.
Nunc brazzus Ragni, nunc gamba cruenta Pedocchi,
340 nunc cor Moschini, nunc pulicina manus.
Scuta, fracassatas lanzas, stendarda, cavallos
morte sforacchiatos, mondus apena capit.
Non plus schierarum modus, ars servatur et ordo,
non plus libertas ceditur ulla fugae.
345 Iam sua per circum distendunt retia Ragni,
in quibus ah pietas quanta brigata morit.
Non Moschae passare queunt, trapolantur in illis,
quas Ragni stricta compede circa ligant.
Illic Moschini, Zenzalae, Myrcaleones
350 millibus e groppis se sgathiare student.
Scannaca valla tamen fugiens ita fortiter urtat,
ut facto fugiat praestus ab inde buso.
LIBER TERTIUS l8l
Multa Tavanorum potuit scampare brigata,
nam laqueos Ragni forza tavana tridat.
355 Sanguileo supra Myrnucae percutit elmum,
quem terit et largum vulnus in aure facit.
Se Myrnuca videns elmi sine parte feritum,
arripit in duplici ferra cruenta manu.
Spada super targam subians callabat et elmum,
360 sectaque per dentes Mosca superba cadit.
Cum Myrpraeda videt morientem Sanguileonem
flevit et — Heu — dixit, — vincimur; — inde fugit.
Hunc Myrnuca tamen iungit, spadamque sub anca
vibrat et in quartos decidit il le duos,
365 Ergo trucidatis ducibus Moschaea ruinat
tota, nec una quidem vivere Mosca potest.
Formicae, Pulices, Ragni — Victoria — clamant,
trombettae tararan iam frifolando sonant.
Solus in urbe furens certabat Siccaboronus,
370 iamque suum centum vulnera corpus habet.
De passu in passu tirat se retro fiaccum,
saepeque terribili voce spaventat eos.
Sed nimis est grandis quae iugiter illic arivat
turba, tirat buscas, grana fogata, travos.
375 Saepe soteratur paliis, at fortiter exit,
atque boientata saepe pilatur aqua.
Denique molaris summa de turre lupinus
cascat, et horribili fertur ad ima tono,
qui super elmettum schiazzavit Siccaboronem ,
380 vitaque cum gemitu sub Phlegethonta fugit.
IV
QUAEDAM EPIGRAMMATA
I
De primavera
Multicoloritam recipit iam terra camoram,
bellaque florettos dat pradaria novos.
Montagnae rident, boscamina virda fiuntur,
quaeque sibi charum cercat osella virum.
Frigida per caldas rampat luserta muraias,
et bona florigeros pecchia sachezat agros.
Exit grani feras formica sacenta masones,
ranaque domandat quo peregrinus eat.
Pastorella suum cantat damatina morosum,
cui texit variis serta galanta rosis.
II
De aestate
Caldus afogatum iam schiappat Apollo terenum,
cunctaque boiento brostolat arva foco.
Vult eat addagium pigris caretta cavallis,
ipsaque straccatur dextra tirando briam.
Omnia maturis ita flavent rura biavis,
ut iam polledris fraina negatur equis.
Cantat supra palum, crepatque canendo cicala,
stigat mastinos mosca tavana canes.
Arsus comportat villanus apena camisam,
caneva todeschis semper aperta manet.
iS6
QUAEDAM EPIGRAMMATA
III
De autumno
Ut cibet invernum mater natura famatum
multa magazenis stipat edenda suis.
Formichetta trahit segetum ad granaria somas,
mellaque caeratis condit apetta casis.
Stramina prò bobus mangianda bovarus adunat,
idque facis pegoris, bel pegorare, tuis.
Rumor ab obscuris cantinis maximus exit,
dum cerchiant vino vasa paranda novo.
Mustolenta replet graspis fameia tinazzos,
todeschique canunt: — Ehu ohe, trincher io.
IV
De inverno
Tornat hyperboreis iam borra gaioffus ab Alpis,
manticibus sfoliat qui nemus omne suis.
Flumina deventant vitrum, campique biacca,
brumaque candelas spargit ubique suas.
Cheta stat in gusso foribus limaca seratis,
frigore iam moritur mosca, cigala fame.
Vecchiarella parat coctae convivia rapae,
nec pransat, nisi sit voda conocchia prius.
Pallidat insomnes oliosa lucerna pedantos,
tuque malenconica nocte, studente, godis.
V
Facete dictum
Quare si quemquam chiamamus, dicimus: — Ola,
et qui respondet consonat ore: — Che la? —
Si quis forte huius causam vult scire facendae,
dicam... si dicat hoc prius ille mihi.
QUAEDAM EPIGRAMM ATA
I87
VI
De quodam parasito
Est poltronus homo; sguataro poltronior omni ;
bos plus vergognae, plusque rasonis habet.
Trat sine respetto, turba praesente, corezas,
nec pingit guanzas ulla rubedo suas.
Semper enim fortum paret mangiasse fenocchium,
semper et aiorum quinque vel octo capos.
Saepe cativeria tamen hac usatur et arte,
quum tuscit retro, tuscit et ante simul,
ne quisquam valeat crepitum sentire scapatum,
ac odor alteri us pareat esse viae.
At tuscis vocem bombardae vellet habere,
tanto croccatur strida coreza sono.
VII
De Benaco
Quam bene disposuit cunctis natura facendis,
quam bene procedunt ordine cuncta suo!
Est laghus Italiae, qui nunc Degarda vocatur,
quique procellosi, ut mare, balzat aquis.
Non nisi bon pisces mangiantur semper ab ilio:
sardenae, anguillae, carpio, tenca, trotae.
Sed nil palladio piscis valet absque liquore,
nonne oleo pisces nigra padella coquit?
Ergo per intornum ripae carigantur olivis,
datque vasos ferri Bressa propinqua sui.
Xascitur hic oleum, piscis, piscator, et ipsa
piscibus assandis apta padella simul.
i88
QUAEDAM E PIGR ANIMATA
Vili
De morte Tonelli
Venerat ad mortem terzana febre Tonellus,
cui stabat praesens mater et una soror.
Affuit hic candela sefi, constata quatrino,
quam tenet in propria povera vecchia manu.
Dum brusat, et culum iam iam focus ardet ad imum,
mater ait: — Fili, iam moriare, precor,
nam neque tu moreris, nec ego meschinula filo,
et iam candelae culus adustus abit.
IX
De Baldracco
Baldraccus nunquam nisi de mangiamine pensat;
quum mangiat, satiam nescit habere gulam.
Scit dare praeceptum galantiter omne coquinae,
namque lecatoria scmper in arte studet.
Sic ait: — In speto rostirier ocha tenetur,
plenaque sint spetiis interiora bonis.
Quae dum arrostitur, quae dum gyratur atornum,
non cesset lardi serva butare brodum.
Haec est materies atque ars et forma coquendi,
haec venit a nostris regula docta scholis.
X
Ad Briossum
Quisquis olympiacas poterit numerare fasellas,
vel maris in fundo sabbia quanta latet,
aut quisquis foias quantas fert sylva Bacani,
aut quantas muscas Puia boienta parit,
QUAEDAM EPIGRAMMATA 189
nempe tuas poterit numerare, Briosse, bosias:
mentiris subito, quum tua labra moves.
Miraculum reputo, quando parlare quieseis,
qui neque de tacita nocte tacere potes.
Tvrhenum potius biberet formica profundum,
et ferret Zenovae piccola musca ratem,
quam tua veridicam ferat unquam lingua parolam,
nil nisi, quum parlas, bocca bosia tua est.
Dens tibi si caderet quoties mendacia profers,
iam tua non posset pane ganassa frui.
In solo fiatu dicis sex mille bosias,
post quas sex alias mille spudare paras.
XI
Ad Falchettum
Legiadram mea stalla tenet, Falchette, cavallam,
quam quicumque videt percupit esse suam.
Stare parangono Gonellae nempe cavalli
posset, qui tantum pellis et ossa fuit,
Longior ipsius sex est magra schena cavezzis,
crustas de marzo sanguine semper habet:
quas polmoncellos vocat ars merscaltica crustas,
quas de pellibovo sella vodata facit.
An sit mula quidem dubitas, an sitve cavalla,
orecchias longas tres habet illa pedes.
Zardarum dicunt duplex genus esse, quod omne
possidet, in pedibus prima venire solet;
altera quando cavat sibi fraenum, meque pedestrum
linquens, calcagnis pagat eundo viam.
Cursito post illam, clamo: — Sta, bestia, pru, sta, —
fert mea bastonem dextra, sinistra briam.
Sed potius muro tunc possem dicere — Sta, sta; —
non audit quamvis grandis orecchia patet.
190
QUAEDAM EPIGRAMM ATA
Dum curro, per mille cavas, per mille zapellos
casco, nam laqueat spronus uterque pedes.
Quando cavalco illam, mihi paret habere morenas,
et bogas pedibus rozza ribalda gerit.
Quum me scavalcat, morsu fugit inde cavato,
turchescos etenim vincere posset equos.
Et quamvis oculo nihil uno cernat, et altro
pochinum, nunquam decidit illa tamen.
Decidit illa nihil, quando sine pondere scappat,
sed portans aliquem tota stravaccat humi.
Incastellata est, non mancant rogna, spinellae,
denique quicquid habet digna cavalla boni.
Digna cavalla boni quod habet (prò pascere dico
moscones) dubitet nullus, haec ipsa gerit.
Ergo comprandi si cui foret ullula voia,
hanc emat, et faciat, sicut usanza, provam.
Est unum, quod sit poledrina, signale galantum:
vermibus haec alios semper amorbat equos.
Non patitur verines senior, sed parvulus infans,
quapropter venas ungueo saepe suas.
Utilitas erit haec compranti, sola valebit
ledammo campos imboazare suos.
XII
Ad Baldraccum
Te nascente, dei nasum, Baldracche, tufarunt;
Iuppiter in colera sic ait: — Oybo, quid est?
quae latrinia sapit? quae fex ammorbat Olympum?
qua penetrat nostros parte carogna polos? —
Respondere dei: — Ventrem natura soravit,
et qua forbiret pezza niuna fuit. —
Pezza niuna fuit, qua nasum retro netaret:
quam bellus nostro tempore stronzus olet.
QUAF.DAM E PIGRA M MATA
191
XIII
Ad Boccalum
Vidimus, et, provae si fas est credere, provo:
nulla procul dubio pestis amazzat ocam.
Noscere vin quare? non Phoebus apena cavallos
spronat orizonto, protinus illa bibit.
Non igitur mirum tibi si palearia pendent,
cui nunquam panzam trovat Apollo vodam.
XIV
Ad Baldum
Mittimus in gabia pulchram tibi, Balde, gazolam,
quam, ceu cornacchias das mi hi, dono tibi.
Dono tibi gazam de tali sorte, quod ipsam
poentibis cameris intro tulisse tuis.
Istam non unquam speres audire canentem,
ni fuerit suppis imbriagata bonis.
Crede mihi, nunquam cantat sine robore suppae;
et quando cantat, nil nisi — Che che — iacit.
Interdum tamen illa, licet pochissime, secum
gorghezat, dicens: — Vacca to, pola, puta. —
Tu tamen irrides poveri munuscula vatis.
Irrides? dat quod pauper amicus habet.
Non tamen est hominis, mi Balde, trepanda povertas,
nainque povertatem phillosophia sequit.
Non vult scarlattum, granam, finumque velutum,
sed sua strazzolas undique vesta cagat.
Pauper et ignuda est, sicut Plato firmiter inquit,
subque repezzatis praticat illa togis.
Ergo quod poverus sic sim, ne, Balde, caleffa:
paupertas savium nani facit atque ladrum.
192
QUAEDAM EPIGRAMMATA
XV
De Cingare, facetia
Squassabat quondam pelagi fortuna schirazzum,
qui de salata carne pienus erat.
Frangitur arbor, aquas sorbet sfondata carina,
et plorans coeli quisque domandat opem.
Cingar se misit tantum rosegare mezenos,
ac si non esset tunc prigolandus aquis.
Scridatur quare mangiat nec donat aiuttum,
respondet: — Quia sum sat bibiturus, edo.
XVI
In obitu episcopi Cipadae
Chiesa Petri, falso quae sub pastore cridabat:
— Oy mihi quam longo tempore panza dolet
iam guarrita canit dicens: — Procul ite, cirotti,
impiastri, pilolae, crysteriique simul.
En tandem moruit poverorum boia pretorum,
agnaque mazzato saltat aiegra lupo.
Ille lupus, dico, pegorae qui veste copertus
non ultra falso proferet ore « be be».
OMNIUM MACARONORUM FINIS.
APPENDICE
T. Folengo, Le maccheronee - il.
I
PREFAZIONE E ARGOMENTO DEL « BALDO »
nell’edizione
di VIGASO COCAIO
I
VIGASO COCAIO ALLI LETTORI
Girolamo Folengo mantoano, ed a me discepolo nella pro-
fessione grammaticale, fu da suo padre mandato a Bologna in
studio, per udire il grande aristotelico Pereto Pomponazzo, ma
volse ch’io parimente andassi con esso lui, solamente per guar-
darlo che non perdesse il tempo e i denari. Ma, sendo egli già
cresciuto e fatto tale che più non mi avesse a temere, come
vivace molto e faceto e compagnone, si diede in preda alla
sviata giovanezza, e posponendo li termini logicali, tutto si con-
giunse alle muse latine, volgari e tnacaronesche. Io assai feci
per ogni modo riducerlo alla voluntà del padre, ma sempre indarno
m’afifaticai. Compose egli dunque, sotto il nome d’uno furfante
detto Limerno, in ottava rima La fanciullezza di Orlando paladino ,
opera ingeniosa ed assai mordace. Poi sotto nome di Merlino
Cocaio diede principio ai gran fatti di Baldo in verso eroico e
macaronesco, e fecene un volume di venticinque libri. Quattro libri
poscia della Moschea , pur sotto il medesimo nome, gli uscirono dalle
mani in verso pentametro e macaronico. Successe a lei la Zani-
tornila con altre cosette facete. Alfine come bizaro e fantastico
che era, mandò fuora sotto nome di Triperuno il Chaos in stile
ora latino, ora volgare, ora de macaroni. Fatto tutto questo, per
un gran disordine e pericolo della vita fummo costretti tornarsi
alla patria con la zucca piena più di lasagne che di filosofia.
Laonde ebbe egli dal padre tal rimbrotto e reprensione, che in
guisa di disperato andò errando per lo mondo, fatto in prima
cortegiano, poi soldato, poi romito. Alfine, con un suo fratello
più di lui dotto, si chiuse in una solitudine a darsi totalmente a
i sacri libri, ove sotto nome di Teofilo Folengo compose in
/
198
APPENDICE
ottava rima la Umanità di Cristo figliuol di Dio, ove nel principio
si dole assai aver perduto gli anni sotto il titolo di Merlino,
quando dice:
Vero è ch’un pensier grave ognor m’elice
vento dal petto e pioggia fuor degli occhi,
d’aver seguito invan l’adulatrice
mia voglia e quella più d’alcuni sciocchi.
Scrissi già sotto ’l nome, onde l’ultrice
fiamma del ciel par sempre in me trabocchi.
Nome di leggerezza, or me ne spoglio,
e quel che sona amor di Dio ritoglio.
Per lo nome di « legerezza » s’intende « Merlino »; per quel che
sona «amor di Dio », «Teofilo». Ancora in un volumetto di E,pi-
gramrni ha inserto questo, assai elegante e fuora de macaroni :
Quae quondam, fateor, docili mihi floruit aelas
magnificum poterai laudis adire iubar.
At mens decipitur iuvenum, quae lubrica saepe
nude decus poscit, dedecus inde re/ert,
Cum mihi praeterili subeunt insonnia Baldi
tam pudet ut pudeat non puduisse satis.
Infelix larnen ipse minus /orlasse viderer,
lusissem varios si sine dente modos.
Ed anco nel suo latto latino in verso eroico, cosi pentendosi, parla:
Ergo erit ut semper vulgo plaudente iocosum
musa ferat Baldum? musa arida, musa choraeis
aonidum seclusa, decus quae prodigit omne,
futile dum rauca disperdit annidine carmen f
Or dunque, perseverando col frate suo in cosi buono e securo
stato, al fine d’una febre maligna infermato, rese l’anima al suo
fattore; la qual cosa udendo io, subito fui col fratello a ritrovar
le molte carte da lui scritte. Trovammo che per cagione di rican-
tare avea rifatta la Macaronea, come si può leggere tutta tramu-
tata, e di gran lunga più dotta, faceta e onesta della prima, con
un tetrastico latino, il quale è:
Tam mihi dissimilis sum faclus et alter, ut illud
primutn opus a/terius conslel, hoc esse meum.
Causa recantandi phama est aliena, malorum
iudicio et calami cuspide fossa mei.
PREFAZIONE E ARGOMENTO DEL « BALDO »
199
Trovammo oltre a questo un poema vario latinamente scritto,
avendo egli ornai li macaroni a stomaco e nausa. Il quale pen-
sammo di far imprimere dapoi questo, acciò si vegga espressa-
mente quanta sia la differenzia tra il nome di Merlino e quello
di Teofilo. Molti componimenti in questo sono imperfetti, ed
uno massimamente di tre libri in verso eroico sopra quella ope-
retta intitolata a Catone, il quale incomincia: Si Deus est animus.
Trovammo finalmente, parte limata, parte confusamente scritta, la
sua Palermitana in terza rima; opera invero tanto delettevole
quanto dir si possa, come speramo farla vedere se non in tutto,
almeno in parte con satisfazione d’ogni buon poeta e forse
teologo. Fu egli ancora molto studioso delli vari componimenti
deH’eccellentissimo ingegno del conte Matteo Maria Boiardo da
Scandiano, il quale non pur cantò d 'Orlando innamorato con quelle
sue onorate e stupevoli invenzioni, ma diverse altre operette gli
uscirono dalle mani, che veramente lo dichiarano esser stato un
altro Omero in volgar stile, né possibile fia giamai ch’alcuni lo
debbiano denigrare e sepellire, come cercano fare. Ed è pur vero
che esso Merlino, trovandosi a ragionare con messer Lodovico
Ariosto in Ferrara dell’opera sua divina, cioè del Furioso Orlando,
intese da lui che nulla o poco avrebbe fatto, se la minuta, o
vogliamo dire essemplare, del maestro suo Boiardo non gli fosse
pervenuta alle mani: e questo si può vedere, quanto ha egli bene
seguitato le lasciate istorie, come se lo spirito del conte fosse
stato in lui ; laonde veramente la prima laude merita il dottis-
simo inventore, come si è fatto in qualsivoglia industria ed arte.
Il Boiardo ha dato materia grande all’Ariosto di farse quello che
è: Virgilio tosco; ed esso Ariosto si è degnato con le divine sue
rime tener buon conto del suo amato ed onorato precettore. Ed
invero meritevolmente poteva intitolare il suo Furioso e chia-
marlo: La fine de l’Oriundo innamorato del gran Boiardo, composta
pel suo discepolo messer Lodovico Ariosto. Ora che diremo che,
se non vi si provede, non passeranno molti anni che niuna o
poca nominanza sarà del Boiardo, quando che alcuni si hanno
fatto signori della opera sua, ed a sé posto il titolo dell 'Orlando
innamoralo ? Accadde dunque che Merlino, vedendo le rime del
Furioso essere in quella altezza potino salire, cosi di arte come
di eleganzia castigatissima, gli venne desio di riformar eziandio
quelle del Boiardo, essendone pur molte non respondenti alle
norme Innatissime d’oggi. Ma venutogli detto che un gran poeta
200
APPENDICE
avea tolto tanto incarico, anzi di ridurcele, come si presumea, in
quella leggiadria di quelle dell’Ariosto, non volse più oltre seguire
per sua modestia e per non parere che volesse concorrere, ab-
bassandosi molto più forse di quello dovea fare. Ma poi, vedendo
tal opera tutta tramutata, volteggiata e fatta lontana dalla prima,
e che il titolo primo in fronte del libro totalmente levato era dal
Boiardo ed imposto ad altro autore, non puoté non sdegnarsi
amaramente contra tanto ardire. E quando il bel principio vidde
tramutato, ebbe compassione all’autore di quello, che più tosto
ha reso biasmo a se stesso che laude, non sapendo forse egli
che ’l conte, componendo la opera sua in quelli tempi che erano
smarrite le regole della grammatica toscana, ogni giorno ne reci-
tava un canto al duca di Ferrara, alla duchessa e tutta la corte
dell’uno ed altro sesso. Però cominciò il suo bel poema:
Signori e cavallier che v’addunate.
Per questo dunque se mise il nostro Merlino a seguir l’impresa
lasciata, e dove gli parea che il detto poeta limato e racconciato
avesse assai bene le cose non cosi leggiadramente scritte, ha
voluto dar questo onore a lui, molto più grande che lo scorno
contratto in volersi far autore di quello giamai fatto non avea.
Or dunque abbiamo trovato questa altra bella fatica, e presto
col suo onorato titolo verrà in luce, non senza laude di quel poeta,
uomo invero di molto ingegno. Ma per tornar finalmente a parla-
menti più giocondi e festevoli, dico che (ri era pur cosa scon-
venevole il perdere una opera di Merlino da lui fatta cosi bella,
cosi vaga, cosi piacevole; e forse maggior danno fòra suto che
se anticamente si fosse perduto Vergilio, o pur ne’ tempi nostri
Dante e Petrarca. Peroché non altro d’aver perduto Vergilio
ne seguiva che la perdita di un buon poeta in una lingua, la
quale rimaneva in molti altri che ben la parlavano e meglio vi
scrivevano. Cosi dico di questi scrittori della lingua tosca, la
quale non è però altro che una lingua sola e da altri belli ingegni,
come ogni di si vede, con loro scritture adornata e tersa. Ma
perdersi questo (o Dio, che danno incredibile!), si perdeva un
bellissimo ed ingegnosissimo autore di molte lingue insieme.
(t) È a cominciare da qui che Vigaso Cocaio ha incorporato nella sua prefa-
zione la lettera di Niccolò Costanti, che nella Cipadense sussegue all ' F.rrala-corrig?
e chiude il volume [Ed.].
PREFAZIONE E ARGOMENTO DEL « BALDO »
201
Perché in questa è tessuta la latina, intersiata la toscana, messa
a fregi quella de macaroni. E che più? la franzese, la spagnuola,
la tedesca, la bergamasca, la cavaiola, e infino a quella de fur-
fanti vi può fare un fioretto e avervi loco. Ma quello che sopra
tutto importa è che questa si meravigliosa lingua è riposta in
questo tale autore, come in specchio ed idea di tal idioma. E senza
lui è fredda, muta, stroppiata, disgraziata e peggio assai che non
sono i macaroni senza botiro. Ringraziate dunque lui primamente,
che ha composto si miracoloso poema; da poi me (se non avete
altro che fare) che l’ho recavato disotto terra, essendo egli sepolto
in altro che nel formaggio, e l’ho fatto stampare e publicare al
mondo, accioché ognuno possa assaggiare e mangiare di questa
giotta vivanda. Venite dunque tutti ch’avete fame: vedete, leggete,
mangiate, sfamatevi, e ricordatevi sovra tutto non esser cosa al
mondo più macaronesca che esser macarone a macaroni.
Buor prò vi faccia.
202
APPENDICE
II
ARGOMENTO SOPRA IL « BALDO »
La cagione che indusse il nostro poeta a poetare in questa si
degna opera fu la prodezza, il valore, la generosità d’un scolaro
mantoano della famiglia Donesmonda, chiamato Francesco, come
il gran cavalier Francesco Gonzaga, ultimo marchese di Mantova,
ordinò fosse nominato del nome suo, tenendolo proprio desso al
fonte del battesimo. Essendo egli pur in studio di Bologna, era
un stupore della sua valorosità, gagliardezza, liberalità, bellezza,
leggiadria, animosità, con un ingegno prontissimo ad ogni quan-
tunque difficultosa impresa. Pertanto, tirandosi come fina calamita
tutti e’ buon compagni dietro, diede con molti fatti materia e sog-
getto al nostro Merlino di fingere questo volume, si come una
scorza sotto la quale sta occulta la verità di molte e molte cose.
E cosi per la sua baldanza chiamollo Baldo, e li compagni secondo
il vario costume loro nominolli chi Cingaro, chi Falchetto e il resto.
II
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
FRANCESCO FOLENGO ALLI LETTORI
Molte furono le cagioni per le quali era persuaso da sani con-
sigli allo autore di questo libro che per ogni rispetto egli dovesse
por mano a zappe di megliore temperatura di quelle con le quali
prima cosi strabocchevolmente la sua giovinezza, rare volte su
buono giudicio fondata, si mise a coltivare questa sua di ciancie
imboschita campagna, e che con ogni studio e diligenzia curasse che
essa tutta ringiovenita piacesse. Ma egli, che molte volte con esso
meco lamentato si era troppo leggermente aversi lasciato traspor-
tare a far quelle cose donde biasmo perpetuo a riportarne s’abbia,
pensò molto difficile cosa a lui essere il dovere consentire a quegli
tali che a ciò fare lo speronavano, travegnendovi eziandio le non
puoche riprensioni cosi de litterati giudici come de religiosi spiriti.
Nondimeno, vedendo egli poi, per colpa de alcuni leggeri di arma-
tura, essere nata e cresciuta non so che sciocca ed al tutto falsa
openione, non meno da chi sanno recevuta che da coloro non
sanno: che cotesto volume di favole non sia dentro tale quale di
fuori si mostra essere, ma che dallo istesso autore siano sotto
ruvide scorze ingeniosissime allegorie istate nascose, cominciò cosi
a puoco a puoco rallentare quella indurata sua voglia di non mai
più riducersi a simile iattura di tempo. Non che per lo vero egli
negasse questo tale poema essere al tutto fuora di qualche alle-
gorico senso; ma dove travegna infamia e disonore di signalate
persone, tanto in dottrina quanto in onestà di vita, non volse per
alcun modo fusse creduto in lui giamai essere istato intendimento
tale, cioè di bruttar carte in scherno e gravezza loro; e chi fino
a qui avuto avesse cosi torta openione, overo ad altri fussesi
sforzato persuaderla, volesse con verità cosi da se medesimo
206
APPENDICE
come dagli altri male impressi rimoverla. Laonde, posponendo
egli un’altra più lodata opera da lui già incominciata, si diede, in
sodisfazione altrui e suo cordoglio, intorno a questo da sé odiato
volume, non con meno fastidio e ritrosità di animo di quello
traviene al viandante, il quale, avendo per sorte più d’un miglio
errata la via, è costretto (se non vuole andarsi là ove lo primo
intendimento non fu di arrivare) che per le medesime da sé fatte
vestigie a dietro se ne ritorni. E quando pure gli fusse stato palese
che gli uomini di oggi più volentieri leggessero le cose gravi o
di latino o di volgare idioma, che le menzogne o di macaronesco
o di pasquiniano stile, forse per lo interesse del prezioso tempo
sariasi sforzato con simili stromenti medicare quelle piaghe le
quali la sua spada giamai non avea fatte. Ma sendogli più della
luce chiaro che le non puoche fatiche degli dottissimi moderni
ingegni non sono se non da puoche persone oggidi riconosciute
e lette, non gli parse al tutto sconvenire se con questo istesso
chiodo cacciasse l’altro. Perché se la greca o pur latina o tosca
lingua in ciò fallato avessero, saria molto ben ragione che essa
medesima ne riportasse penitenzia e vergogna di dover ritrattare i
detti sconciamente interpretati; ma questa, tal qual è, macaronesca
lingua, si per aver essa dato occasione di mal giudicare, si per
meritare di essere letta in restituzione de la non involata altrui
fama, si eziandio per disporre gli stampatori a dovere accettare
la nova impresa, i quali a lo ristampare della prima non acchi-
ttavano, sarà quella che ricompensi il danno ricevuto, uscendo
voluntieri alla campagna, non per essere (come è) più limata, più
gioconda e men rincrescevole della prima, anzi per la sola già
antedetta cagione, cioè di far mentire coloro che dicono lo autore
aver detratto agli altrui onori. Or dunque nel giorno che è lo
ventesimo del mese di ottobre ne l’anno mdxxx, avendosi esso
a partire di Vinegia in Ancona per darsi a studi megliori e di
più profitto di questi, lasciò questa opera nelle mani mie, la quale
avessi a dare in luce in quel tempo che più commodo mi paresse.
E più commodo mi apparve quello che fusse in nullo o puoco
danno di coloro, i quali già molti anni stamparono la prima per
consiglio e spesa del magnifico maestro Aquario Lodola.
II
ZANITONELLA
Nella Cipadense la Zanitonella è postergata al Baldo. Noi però per
comodità de’ raffronti diamo prima le varianti della Zanitonella, la quale
presenta parecchie diversità con l’edizione di Vigaso Cocaio anche ne’ titoli
delle composizioni. Cosi la prima s’intitola De Amore anziché Tonellus.
i citadina Tonellum — 2 quod modo Zanninae bruser
3-4 Et quod usatus ego stallas purgare ledamo,
duear amorosas dicere velie brigas
5 ac si non etiam pania veschientur amoris — 6-7 mancano —
1 1 sciunt grassos — 12 sciunt cultis tradere semen agris — 13 terram
mangiat, mihi credite, panem — 14 mortali — 19 ergo licet mea —
20 et faciat drussas vanga sgurenta manus — 21-22 mancano —
23 tamen (oyde) malum — 24 quo sforzata fuit cedere zappa pivae
— 28 corpore bella — 29 caprum, revocatque — 30 picaque compa-
gnum quaerit aiegra suum — 31 stalladizza — 33 frifolat rosi-
gnolae — 34 ac sua sub trabibus rondina sora canit — 35 ante
meos oculos tunc te — 39 verettam — 42 schiavus — 43 fra-
dellum — 45 si molesina tuo — 49 fallor, habes, quoniam mater —
— 57 imo fracassasti — 59 disarmatimi me tunc bastarde —
63 pocum guadagnat miles — 64 poveram qui trahit extra casam
— 65 sed precor — 66 te iuvat, ah doiae sit medicina meae —
67 habes unum prò me tantummodo stralem? — 68 per pharetram
quaeris un alter erit — 69 lume etiam mediis Zannina budellis —
70-71 mancano — 75 semper drittis — 76 sic cosa per versum vadit
ogn’hora suum — II titolo della quarta composizione è « De bel-
lezzis Zanninae » — 77 stella Diana mihi se monstrat nonne politam
— 79 sol domatina mihi caviatam nonne palesai — 80 trezzas bella
208
APPENDICE
Zanina — 81 stirps marchesca suum sparpagnat nonne tesorum —
82 dentes bella Zanina — 83 pergol chiachiaronus — 84 nymphae
bella bochina — 85 schitarinos — 86 cantat nymphae bella bo-
china meae — 87 nonne videtur — S8 nymphae gamba iutenta
meae — 89 venter, pes — 92 sunt id quod ni sit nil valet esse
boni — 97 tot forchae... ficatae — 100 qualis longo zappa labore —
104 deb giandussa — 106 ad tornimi factos quos Michelangel habet
— Il titolo della sesta composizione è « De se ipso » — in aban-
donat mundum vaditque — 113 zappator lassat zappam, bovarus
— 114 vangaque villani tornat aiegra casam — 116 porcillum, vacca
petit stabulimi — 118 asinos medda Gianola — 119 quisque suum
cercat Plioebo scampante — 120 ast ego sub tota — Eccloga
lvrica — Tonellcs, Garillus, ecc. — 127 frondibus dum...
sboientat — 129 ut niultae — 130 quae mihi rumpunt cicigando
testam
131-2 excitant voias hominum bibendi
omnibus horis
135 brusatas habeo ganassas — 136 spudo biaccam — 137 co-
caium — 138 en bibo — 140 barilli — 141 maduitque milza —
142 prò caldo nimio corada — 144 igne recoctus — 145 sentio
sub me validum fiatuni — 147 meae laudes canimus — 149 dum
cano, plenis sofia ganassis
151-52 at prius nasum sine me mocare,
iamque comenza
154-56 sum refredatus, faciani sutilum,
quod tuam vecchiam somiabo vaccam
nomine Moram
I versi 149-160 son tutti posti in bocca a Garillo, senza spezza-
ture di dialogo — 16 1 nigottam
162-68 et tuas capras retines chiloyum,
et facit boscos resonare charam
piva Zaninam ?
171 botazzos — 175 todescorum — 177 Mantuae princeps Federicus
ille — 178 nobis dedit — 180 capras — 181 semper illius volo —
182 tres cui dono pegoras quotannis — 183 caseos octo... ricottas
185-88 sit meus semper duca vel signorus
Mantuae princeps Federicus iste,
quem meus lulu frifolans canellus
cantet ogn’horam
189 nigras habet hic — 190 illarum male me recordor
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
209
191-92 esse comacchias tamen et mulacchias
Zambo putavit
Anche questi due versi son detti da Tonello, senza spezzatura di dialogo
193-94 coelicos istae pratigant paésos,
hasque reginas vocitant oselli
195 quae fretum, terram, baratrum — 197 mihi certe... noiosa est
— 201 en ego scazzor — 202 et viam tristes fugio
203-4 de mala voia, fugiensque lasso
dulce terenum
210 et super tezas, super et pioppas — 21 1 nonne dixerunt —
212 totque malannos? — 213 sed Toni dicas mihi
214-16 et quis est princeps Federicus iste,
et quid et quare tot in angonais
Mantua godit
217 cunctis — 221 primaros generat — 222-25 mancano — 226 excitat
pronos iuvenes ad arma — 227 frumento — 230 hic strepunt pivae,
cifoli, candii
231-32 hic ve zamporgnae, pifari, rubebae,
cagaque cymbai
233 non ibi proles gibilina — 236 carmina dicunt — 238 non ibi
taroch, erica — 242 ut natat currus pelagi per undas — 243 hoc
idem parent iuvenes sedendo — 245 ludunt — 247 per ferri —
250 sole sub caldo scanulis balanzant
251-64 hic batit, signat caciam sed alter,
ille rebattit.
Giostrulae, scrimmae, caciae, palestrae,
sunt iuventutis bona mantuanae,
Brixiae nec non, sibi quam sorellam,
Mantua fecit.
Ah Toni, qualem tua verba doiam
dant mihi, Bressam quoniam recordas,
quae tot infelix patitur malannos
semper in armis.
Angelus quis nani, Deus, aut diavol
huic semel quemquam dederit ripossum?
Non, Toni, plus est ut erat davantum
Brixia foelix.
266 Franciae miles, magis
267-68 quando se incappat fugiens in illos
tempore guerrae
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
14
210
APPENDICE
269-72 mancano — 274 militum Bressae populus tapinae — 275 cen-
turia sedet illa semper — 277 hanc enim coeli monitu ruinam —
278 vidinius quando Mirabella — 279 iuncta quae rocchae lateri
sedebat — 280 fracta volavit — 281 ipsa — 285 rapuit tonantis
— 288 mille miaros — 292 cum Brisighellis — 293 eas... bataias
294-96 ergo si godit stupeo pochinum.
Haec tamen nostrae fuit una Bressae
Mantua portus
297 nox sed en giorni rapuit lusorena — 300 utere liber — 301 vade,
sed noctem remane per istam — 302 staque nobiscum bone —
303 habeo, nucesque — Tonellus de se ipso — 305 solus chia-
mando — 306 vacca smarita — 307 quae ruit bue illue, nescitque
trovare quietem — 309 caudarn, longas distendit — 310 audiat
ut puerum — 311-12 mancano
313-14 sed plangens aliquam finaliter introit umbram,
ac ibi non dormit, non bibit, estque nihil.
316 cuius mostazzum nulla cavezza ligat
317-26 praecipitat, nitrit, sofiat per utrumque canalem,
et loca fert gambas per dubiosa suas.
Dicere nil prodest — Sta sta, — monstrando crevellum,
hunc firmare tamen sola cavalla potest.
Scorrozzata quidern stetit uno mense Zanina
et causam sdegni non ait illa mihi
327 plorantem — 329 ingrata morosum — 331 terrenum glaciali —
332 quando nil campos vanga forare potest — 333 tuum reputo
giandussa magonem — 334 nec — 335 levo media — 337 tu tamen
incagas canzonibus et matinadis — 339 supportat Veneris fra-
schetta — 340 ut braga sit capiti saepe beretta meo? — 342 non
est affanno... meo — 343 nec amo, sed more botiri — 344 scolor
et ad guisam sulphuris — 346 bine saevit... furit — 347-360 manca
l'intero componimento — 365 smagonare — 369 meam oyme pro-
priam — 370 sguardis oculisque bellis — 372 nempe robasti —
374 et matinadas facio galantas — 375 nec tibi durarli manigolda
testam — 378 nil tamen curas sonamenta — 379 superaret omnes
— 380 citadinorum
381-88 Orpheus primus sonatorus orbis
si lyram gratans pegoras, osellos,
haspides, dragos, lapides tirabat
ad melodiam
389 facio da veruni — 391 digitis comenzo — 393 tabulae
LE VARIANTI DELLA CIPADEXSE
21 I
394-96 spadolae, secchiae, gramolae, badili,
rocha cum fuso, gratarola, zappae,
mille pignattae
398 agni... capretti — 405 quum super — 406 intornum Iachrymans
camino — 413-440 mancano — 441 solazzum grande — 443 modo
factus alegrus — 444 me quia Gelminam — 445 es zelosa tui
nunquid, mea gioia — 446 martellum nimii — 448 si ducar chia-
chiaris credere dragma — 456 me me spazzatamenter amazza
tuum — 457-58 mancano — 459 tuus, unde tuis de rebus —
460 cervelli ducitur orma
461-64 aut simili ingrata es, simul aut cum pane tracannas
quae tibi Tonelli longa leanza facit
465 specchiettum Galla — 469 et stroppi fecit nudusque Pirazzus
— 470 namque mihi durum pectus azalis habes
471-72 pectus azalis habes mihi tantum, pectus ofellae
Bertolo tenerne perfida semper habes
473 tune mihi praefers Bertolum? — 474 posset — 476 sum tibi,
si meritis rex fieri merito — 477-78 mancano — 479 ergo velis —
Il titolo della saffica, che segue, è solo « Alphabetus » — 481 quo
dulcis properas — 483 mecum precor et hunc bellum — 485 moros
— 486 bistones, turcos
487-88 bestias omnes, animas diabli
Belzebubelli
489 mangiant — 490 cruda scarparum — 494 unius — 495 mihi
iamque lazzum — 496 paravit — 497 ecce nam — 498 est sibi —
502 levabit — 503 cagnam — 505 gratias reddo quod ego catavi
— 506 gaudium cum quo fugient
507-8 grata seu contra quod ero ladrones
guardia campis
510 meae mortis — 51 1 expecto magis — 514 fogat — 517 stracca
namque — 518 non unquam — 519 faceretque — 523 fucro, pianges
— 524 moesta Tonellum — 526 non rosas, brognas, pyra, fragra,
moras — 527 palumbes — 530 per te — 531 obrui — 533 ad
bassum — 534 possit et tellus fieri baratrum
535*36 . prestiter mundus bruset, astra, nubes,
pontus et aèr
537 qualiter cunctae
538-40 qualiter femnae moriantur omnes,
quaeque poltrona est, similanda cagna
quaeque Zaninae
212
APPENDICE
541 istis — 543 est orbis — 545 semen hoc
547-52 sordidum, pravum, fatuum, superbum
semper habetur.
Tota per Laenara iacuit bagassam
Troia, quam iudex malus agraffavit,
tuque per femnam, miser o Tonelle,
torque colengum
554 collo laqueum — 557-74 manca l’intero componimento —
— 575 tam celeri — 576 sta, faciam de — 579 ego lassabo —
580 dicas — 584 multum es boriosus — 585 hosti, qui — 586 cerco
daboque socorsum — 587 ad primam mihi nasum rumpere provam
— 588 manca — 591 causas... ipse — 593 me mater Gnesa —
594 malum staggione fuisset in illa — 595 tepido — 597 saguratus
ego — 599 medicina — 601 charis... tenemur — 604 sola meum
mors, oyme miser, leviaret — 606 nescit fortunae — 608 manca
— 610 hanc tecum portas, sed — 61 1 suspendere forchis —
612 cavezza — 614 nil dubium — 615 salutiferum — 618 sex
centum borsas, pegoras — 621 te mea spes — 624 meum posset
smorzare — 625 ochiadis — 627 soiat, truffatque tapinum —
629 superba venit — 630 elatam portat cristalli — 631 solet cum
— 632 Salvigne meus crudelis — 633 potens non — 635 cancar
paret tibi cosa novella — 636 haec parlatio — 638 ayme suum
me — 639 fronte striatus — 640-42 mancano — 643 poverelle rogo
noli — 649 bagassae — 650 senni — 651 estque pudicitiae con-
traria — 652 sanabilis — 654 matti lassaque — 655 urtabis
657 vel cur mostazzum portat bindamine stuffum?
est, quia vergognae clausit bastardulus occhios
662 Tonelle meus, zuras
666 mungis, si non, fastidia nolunt,
quae tibi cervellum rapuerunt propter amorem
667-69 mancano — 674 palis, obruta spinis — 675 clamat de longe
zappas ottanta mearos — 676 ad sguazzimi campi vadunt, lacus
— 677 nam velut usus erat nunquam — 680 hic est acquistus —
681 amor facit, o Tonelle — 683 tuae das improbe — 685 accipiat
formam — 689 calces — 690 scribis et in giazzam scaldantis solis
ad ignem — 696 quam cesset may may — 700 gentaia, vel absque
governo — 702 tolle foras istam de sensu matte paciam —
703 stesso savia cum mente ritorna — 705 tu capraeque tuae an-
dabitis ad sparaverum (1 questo verso è anteposto al 704) — 706 men-
tiris quod amor sit — 707 similisve quadrello — 708 guidat...
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
213
trahit — 709 die codesella — 71 1 sola dei — 714 fomnam — 717 quia
quosque — 719 et inde — 722 parlasti saturate — 723 nomea
tulit, inde cerebrum — 726 nunquid Zaninae — 728 manigolde
vilane — 730 cridare Tonelle — 734 nani si... forchae — 735 non
illam — 738 soghettum — 747 fingeque aliam doniare — 748 fin-
gere quisquis — 751 non de Bolognae celsis venit ista cadreghis
— 752 non savio nostri processit — 753 non donant zappae nec
aratra, badili, — 754 ferre — 755 de pecudum stabulis ad summae
culmina mitrae — 756 formam quoque noscis — 759-6 1 mancano
— 762 ergo vade casam, cordamque — 763 undique nam nox est,
grillique — 764-1133 mancano amendue le egloghe finali.
1*34-57 Conclusici Tonelli
Magna bachioccheries orbum seguitare cineduin,
cuius vergognam nulla mudanda tegit.
Quid maruffus ego sequor hanc sine laude ribaldali! ?
Non sua pregheras audit orecchia meas.
Me video a cunctis compagnis esse relictum,
nec sine scaldata vado tapinus aqua.
Haec barbera mihi barbam tulit absque rasoro,
quae scit castrones atrapolare viros.
Proh vergognazas quantas huc usque reporto,
haec mihi perpetuo tempore scornus erit.
Vos ergo quoscumque tenet busa gabia mundi,
ante oculos specchium semper habete ineum.
Ili
BALDUS
I 25 libri della Cipadense non sono numerati progressivamente, ma
si divisi a cinque per cinque; ed ogni serie è intitolata ad una delle
muse maccheroniche: Cosa (i-v), Coniina (vi-x), Mafelina (xi-xv), Togna
(xvi-xx), Siria. r (xxi-xxv). Ciascuna musa ha le sue speciali qualifiche,
ripetute in principio d’ogni libro della serie: « Gosae gregnapolae valtro-
piensis macaronicorum liòer...; Simiae Continue berluzzae macaronico-
rum liòer...] Lippae Mafelinae lodolae...\ Gneae Tognae caritonghae ...\
Grugnae Slryacis carcossae », ecc. Il Folengo fu bene ispirato nel sop-
primere questa divisione formale, più imbarazzante che altro, ristabilendo
la numerazione progressiva.
LIBRO PRIMO
1 mihi quaedam fantastica — 2 grossis — 4 tremit... se
— 11 nam si tantarum penso variamina rerum — 12 nil facit
— 13 tantum veridicae — 15 properent — 16 polentarum mihi
quinque — 17 hae sunt quippe deae pingues, nymphaeque ga-
lantae — 18 albergus — 20 Portugalli — 24 non hic caucaséae
rupes, non saxa — 25 non qui sulphureos spudat — 27 vides
circum — 32 fiuitant — 36 exercent panias — 37 salcitiis, lon-
gisque cusita — 43 stant ibi de fresco ripae, stagnoque botiro —
44 de quibus — 46 musae super altum montis acumen — 47 gra-
tulis retridantque foratis — 48 aliae digitis — 49 rigolantes forte
— 50 de summo rupis ad inumi — 51 instar buttae ventramine
grosso — 52 aperire — 53 quum quis vult — 55 implent pampardis,
veteres dixere lasagnas — 56 ast aliae... lavezus — 58 saepe foco
nimio — Fra 58-59 gli esametri'.
una provat sorbens utrum pannada saletur,
una focuni stizzat, stimulatque ac mantice boffat
2 1 6
APPENDICE
59 tendit compire facendam — 6o quapropter videas centum fu-
mare caminos — 6i caldaria ficca — 62 hic macaronaeas igitur
pesca vimus artes — 63 panzificum statuit — Fra 63-64 gli esametri :
hinc bine mysterum est nostrum chiamemus aiuttum,
hinc mea pinguiferis calchetur panza foiadis.
At bressana prius mandet Valtropia Gosam,
Gosam, quae dudum fuit abbadessa stryarum,
cui macaronaeae datur omnis gloria primae.
64 teritoria — 67 quae saxo vivo tribus est obcincta murais —
68 stimans batimenta sonantum — 69 quain stimant asini muscas,
bufalique tavanos — 70 manca — 71 haec sedet in celso... zuffo
— 72 ad quem vix possunt barbutae — 73 hanc famosus homo
tenuit quondam ille — 74 paladinus Carli, castiga — 75 lanza
baronum — 76 pane civabat — 77 manca — 78 longi — 95 po-
terat quidquam reperire quietis — 96 ignorans — 97 nionstrabat
— 99 largumque bagordimi
100-2 rex iubet aptari campagnam desuper amplam.
Fama per intornum volitat, gentemque remotam
admonet, hic illic trombam pieno ore sonando
103 chiamat scocesos, hirlandos — 105 et ipsos — 107 tuschi,
gentesque — 109 invitat a longe — no manca — ni pulcher-
rima — 113 francigenae drizzatur, habens per saecula vantum —
Fra 114-15-. qui Babilon cinxit grossis altisque murais — 115 clarus...
clarior — 118 bramat — 119 positis lanzonibus — 120 itur... di-
versa per arva — 1 2 1 squadratiti! turba [la Vigaso Cocaio parrebbe
aver « folta », ma è certo un errore di stampa ] — 122-23 quae portat
varias, velut est usanza, livraeas — 125 chioccant propter fabricare
stecatum — 128 milleque banderas — 133 pulsant campanas —
134 nocte dieque urbis portae lassantur apertae — 135 continuo...
transit — 152 ecce ad — 167 calzoni m — 169 breves agilesque
volutat orecchias — 170 fronteque sub media — 171 dente terit
spumantem briam, frenumque biassat — 172 narisasque tenet
173-5 pectora mostazzus tangit, scurtatur in unum
groppettum, spatioque poco simul ornile radunat
corpus, uti vellet gucchiae passare foramen
176-7 pedibus, cum pectore largo,
atque inter gambas codam tenet, atque racoltus
spaventat, terretque oculis sub fronte brasatis
179 spallezatque gradu — 180 fornimenta novae radiant tota aurea
sellae — 181 sunt aurum staffae, sunt aurum froena, moraiae —
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
217
182 passetti, fibiae per pectora, perque groperas — 183 ceu rasa
brusatur — 184 oculos, mentem quoque ficcat
185-86 laudat amorosam faciem, laudatque fatezzam
personae, tantique viri cupit esse maritam
187 iamque propinquatur Guido — 188 ante menat, raso vestitos
atque veluto — 189 dumque... signoras — 190 heu Baldovinam
miser
191-92 atque repercussis oculis ab utroque, velut mus
en cadit in trapolam
193 manca — 195 o qualem portat sub — 197 pistat — 198 vo-
ceque suppressa lamentat talia: — Deh quo — 203 te quoque per
nasum, bufhlazzi more, tirabit — 204 victor nunc — 205-6 vin-
cere tot Martes puero qui vincor ab orbo — 207 hanc sortem —
209 manca — 21 1 vel minimi scintillam — 212 brasavit — 214 est
signorae — 215 debuerat voltare oculos aliunde
216-8 nonne ribaldones oculi, qui ad strada tapinum
sassinare hominepi, spoiareque sensibus audent?
219 strales — 220 agguzzavit amor — 221 at... nil sua tela fo-
rabant — 223 bombardas rocca Cremonae — 224 letale — 225 saet-
tando — 226 et mentis tota est substantia rapta diablo — 227 amor,
non est malacoda Cupido? — 230 quamvis stet rapidae schiopetti
— 234 vaneggiat — Fra 236-7’. in frettam cingiantur equi, sursumque
barones — 237 armati — 238 guereros — 240 nitriunt, sborrantque
culamine pettos — 241 prò tamburrorum rumoribus et trombarum —
243 ecce ruunt — 244 vacuantur — 246 et cridor altisonans... firmat
— 247 spectacula giostrae — 248 ordine quae coram populis procedit
aiegro — 249 hanc inter claros stat rex guardare barones — 250 de
finis petris tessuta — 251 ac petenata doram sua fert — 252-3 iacet,
nimioque brovatur in igne — 254 confusa — 267 reputabitur esse
— 285 parlabat — 286 varias memorando facendas — 287 prius
rationis usat monstrantia — 289 centum dapossa — 293 deh, mi
frater, ait — 295 fama valoris — 298 cotantas — 299 manca —
301 vilis feminuzza — 302 tuo vergogna fietur honori — 305 occhios
— 3°6 graecorum quae sic mansit sfondrata lovagnis — 307 me-
dium — 31 1 vischum... ille Parisus — 312 file Paris dico —
3x3 augellus — 314 bellamque facendam — 319 tanta est —
325 haec tenet in summo vecchiettum — 332 turba — 333 slanzavit
— 334 unde cupidineas ingoians ore fasellas — 335-6 mancano
— 338 ut stetit un pochum giostrae guardare bagordum — 339 laxat
item redinas — 340-1 evolat et cursu facit omne tremare terenum —
2 I S
APPENDICE
344 chioccat — 345 quartus non aliis savior — 349 se se — 350 ba-
stinam — 351 sol stupuit quoniam decimi — 353 signora — 355 habet
— 356 tunc ait: Est prima haec francesae — 358 Orlandumque
armis aequat, magnoque sapero — 359 nil dubium... paladinus
habebit — 360 Baldovina suis damis conversa favellat
361-2 est, qui tam gaiarditer omnes
praecipitat sellis et habet solettus honorem
364 ut subitus corseri froena manegget — 369 finis habetur —
371 victor se se tollit sembiante — 372 victor, tenero sed —
373 fertque... cadenas — 374 it rex incontra... brigata — 404 ve-
dellorum... parecchiat
405-7 qui porcellettos inspedat, quive cavecchio
ingiovat lardum, quo plus caro grassa fiatur
410 cui tantum cura — 41 1 praeceptum gallantiter — 412 mane-
giare tracagnum — 413 inane a
414-5 est qui figatos magno stridore padellis
sepe ministrario voltat sotosopra forato
416 pungenti — 417 mordentique simul pevero, dulcique canella
— 419 foiadas desuper addit — 420 unus et a — 421 quos alius
tentat digito si rite coquantur — 422-3 quinque molae saxi non
cessant ire datornum — 424 manduleusque sapor, petitosaque —
425 extrat fumo — 429 pisto — 431 in longis — 432 possint sur-
gere morti — 433 busas — Seguono gli esametri-.
coena vivandarum cunctarum, coenaque digna
quam Petrus Dabani doctor nigromantus ab oris
Gallorum faciet Paduae portare diablis
434 mensas crudis — 435 iam centum... regazzi — 436 gestant
— 462 canibus cum calce deratas — 464 ochas, lepores — 465 cer-
vellatibus — 466 smenuzzant illos frequenter — 467 bonos rob-
bant tamen hi taiando — 471 bibaces — 472 francesos cogit —
475 quidquid grifalco — 482 venere bianco — 483 et quae confi-
citur coelesti tartara succo — 484 et quod dixerunt patres man-
giare biancum — 485 rafiolorum — 486 atque saporat
488 stant panzae ut flanchis sit opus mollare corezas,
namque uteri pellis tamburri more tiratur
490 a paggis de mensis — 494 gravatur — 495 pignolos, marza-
quepanes — 496 atque pignocatae gnoccos, animasque melonum —
503 haec quae — 520 cunctae... brigatae — 521 musta loquelas
— 522 babilonica — 526 accedunt rege iubente — 529 manca —
530 quae subito — 531 silent — 533 flautorum — 535 et vocibus
LE VARIANTI DELLA CI PADENSE
219
— 537 quos omnes cemis rubras — 541 septem cinquanta pu-
tasses — 543 scitque minus Guido mentis retrovare quietem
544-5 quos vivandarum repletio, quosve frequentes
beccheri, cantusque simul, dulcesque butti
548 brusantque foco — 579 francigenum sgombrarunt.
LIBRO SECONDO
1 ab undarum — 2 crollans scoriadam saepe minantem —
3 sferzat eos, coelique facit — 6 usanza — 7 ad libros revocat
studii — 9 remeat — io phisicus — 46 ergo infelices — 48 strac-
chedine namque — 49 non labor aut soma est quae — 50 italicum
tandem — 51 cascantibus undique strazzis — 52 ne spio com-
prenda! vultus, hominumque bonorum — 53 pravus — 55 carettis
56 inter matronas centum, centumque duchessas,
quottidieque sibi varios cambiabat amictus
57 meschina pedes ad — 58 habens duras molli — Fra 58-9-,
o quam saepe humeris illam cavalerius altas
in cimas tulit Alparum, et quandoque sub ala
vel sub lasena nunc dextra, nunc ve sinistra
59 in Lombardiae venerunt denique bandas — 63 sed tunc lan-
guebat — 64 Gaioffo, quo non sassinior alter — 67 Godìi, Voltaeque
tyrannus — 68 cuncta regebat — 107 manca — 118 me indoctis
doctisque bais Florentia nutrit — 126 sparamenta, tacones — Fra
130-1 è il brano seguente :
Seu quis scovatur, seu quis de iure bolatur,
omnes proclamanti — Day day, quia latro Cipadae. —
Quisquis ficcatur berlina et rumpitur ovis:
— Est — omnes cridant — molinarius ipse Cipadae. —
Quem piccant forchis, quem squartant, quemve tenaiant,
omnes vociferant: — Gens haec sassina Cipadae. —
Hic pueri a patribus dotantur in arte robandi,
qui vix slattati sforzant superare magistros.
Dispresiant coelum, biastemant, cuncta rapinant,
cuncta malandrinant, sassinant, semper abarrant.
Nunquam poltrones ad confessare tirantur;
imo suos pretos, ne confessentur, amazzant,
hosve super brasas mangiant de more brasolae.
Semper in obscuris stant boschibus atque cavernis,
assaltantque homines, nec sat robbare cavallos,
220
APPENDICE
cuncta sed affatimi spoiant, scarpasque, bragasque.
In frottam veluti stornellica turma camitiant,
indossumque ferunt de foggis millibus arma:
panceras alii muffas, ruginoque doratas,
quae cascant humeris nulla fibiante coreza,
faldones alii non unquam sole vedutos,
undique sbusatos, cascantibus undique mais.
Armatos quamvis cernas, non ullus in armis
garbus adestratur, non ars, nec forma, nec ordo.
Qui dat spallazzum capiti mancante celata.
Qui scarsellonem, ubi deest spallazzus, adaptat.
Qui desarmatis groppat scheniria brazzis.
Qui, contra, nudis lazzat brazzalia gambis.
Qui squarzum maiae spiccat faldone corazzae,
et gorzarinum facit escusare colengo.
Est qui dum currit schiodantur ubique piastrae,
quive tenet dagam gallone, sed absque guaina.
Unus habet collo targonem more vetusto,
in quo spadarum colpi ter mille notantur.
Dum simul hi properant, squadraque serantur in una,
mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas,
spuntones, lanzas, alebardas et giavarinas.
Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta.
Semper habent multo barbazzas pulvere plenas,
semper habent oculos scura sub fronte fogatos,
non guardant hominem dritto cum lumine maium,
sed guardant in qua dinaros parte gubernet,
seu ferat in tasca saionis, sive braghettae.
Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum
mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent (*).
131 igitur stancos bona sors — 132 manca — 133 namque quod
— 14 1 atque bisognetur sub cauda ferre ruidam — 142 quae —
172 me lassa extendere — 173 scripsere — 174 Bertus Pannada
— 177 inde — 180 parat ut fiat, quamvis picolina, fritaia —
181 bine abit et modicae reserat — 184 alquantos seu striggios
— 185 affert — 186 Mantoae — 187 dicunt annalia nostra —
(1) Parecchi tra i primi e i dieci ultimi esametri di questo brano adoperò il
Folengo nella orazione del pretore Gaìoffo (libro iv, 470-493), introducendovi va-
rianti che il lettore potrà da sé rilevare.
LE VARIANTI DELLA CI RADESSE
221
188 striggios, non attulit ille varones — 189 scardovellas quae per
fossata piantur — 195 pisciculos — 196-7 mancano — 199 brancat
— 206 fastidia giusum — 234 hanc brigam curas deponere zosum
— 236 levantque bonos — 246 datque pusillo — 256 coena —
257 fas est deponere — 258 sumere — 287 forasteros — 296 multas
reccoio cosettas — 298 frescam, ravanellos
304-5 stant... mille voiarum
nostrarum speties
Fra 331-32 : tresque simul stemus (ut stabimus) absque travaio
— 332 magnior
335 et giurat nunquam Bertum nascisse vilanum,
namque vilanorum noscens ab origine razzam
ex asini stronzis, nec non pissamine factam,
vult nulla guisa villanum credere Bertum.
336 tum quid agat meditans... testae — 338 penset — 339 tiranda
est — 340 non tantum... stancata — 341 est grava — 342 poltro-
nisia — 350 conseium, firmumque tenet, neque — 351 vult solus
abire — 353 sceptra — 374 poverettis — 376 lusore galantat —
385 giorniferos — Seguono gli esametri:
nonne tuam potius vaccam saltare videbis
uno cum saltu de Goito ad littora Chiozzae?
nonne somarellus nimio prò tempore bolsus,
Mercurii pennas iungens ad crura, volabit,
complebitque suis ragiatibus attria lunae,
quam de mermoria possis cascare duorum?
391-2 vestit, lachrymisque tenellis
uxorem brazzat, basat
393 commendat flentem — 396 apenam — 401 pulsat — 405 gra-
tiolam si quid communem curet honorem — 407 villana —
410 grande solazzum — 417 tractanda — 419 fiolos — 420 tha-
lamis — 421 tolta sibi — 424 inquirere mores — 425 ac nullam
faciunt stimam, curantque negottam — 483 tibi tu paiolata fuisti
— 485 referti maschius quo non vivacior alter — 486 filius est
mihi, tu ne lume dedignere nepotem — 487 germanus, barba ne-
poti — 4S8 sed tibi sum prò nunc commater, baila nepoti —
489 bruttis — 491 gambamque iubens alzare sinistram — 492 di-
stentas... bursas... recenti — 493 lacte novam complet — 496 tunc
Baldovinam — 497 smarritas
222
APPENDICE
LIBRO TERZO
2 circum bindas — 3 è collocato invece dopo il 13 — 5 lapsu
rotularum — io biacchis — n guanzis — 12 terrae pavimenta
cruentet — 16 cannula sorghi — 18 matris gheda — 20 gestare
— 34 vel ficcat ventre — 39 pluviae... tonitrua, venti — 40 boienti
— 41 stare poledrus — 44 quiescit — 45 quam soians — 47 po-
verina — 48 non sibi piuma magis grata est — 51 risu est —
52 mixta tamen... mille — 54 ilio — 60 smaltiret — 62 imbattit
— In luogo de' versi 63-69'.
sic igitur Baldus maiores crescit in annos,
credendoque patrem Bertum, patremque vocando,
non genitorem alium meschinus habere docetur
72 Baldi natura
73*75 °on it post capras, magis imo caminat ad urbem,
nam sibi plus centum Cipadis Mantua gradat
77 sed caput et schincas spezzatas ille reportat — 78 namque
cativellus — 80 toto — 82 non... certans — 83 ferus — 84 lapides
— 85 testas sola rumpebat in hora
86 Baldovina videns quia non seguitare volebat
costumos villae cartam compravit et illam
87 literarum tabulam... discitur — 88 ergo... ultroneus — 91 iamque
tribus magnum profectum — 93 descriptas guerras... pedanto —
Dopo 114, il brano che segue :
Ut tandem Astolphus, callans de climate lunae
illi restituit sennum, primoque sapero
tornavit columen guerrae, Martisque fiolum.
Vidit quanta fuit regis fortezza Gradassi,
terribilis tamen hunc Orlandi brazzus aterrat.
Magna sub Albracchae muris Agricanus agebat
praelia, cui nullus durabat campio guerrae,
sed Comes Anglantis certando sustulit illuni.
Ipse Durastantus, quo non robustior alter,
ense Durindana spaccato ventre morivit.
Possa Feragutti seu pocum sive nientum
contra Bravae contem valuit, cui panza fadata
tam stetit ad magni stoccatam salda baronis,
quam povina solet gladio, polenta marazzo.
Quis fuit Almontis, Donchiari, quisve Troiani
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
22’
magnus amazator nisi lux et prima gigantum
palma gaiardorum? gesiae mundique pilaster?
Vidit Mambrini caedem ammazzante Rinaldo,
vidit Tristani bataias, Lanzaque lotti,
magnanimique Artu impresas, Tavolamque rodondam
115 cosis multum instigatur — 116 picolinus membra recrescit
— X19 provarat — 120 rumpebatque — 122 ut molles — 125 seu
mazza — 126 quum cupit ingordam... zurmam — Seguono gli esa-
metri'.
non tot grandineas coelo cascare balottas,
quando cavalcando gattas per nubila vecchiae
conquassant vignas, segetes, cupposque casarum
127 videas crebrescere — dopo il 144 :
bine Orlandini puerilia gesta pitocchi
semper habet cerebro, cupidus similarier illi
157 nostrae monimenta casadae — 161 nec beccus — 162 ipse
volo penitus centum disponere vitas — 164 crebras stigare ba-
ruffas — 165 aniniosius — 166 stravoltos — 170 schivo ter millia
saxa — 171 et tamen o — 180 maggi darò.,, vernat — 183 po-
puli dicunt... maggium — 184 sequitur — 196 scoccare balestri
— 205 puerilis zurma vacabat — 206 pars cum borellis — 207 -
8 pars cum ( invece di ibi) — 217 legiadrettus... arte galoppos —
220 agniculo — 223 fortius at brevius facitur de schena secundus
— 226 secum vult — 255 manca — 269 quam quoque sicut erat
votum — 271 ergo invidabat — 273 radios distolleret orbi —
274 laetus aquistavit carlinos trenta tosatos — 275 inox sibi col-
lettum — 278 Arlotti fuerit — 279 nummorum — 280 quid facit?
accipiens — 281 celerat
283-4 ac si nec cappam nec borsam torre valebit,
vult spezzare caput, vult totum rumpere saxis
285 erat iunctus — 287 Sancti iamque Petri campagnam intrarat
ut inde — 288 transeat et longo petat — 289 puer ingenuus Bal-
dutn corozzatus asaltat — 290 dextraque fusettum
291 vociferat bravosus: — Sta saldus, redde monetam,
redde, inquam, nobis dinaros fraude robatos
292 daghettae — 294 pugnali — 302 scoccant spezzatos chip chiop
resonante quadrellos — 303 rizolam — 315 gasones — 319 petras
— 320 tres horas ipso victor certamine — 321 quod communis
erat stupor admirantibus illuni — 322 sed qui perdiderat carlinos
currit — 323 atque cagnezzatus Baldo vult frangere testam —
224
APPENDICE
329 levat — 330 fronzanti — 332 unde omnes — 333 nec facit
ipse moram Baldus
334 mille viarum
nunc latitans ficcat, toto nane posse galoppat
335 capitanius amplae — 338 vassallus, quo non bravazzior alter
— 341 buie simul est longum, simul estque disutile corpus —
343 testa super strictas et gobbas piccola spallas
344 sed propter bisognum tolta videtur:
quem qui guardabant tacito simul ore befabant,
ore, inquam, tacito ne sentirentur ab ilio
345 namque bravosazzus, furiosus et — 346 capiens, cum omnibus
altris — dopo 348 :
soiantes illum, pivam dixere todescam,
et qui scusaret supra fossata pedagnum,
et perticonem propter distendere filum
352-53 mancano — 354 ille quidem, sed guizzat, muzzat — 357 in-
calzare pelatatn — 358 camozzam — 366-7 spadettam | corripit
— 371 magnoque calare stramazzo — 372 cascans resonare —
374 illius ad mundum nassuti occidere panem — 376 guardat —
377 iterumque scapinat — 380 levoratti... paventis — 383 die pe-
dibus balzane tribus — 384 quottidie me, brutte cavester — 3S7 quod
ego — 389 non mihi de vanis multum fit stima parolis — 390-
1 dicant qui voiant, bottas tolerabo mamaium — 393 nihil estimo
baias — 394 manca — 395 ad se teneant, solumque — 396 manca
— 398 ingiotire — 404 cerebrum — 406 requiem — 408 mirat —
412 extemplo puerum quem... giotonem — 414 miraeoi mundi,
rerumque stupibile factum — dopo 416 : qui sibi Tognazzi sposa-
verat ante fiolam — 446 conspicit en — 447 potestatem
448-9 quanto menchiones villani tempore Troiae
millibus in cordis Priamo traxere Sinonem
450 retinensque... lirmansque — 455 bariseli us cuncta recontat —
462 manca — 467 stradam, vos ferro assaltat — 468 sligare —
469 scornimi — 470-1 in cortesiam? testam dare sponte taian
dam? — 472 pati tandem quod foeni — 473 quidam furfantus —
484 grisos poltrona trovare — 4S9 citelli — 490 valenthominem —
491 trovatur — 492 cappa coeli — 494 has cordas mamolo —
505 gensque prius condigna mori quam nascat ut omnem — 507 est
mos zafforum non affrontare — 50S nullam sibi — 509 si quis
namque manum mettat sfodretque bravosus — 510 continuo se
se turba haec gaioffa — 51 1 mulacchiae — 513 velut est usanza
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
225
lusorem — 520 donet giurans nil dicere borsam — 521 si quot
habet pocos voiat praebere quatrinos — 528 culpa est — 530 sas-
sinis, parcere nulli — 531 manca — 533 nummisque vodatos —
Dopo 542 il brano seguente :
Nonne videre datur, quando per flumina Brentae
seu nos ad Pavam strassinet coda cavalli,
seu tiret ad firam venetam, Sensamque Samarchi,
quam data libertas zaffos facit esse vilanos?
At tu magnificum seu Zorsum seu Bragadinum
tecum habeas, cui prima dabis loca semper honoris,
substernesque finum, quo se posat ille, tapetum;
sed quando ad Dolum rivas, lucemque Fosinam,
ecce sbisaorum caporalis Slanzabocalus,
cui pistorisii nasum calamare traversat,
vult contrabandos habeas, si nullus habetur.
Dummodo vel forza quidquam, vel fraude guadagnet
transtrorum tavolas, sentinam, cuncta roversat,
perque sinus rugat, per bragas, perque braghettas;
non guardat qui sis, seu gens soldata Samarco,
seu mulier pregnans, seu chierica, sive scolarus,
quos respectandos vult omnes grande Pregaium.
Non aliter faciunt hi nostri denique porci,
pensant in cunctos homines sibi cuncta licere,
nam sunt praetoris, nam sunt asinaia palazzi
543 nam datur his tantum spadas portare facultas — 545 ba-
risellus fert solum, zaffus et ille — 546 ille hominum — 547-9 man-
cano — 550 hi malfattorem si quemquam prendere vadunt —
551 non satis est, at — 552 is sibi — 553 tanquam — 554 mundo
non est — 557 zaffant — 559 tunc cum — 560 illue quo vult, seu
— 561 seu maitinadas — 562 chitarini tangere cordas — 563 et
frictum frictum dulci resonare butto — 567 ac secum mussant —
568-9 dixerat et rursum comandat solvere Baldum — 570 tostus
obedivit barisellus, vincula tollit — 572 hinc abit... dicere cosam
— 577 tot paret.
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
15
226
APPENDICK
LIBRO (QUARTO
2 consurgere grandibus ossis — 4 excelsis — 5 cingit coreza
— 7 rectus — 8 poterat — 9 rotantes — Tra 11-12’.
Salvanellus habet nomen, fadaeque fiolus,
qui standi impatiens et magnis saltibus onmes
cantones rugat camerae, tectique travellos
12 satis.*.. villis — 16 manca — 17 iamque sbisaos — 18 quos-
damque — 21 illa iuvenazzum — 27 solum — 29 deum — Tra
59-60 : non melo, non scocia est nasazzo grossior ilio — 60 habet
ingentes — 61 gambazzas longas — 62 hunc qui ferre queat non
est reperire cavallum — 63 omnes quando salit smagazzat more
fritaiae — Tra 65-64 :
nunquam Fracasso visa est plus longa columna,
nunquam Fracasso visum est plus grande pilastrum
64 si grossum brancat — 65 hunc circum testam facili gyramine
voltat — 66 ceu cum griffagnum clamat — 67 gerit — 68 cape-
scit — 69 totum cum coenat mangiat sua — 70 vix implent uterum
panes ottanta vodatum — 72 cum manibus crollat, totasque ruinat
abassum — 73 sic digitis streppat querzas vecchiasque nogaras
— 74 streppare — 75 tanto cum strepitìi, tantoque furore caminat
— 76 pedibus... movetur — 77 targa retro pendet, fundo plus
(. questo esametro sussegue nella Cipadense al 68) — 78 manca —
79 cuius progenies Morganto venit — 80 qui grave bataium —
Segue l’esametro', cum quo mille hoinines colpo schiazzabat in
uno — 104 vento calzosque daturus — 114 Francisci — 120 pres-
bitero chierigam rupit, totumque tracagno — 121 pistatum liquit
cui sustulit
122-23 talibus insultat sbraians populazzus, at ille
non presiat vulgi spazzata fronte parolas
125 manca — Tra 129-30 :
cui veluti gallo dederat natura sperones
calcagnis fìccos, beccumque grifonis et ongias.
Ille quidem risu simia cagante morivit,
ac ea bacchiocco Morgans epitaphia scripsit:
« Marguttus qui tot prigolos guaiosque subegit,
stivallo dum mona suo cagat, ecce crepavit ».
130 sed quid nani de te, duplex Falchette, canamus — 131 giurasti
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
227
— 132 nunc, lector, parebo tibi fortasse bosardus — 133-34 si
dicam... istum | vidi Falchettum duplici cum — 135 namque viri —
136 magni canis ossa dabantur — 142 cagnescus — 167 seu stento
sive guadagno — 170 astorre folengas — 171 sed... scalogna*
(Gli esametri 167-179 tengono nella Cipadense un ordine affatto
diverso: vengono cioè primi 173-74, seguono 167-68, 175-79, 169-72 ).
181 rara lavorabat, veniens damatina bonhoram
atque cremonesos stentans zappare fasolos
182 exibat — Seguono gli esametri-.
cuius erat facies taulazzo largior ilio,
quem ballestrerii totum veretonibus implent
187 in quo sint panes muffi, vel — 1S8 nessunus vini est barilottus
aquati — 189 quo possit forzam brazzis reparare fiasco — 190 longe,
drizzatque apena schenazzam — 191 suspiriumque foras mandat
per — 192 grattans. nullo picigante pedocchio — 197 namque
sibi schenae bigolus tacca tur apressum — 199 vermocanis, o
oyde — 200 venter, quae gran da est ista facenda — 201 sic
marza famme peribo? — 214 gesto per ubique — 216 culattas
— 224 stultorumque iocus, tandem zavatta — 225 dent — 226 mi-
nimo dignentur — 228 scudella est — 233 manca — 234 ci-
padenses prò castigare — 235 semper erat: primus consul, quan-
doque tribunus — 236 manca — 237 cupiebat — Dopo 238 :
praticus ille quidem scoprebat mille magagnas,
ast inimicus erat capitalis denique Baldi
239 fert bretam capiti quae — 241 est curae similes — 244 giornis
— 246 bertonem — 247 quas non bastaret — 248 nasum longo
— 271 necdum pambrasti — 284 quod iam sine me tua — 288 sci-
licet usanza — 302 me me non — 305 codardus — 306 tibi? cui
quanta potentia Baldi est — 307 non... torquere — 308 se bene
guardabit — 314 dapocos — 332 ast ea dabandam peradessum
ponere fas est — 333 hos sine cristerio faciam cagare — 338 hoc
solum te nosse velini, Tognazze, quod ille — 340 zappando, Laena
filando — 341 pascendo — 343 manca — 346 salutat — 348 manca
— 351 accasam — 354 non aliter novi cameni scazzare crevatam
(nella Cipadense il 354 è preposto al 353) — 355 ungis — 356 sibi,
creppatque dolore — 357 inde super foenum... aloggio — 358 ille
super plumas cum Berta coniuge dormit — 360 lactis, caldamque
ricottam — 364 hunc precor — 365 ne plus — 367 artem — 370 bo-
scaias, coelumque cridoribus implet — 376 frescus quoque iure —
379 de gente senili — 382 scapavit — 398 seque esse cridantem —
228
APPENDICE
. 399 alium — 400 homo, nec non feritatis — 401 timebat
^ 403-4 masinat in cerebro, lambiccat, fabricat altos
aére castellos, velut est usanza tyranni
414 viro darò banda... in omni — Seguono gli esametri :
quod latronus erat, quod fur, quod mille diablos
corpore gestabat, quod forcas mille merebat
416 fadt pensans comprendere Baldum,
mittaturve suo capiti firmissima taia
421 ipsius ad frontem stat maxima — 445 quanta et — 448 in-
coepit secum mariolos ducere bravos — 449 taiaquepilastros —
450 aut taiaborsas melius quis dicere posset — 451 manca —
452 non fuit in mundo giottonior alter et ipsum — 453 fruiturque
— 460 perveniet — 461 facies tanta gravitudine vestra — 463 zaf-
fique simul — 466 suos? an — 468 populumque — 470 scoppatur
— 471 fronte bolatur — 472 berlinaeque provat scornum — 473 ni
Baldi Comes et nostrae mala — 476 galanto — 481 buttant putridas
— Mancano naturalmente qui i w. 482-g2, già inseriti dal F. nel se-
condo libro — 493 manca nel corrispondente brano del secondo libro.
— 494 Baldus caporalis, ab ipso — 508 villa — 526 luxuriat facili
scelerum se — 527 si incustoditus fuerit, nulloque magistro —
528 cursitat bue illue, ceu fert ignara voluntas — 530 non tulit
— 539 saeviret equus cozzone — 541 manca — 543 rugososque
mihi parlanti ostendere nasos — 544 quam bene — 545 nolo meas
ergo — 546 sed doleo — 547 mihi dependent, doleo quod bolsa
— dopo 548-. sanguis hebet, frigentque effeto in corpore forzae
— 549 sic ait atque casam repetit rosegando cadenam — 550 lan-
guore — 553 ergo repossemus cighilinum Cosa — 554 camisas.
LIBRO QUINTO
3 fit parlamentum quo non secretius altrum
20 magra iam iam fugit ille pedrina,
contraque Cipadam calcagno instante galoppat
21 meditans — 22 suttiliter filat, tremolantos — 24 cognorit vel
forte — 25 quam sit docta — 26 hunc procul adspexit tandem,
qui — 32 toccatve sperone, galoppat — 33 cernit, cupidus —
35 denique rivatus... arzone debottum — 37 basans velut est
usanza — 39 quae te, Baldus ait — 44 dacantum — 45 fucata —
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
229
48 partibus e venetis — 50 habet, quo non furiosior alter —
78 manca-, vi è invece l' esametro-, namque todescorum duplex
modo campus arivat — 79 castellumque Godi nunc sbombardare
comenzat — 80 manca — 81 Trenti venit ista canaia ribalda —
92 manca — 100 nil tandem nostri mater — 106 dedit sua collera
— 1x2-13 nam fuit ad largarti campagnam lampada noctis —
119 nult aliquo pacto — 126 parolam — 140 de me quid habenda
paura est? — 143 provistum — 145 animi sunt omnes, stantque
— 149 eya — 15 1 vobiscum me cernitis — 153 manca — 156 re-
gazzo — 178 il « convivia » delle stampe è forse un errore, e do-
vrebbe leggersi « convicia » — Dopo i8j il brano seguente :
Per fas, perque nefas, nummum vindemia fitur.
Quid referam povera viduellas dote, menantes
vitam cum stento, linum pirlamine fusi?
Non mancant ubicumque homines, qui ardore dinari
orphanulos miseros ladri, viduasque ribaldi
millibus aguaitis spoliant, nudosque relinquunt.
Non tamen his veniunt ad mancum iura palazzi.
Procurator adest, quem tam pia causa pigabit
deffensare inopes, quam spes intenta guadagno:
seu sint gallinae, seu casi forma tomini,
seu magis ovorum cistellula colma recentum.
19 1 prò capti vare — 193 dubitat, sed nil tamen ille pavescit
— 194 sunt nimium... baronis — 195 qui sternunt homines uno
certamine centum — 196 sed cum fraude illos vilis traditorus
acoiat — 200 observans Baldum, retinensque timore fiatum —
202 beverazzum grandem promiserat — 206 manca — 207 inde
novus Gainus dum cauta — 208 gallonem Baldi passat, videt —
209 stare procul manicum, griffisque sat — 2x1 quod quali — 235 ceu
buttam — 239 tenet in manibus solettam nempe — 243 fundit —
246 orecchias — 247 fores salae... comitantibus — 251 habens huc
primus — 252 loquendo — 253 sta saldus, sta saldus, eris per
forza piatus — 254 praesonusque meus tandem, sta — 255 manca
— 256 te te rende mihi — 258 rnangiat... ferrum — 259 avventat
— 261 deque suis manibus scarpat de robore mazzam — 263 be-
re ttam — 264 manca
266 illis datornum... tavanos,
et bastonatas menans, ut dicitur, orbi
267 se se forti cantone — 268 graffiger ursus — 273-77 mancano —
305 brazzones, inque camisa — 310 per mezuin populi — 311 veluti
230
APPENDICE
— 312 at gentis tandem — 313 dardorum silvani lanzat — 314 tali —
Seguono gli esametri'.
quali cum campus sguizerorum cridat alarma,
cridat alarma sguizzer, poni poni tamburre sonante,
contraque bombardas sprezzata morte ruinat
315 heu quae nani stracco virtus in corpore regnat? — 316 iam nulla
quidein speranza — 317 generosa — 318 spaventu abiicitur —
320 cavestro — 321 barcaroli iam tandem pascere pisces — 322 cum
borsa — 325 est, genuinaque virtus — 327 spedos — 330 vulnera
spizzant — 331 sanguineum flumen — Dopo 342:
est trambaius enim fortis de robore corni,
cui gaiardificat gropporum copia schenam,
influxuque bono lunae fuit ille taiatus
345 dum cavalerus enim super — 352 tendunt cum fraude —
360 circum sibi spargere — 363 stravoltum — 364 vincula multa
— 365 cordarum, tandemque boghis cadit ille tereno — 366 su-
perbos — 368 gambam... praestiter — 369 mille — 371 lux paulo
ante baronum — 391 Fedrigo — 401 barones — 408-9 balestrimi
| quod — 412 manca — 414 menzonatus — 415 (non dubito) —
416 suo maior veniet Cipada — Seguono i versi :
Pietola Virgilio gaudet, Ceresera Pariso,
Burchiello Fiorenza suo, Cipada Cocaio.
Ut gravitate Maro, sic sic levitate Cocaius
praecellit vates, Typhin alter et alter Homerus.
421 ruens, ignara canaia — 422 nescit cagionem, furiansque —
423 sed... bravantes — 424 ante senatores — 425 cui Gaioffus —
426 zenoèsa — 428 quod debes sol vere scottum — 429 faciam —
432 sdegnato corde — 433 rubeum sua manant — 434 nullus —
435 lighet et stoppet vacuas de — 436 aut vocet almancum qui
scit medicare ciroicum — 440 et celsum — 441 supplicat ut nunc
nunc subito vendetta fiatur — 442 balcone palazzi — 443 picche-
tur, specchiumque aliis fiat ipse ribaldis.
LIBRO SESTO
1 alma — 4 sobolem — 8 ampia canendo — io manca —
1 2 ohm robasti fraude galanta — 23 indusians — 45 guerrigeros
agitat... travaios — 47 convertere gentem — 49 hanc... terram —
50 tantilli inaneat — 51 voiant... batismum — 52 quid ni? d uni
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
231
nostri Baldi vindicta fiatur — 55 splendei... brutabit — 56 quando
gigantorum — 60 atque velis — 61 nani... nochierus — 64 prontus
— 65 dubitat certumque putat se posse — 66 mamalucchae... gentis
69-70 dedit infinita quotannis
damna galinabus, vadit
71 terram toto cuni corpore fregat — 72 tollit Zambellum... ad —
75 saputi — 77 sapientes ante signores — 97 pazzum — dopo 108: ut
civetta facit nunc huc nunc volgitur illue — 109 restat guardare —
no manca — in cur tain — 114 zappandi officiuni — nócoél-
lum — 1 1 7 bellas paiae tezas, bellosque — 11S may vidi — 120 stap-
pare valet — 121 me non... guidasti — 122 galantas — 123 manca
— 124 summis balconibus atque fenestris — 125 quae — 127 de-
foras — 128 et quovis — 129 guardare — 160 menasti — 162 ca-
garella — 164 misserum... davantum — 166 pone ginocchium —
169 erat, cui tantum cognita zappa est — 170 stat, velut usatur, su-
prema — 173 huc Zambellus iens — 174 fazzam — 176 primo
zappellans totus abassum — 181 surgitur in colera, truccumque
— 182 cum quo... schenam fregare — Dopo 182: post fregamen-
tum vult leniter ungere spallas — 184 sic ego formam — 186 scor-
daris — 188 domino facias — dopo 192: quae circuin fecit totum
reboare palazzum — dopo 194: praeterea multi canonorum sorba
putassent — dopo 2io\ non tamen ulla retro spingardae balla so-
ravit — 219 suadere bisognat — 224 praetori mascherpam — 225 sed
tamen obscuras — 226 cuncta recognovit magni saviezza — 227 inde
— 228 in horrendo... carcere semper — 229 gubernet — 232 pa-
trumque comando — 233 saccum villae mandare casadas — 234 sibi
cagnettas — 235 ficcatus in isto — 236 ut, postquam Baldum tenet
in presone richiusum — 237 fit certus — 238 streppet, scarpetque
Cipadam — 240 Veronal» vacuis — 241 Ferraram — 242 nec sua
spaventat solum nominanza Milanum — 243 nec Romani solum,
Napolim — 274 diabli — 275 ecce tuam portat furiis balzata ruinam
— 276 manca — 277 coniux illa — 278 te tam savium — 279 fu-
riosani — 280 illi tuttavia — 281 chiodum plantavit battere —
283 spiccavit — 2S4 diablam — 286 quam modo stupparum magno
sub — 287 pensat fusumque reponere giusum — 288 pariter zaf-
fare — 289 superveniens — 291 cui stuppam... siccam — 292 sic
— 293 sbombardans — 295 scapolat, fugit — 296 manca — 299 velut
falchettum merla rapacem — 300 linum... fogatum — 301 soror,
mea cara sorella — 302 parce, precor, heu me, quid saevis? triga
furorem — 308 sbollante — dopo j/g \ sive canem potius mastinum,
232
APPENDICE
sive stiverum — 325 et sursum — 332 alio — 335 saltans (gitta-
verat ante tracagnum) — 336 grossam rapit illico petram — 337 col-
laltram fronzanti murmure lanzat — 338 tamen saltu scansat leg-
giadra gasonem — 339 contorsit — 340 eas velut inter cagnas
fratta — 341 pedegiunto — 342 graffantes... perque camoras —
343 forfice — 345 polzinorum squadras insemina
346-48 appizzare simul crudeli Marte baruffami
altera natorum nimium zelosa suorum
it ero ero resonans, cristamque superba levatam
gestat et incontra se se parat ire nemigam.
Altera quae cernit procul adventare bataiam
non fugit, at plumas spennato ventre rebuffans
castra movet, dirisque fremit raucata menazzis.
Denique concurrunt, raspis grassantur aguzzis,
inque vicem duris spennazzant corpora becchis.
Qualiter apparent hae fractis denique pennis,
sanguineis oculis, cristisve, cadentibus alis
349 Berta et Laena domarant — 350 audito interea — 351 illas
— 352 cagnina — 370 prò bretta aut scufia quantillum
382 suscipiat largam per drittum perque roversum
vendettam, dulcemque ontam plus nectare, plusque
melle saporitam, dicens non esse miorem
bocconem mundo, quam quem vendetta menestrat
388 fraudes... disponere — 391 parecchiavit rocchis, circumve
murais — 394 tanquam philosophans — dopo 397’.
hunc neque per fiancos, perque aures, perque galones
battimenta movent, nec paia brusata, nec altrum
merscalchi inventum compellit inantius ire
400 tu melius, Cingar, scis, nosti, saepe — 402 te mulina uxor, tua
te Gnesina — 404 namque diu fama — 410 longo — 435 clarae
nominanza — 436 Curtatoni — 438 in illius stet — 441 scroffa
— 444 vostra — 446 animi — 449 et vestram sic sic abbarrat —
450 Ah, Tognazze — Segue l’esametro : et quae corda nimis tira-
tur denique schioppat — 451 sconsolata domus sola est, Tognazze,
vocanda — 452 robbas — 454 partem, vita genus omne careret
— 455 manca — 456 non vir supportat diri cruciamina partus —
458 totaeque — 459 manca — 464 at vir — 477 nummos — 494 bene
facta — 497 poltrones o sine freno — 500 volo — 502 quae sten-
tata domi remanet, centumque facendas — 503 faciet quod in
unarn... horam — 504 pignattam — 505 infans in cuna gnavolat,
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
2 33
vult suggere cizzas — 506 panis toccum — 508 chiozzaque pul-
linos... deffendere — 510 cosas facit uno foemina trattu — 51 1 trat
praesta — 512 illico cum semolis miscet — 513 mittigat infantem
— 514 smerdolat et modico fanzullum pane tasentat — 515 quo
facto egreditur, pit pit pronuntiat ore — 517 en quantas pariter
cito terminat illa facendas — 518 quis vobis quaerat capitis —
519 quis massarias nettas faciatque politas — 522 manca — 525 longo
— 526 vosque galantum — dopo jjo: seu Brognolinam, seu Mo-
ram, sive Bonelam — 534 illius posset laudare saperum — 535 manca
— 536 quae centum pegoras bora... in una — Seguono gli esa-
metri :
heu quam bella fuit tu scis, tu, Berta, provasti.
Cui caput aguzzum Zenovae, cui fazza botazzi,
cui nasus drittus rampini more colabat
semper aquam roseam gozzantem supra menestram.
Nec sibi stretta fuit nimium bocchina, quod ipsas
quando sgregnabat gemina* toccabat orecchias.
Sat pulchros oculos habuit sua testa ficatos:
alter gazolus, niger alter, sguerzus uterque.
Quos inficcatos mihi quando tenebat adossum,
non bene scernebam si me guardaret an altrum.
Dopo 540: absque orecchino nettare potebat orecchias,
longis namque ongis fecisset pectina corni
541 narrarem — 542 eam, me me disnembolo totum
543 tantos costumos habuit quod quisque stupebat,
deque suis pedibus stranium spirabat odorem
544 simulat crepanti pectore
545-46 Est veruni — dixit — quod talem perdere donnam
stat grandis iactura tuae, Tognazze, casadae
547 robba quidein vadit — 548 una magistra — 549 dolere —
550 sume Tognazze, morosam — 552 genus asbaccum —
554 quanta fuit quondam, nunc est, erit inde, donarum — 555 ut
illa — 558-59 illico se partit, fabricatque sacenta merendam —
560 ergo Comina satis cantasti, Berta domandat — 561 manca —
562 fumat tibi.
234
APPENDICE
LIBRO SETTIMO
i sapientia — 3 manca — 4 sentire — 5 vecchium giurans
alias — 6 inque satis bellum illuni tramutasse capronem — Dopo
7 comincia l'invettiva a' vecchi pazzi che il Folengo credè poi meglio
inserire nella chiusa dell'episodio di Tognazzo beffato-, cfr. i vv.
382-427 — 8 gradans — 9 cunctas ingenii decrerat sponere forzas
— io perdere vitam — 11 qualiter isbrighet de stento carceris
illum — 13-15 cuin quo de Baldo mala millia dire comenzat
16-18 quod ladronus erat, quod fur, quod forca, quod omni
stercore puzzabat, quod habebat, habetque ribaldus
mille satanassos in testa et corde ficatos
19 quod centum meritat mortes, quod mille, quod octo — 20 quod
centum cinquanta — 21 giotoncellus — 22-26 talia cum secum
tacito cantone loquebat — 28 dicam, dum tecum teneas — 29-
32 mancano — 33-34 die, Tognazzus ait, iuro non dire neguno
35*43 Cingar suspirans dixit: — Male quippe libenter
officiuin perago trucimani seu tabacchini
45 (quandoquidem Baldus moriat) desistere nolo — 46 manca —
47-48 Berta tuum penitus cruciatur propter amorem — 50 habet
certissime — 51 manca — 52 portat meschina magono — 53 clamat...
bramat et optat
54-55 semper Het, luget, suspirat, pectora pugnis
martellat, dubitatque suum quod spernis amorem
56-57 formose ( invece di mi belle) — 58 Ganimede — 59 ne me
dispresia, ne dulcis bocca refuda — 60-61 mancano — 62 nil dor-
mire potest, noctu te pensat in omni — 63 manca — 64 multi-
plicat per tantas passio doias — 65 heu heu... meschina — 66 illam
de tantis cerco distollere brighis — 69-70 si Baldo mancante bra-
mas suus esse maritus — 71 talem Cingar aquam pedibus dat —
72 brodicus ut vecchius magis altus crescere possit — 74 distaccat
— 75 quod — 76 turdus se rete — 77 gulosa — 78 muscaque —
83 potest quod — 84 appetat — 99 sententia Typhis — Dopo 107
quid valet ad vinum nostrum vernazzia Voltae?
aut ea qua tantum bressana Celatica bravat?
extollunt ahi colles vallemque Romagnae,
dant ahi vantum Gardae, rivaeque Saloiae,
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
235
a napolitani laudatur Terra Lavori,
atque zenovesis sua piena rivera narancis:
nostra sed awanzat cunctas possessio terras.
Dopo 108: quarum nunc Cervam tauro succumbere feci — 109 hae
faciunt multas mascherpas — no plures — in domus est, levi-
busque — 112 tenuis — 113 coctis tota est... matonis — 1 14-15 te-
ctaque de cuppis centum cinquanta teguntur — 117 rastillia,
zappas — 118 marrazzosque, segas — 120 ceppos — 121 tenaias,
chiodos — 124 narrando tibi... fastidia, Cingar — 125 nostrae
stant — 129 rotae formam... pressare — Dopo 1 jS :
non est ulla quidem tellus aequanda Cipadae:
taiat abundanter frumentum, lignaque boschi.
Mungit abundanter vaccas, facit inde recottas,
suntque cipadenses apti studiare terenum.
Alter habet vantum melius fossata cavare,
alter arat, bassumque tenet, calcatque gumerum.
Qui novit melius vignae podare maderos,
qui melius stallam grassis nettare boazzis,
pinguificoque ruto campos implere strinatos.
Attamen istorum sum primus, sumque magister.
148 talia parlo — 150 vade, precor — 152 quantas in coelo
stellas vampare videmus — 156 et bastardellos dat quantos Roma
quotannis — 157 et vermocanos trat quantos Rergama tellus —
158 quantas brusavit Piamonti patria stryas — dopo /jg: quantos
Bardellae piccat provincia ladros {cfr. 161, doi’e Cipada sostituisce
Bardella) — 160 buttant hinc inde — 162 marzas — 163 zaffi,
nautae, gentesque gabellae — dopo 164-. et quot gallinas furasti
denique, Cingar — 167 brazzato — 169-70 Cingar promittit, quamvis
attendere non vult — 171 vadit et in pressam — 173 manus pri-
mum, sursumque brasolas — 174 bistirat calzas — 175 quaerit —
176 ostentatque albani — 177 paipat canos, grisosque tosottos —
189 beverare frequenter — 198 dotone decorimi — 204 linit —
205 pectinat in — 212 villica turba sub ulmis — 214 Berta polita
secuta est — 215 atque hi ballantes stabant — 216 strepitìi tanto
— 217 hic drittum charam saltum — 218 capriolam pirlando per
aèra — 219 tundo — 223 seu spingardoium, seu spagnam, seu —
224 mazzacroccam, seu moscam — 225 multi iam nimio facti su-
dore fiacchi — 226 per betolas intrant, cyathos — 227 forzas...
virtusque — 230 clamitet altram — 231 iamque retornarat —
232 homines — 233 pugnale galono — 234 bravazzumque —
236
APPENDICE
235 manca — 245 saltatque legiadrus — 248 bailum reliquis bra-
vando — 250 egreditur stallam, materno lacte cibatus — 271 su-
spirans — 272 spudat carlinis similes, similesque — 274 non —
275 sese moveat tres — 276 tacito sub pectore parlat — 278 iam
plures ante giotones — 279 gazani — 280 menestram — 281 manca
— 282 credit... ridere — 285 vadit arentum — 286 simulans
287 quid tardas? quid stas? non Bertam cemis adesse?
illa cupit, si vis, tecum ballare trehoras
288 sic dicens passat... dixisse — 289 Tognazzus non bis cosam
sibi dicere fecit — 291 faciens — 292 levam porrexerat illi —
325 manicam — 326 ncque... neque — 327 manca — 328 erat,
stringasque molarat inantum — 329 extemplo Cingar properat,
nodumque — 330 snodat et altandem nudus pover ille — 331 usque
ad — 332 risarella — 333 quod — 334 volens cum corpore nudo
— 335 quemquam... coperchium — seguono i irv. (cfr. 338-39)'.
sic ad calcagnos bragas oselazzus habebat
ut quando in stuppis galletti gamba ligatur
336 unde pians cursum talem dedit ante stramazzum — 337 quod
tamburrinum sonuit sua panza cadendo — 340 concurrunt omnes
nudum guardare Tognazzum — 341 oy oy quae cosa novella est
— 342-44 mancano — 345 ipse manum supra numraos, bursamque
— 346 ìnanca — 347 suum morzavit amorem — 348 amor: pudor
hic superavit — 349 pede saltatus... recedit — 351 lassat genitalia
— 352 vidi maium — 353 quae sine cautela cuppis cimigasset ab
altis — 355 heu prò vergogna caput in tellure ficabat — 356-
57 tollere non audens oculos, sic ille gemebat — 358 coepit —
dopo 373 i w. (cfr. 426-27):
o nimis impropri um senibus, vecchisque bavatis
pectus amoroso plenum gestare brusoro.
Id ratio prohibet, vecchius marcescit in annis,
fert ad calcagnos cassam guardatque sepulchrum
383 manca — 384 il passo corrispondente della Cipadense in prin-
cipio del settimo libro s’apre col verso : non ego parlabo saviis
temeraria vecchis — 386 at vobis dico ranci, vecchique gaiosi —
— 388 tua collera — 389 geris tecum... tergore cassam — 390 sed
quia bertinam tua fert iam testa — 391 sed quia te praefers ra-
pefacta — 392 ac si consistat grisis saviezza capillis — dopo 423 :
bella iuventutis rodunt solatia freschae,
gobbati, sguerzi, ranzi, cornuque sonantes,
invidia quoniam tabescunt, toxica mangiant,
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
237
suspettant miseri falsimi, morsique remordent.
Hi tamen annorum calcati pondere centum
ducunt uxorem. non quam premit etyca tussis
sed frescam, solidam, sed quae (si mundus abassum
caschet et humanae pereat raunanza brigatae)
sola restitueret nostram bona soccida gentem,
at cito capreolos generat sibi vigna petulcos,
multaque materies cornarum crescit in altum,
ne desit fabris propter manegare marazzos.
Sed iam dicendum nostro de Cingare tandem.
428 manca. La Cipadense, avendo premesso l’invettiva a’ vecchi,
imprende senz'altro la narrazione dei tiri di Cingar a Zambello,
facendo seguire al 382 il 429, che offre la sola variatile di: qui
quoque in luogo di: en quoque — 430 ut quoque Zambellum fa-
ciat sibi rumpere collum — 431 qui — 432 non manet in stroppa,
nimio sburlante talento — 435*36 Laenam: nos, inquit, habemus
— 438 facit ulterius — 440 pergam... trafigabo
441 tu tamen interea fusum; tu guindala, spolam,
tu naspum, roccam, noctuque diuque frequenta
442 faciemur... reges — 444 operanda tibi cagione
445 quaecumque comandas,
quando, marite, meum voias satiare talentum ( cfr . 448)
446 scis quod me voluit cum grosso battere truso — 447 depo-
nere tantam — 449 fac penitus contra vaccam vindicta fiatur —
450 proprium si temnis — dopo 430: Hic mihi despectus non sup-
portabitur unquam
451-54 Zambellus ei: — Mala foemina semper
Berta fuit, faciam vindictam, pone pauram.
Ergo simul tacitis artem reperere susurris
457 casam... pieno cum — 462 talem Zambelli — 488 mittere —
490 intereaque... isto — 491 Cingar enim... bagnatam — 492 dum-
modo fazzolo — 493 scoprens — 495 quod fors parebit cunctis ad
credere durum — 496 manca — 497 Berta quidem te te studio
ringratiat omni — 498 quam sic fecisti tanto de munere — 500 at-
tamen experiens nunc rem cognovit — 501 quidquid supra... ca-
gabas — 502 crede mihi, semper vaso servavit — 505 poteris ven-
dens spazzare carognam — 506 me buttare viam faceres bragalia,
Cingar — 507 si te pensarem quod cago vendere — 508-9 man-
cano — 510-16 Cingar ait: Cur non? provam, Zambelle, videbis —
517 sic ait, extemploque trahit deffora spinettum — 518 medio
238
APPENDICE
fundamine vasis — 519 foras tunc puzza liquescere coepit —
520 Zambellique suo nasum percussit — 521-23 mancano —
524 pissasanguis, dixit, iam — 525 stoppa cito, merdas odor indi-
cat, oybo — 526 castronus — 527 merce quatrinum — 528 ìnatica
— 529 mecum venias, miranda videbis — 533 palesat. — Segue
l’enumerazione degli oggetti esposti nel mercato :
Stringas, cordones, borsellos, cingula, guantos,
taschellas, scufias, scufiottos, cultra, guainas,
carneros, fibias, calamos, calamaria, cordas,
pectina, specchiettos, rubebas atque sonaios,
boccalos, basias, urces, magnosque cadinos,
cantara, scudellas, piattos, orinalia, testos,
zuppellos, scarpas, soverettos atque stivallos,
martellos, falces, diversaque ferra, badilos,
salsizzas, trippas, plenos de carne budellos,
verzas, lactucas, ravanellos, porrà, scalognas,
gallinas, ochas, anedrottos atque capones,
casos, casettos, bottiria fresca, ricottas,
unguentos, bisulos, petras, dentesque cavatos,
radices varias, herbas, curvosque bragheros,
telas, bisettos, fusos, capisteria, roccas,
atque pivas illas per quas crysteria ponunt.
Hic homines tandem venalia quaeque palesant.
541 vocablum — 542 Cingaraque astutum cito — 543 qui di-
cebat... esse daveras — 544 tunc prius extremis digitis in mella
ficatis — 547 tantum gustat — 548 bugiam — 549 ducattos —
550 manca
551-52 sborsat et hos tirat Cingar, tiransque giotonus
lamentatur eum pocam sborsare monetam
553 dumque — 554 sibi — 557 nunc redeo, quosdam... facendas
— 558 inde meani reddes brentam quum venero nunc nunc —
562-68 mancano — 569 maxima Zambellum maravilia coeperat ergo
— 570 mercatumque suae vult... carognae — 571 magnum puz-
zanti fece tinellum — 572 per gentes, quocumque meat, Zambellus
amorbat — 574 hac de materia
575*78 pervenit in piazza, studiat cercare per omnes
botegas, dicens: — Vultis comprare tenellain
atque saporitam merdam ? modo fecimus illam ;
non nisi doverum tali de merce domando
582 quem modo — 583 sub fecis pondere — 595 sinit — 604 quid
LE VARIANTI DELLA C1PADENSE
239
sit tantus rumor — 60S inquit — 609 Cingar, fuit ille ribaldus —
610 tantas voluit — 61 1 at puzzae — 612 Zambellum manibusque
— 613 illuni communi fecit presone — 614 id novit, non restat
more — 615 Zambelli uxorem Laenam accattare caminat — 616-
18 quae stabat tristis, plorans mala fata mariti — 619-20 nec scit
partitum retrovare ut liberet illum — 621 sugatque bagnatos
622-23 cum spudazzo oculos, monstratque dolere sodalis
damna sui, quo non fuit alter charior unquam
624 sed — 625 manca
627-29 namque diu totani verax it fama per urbem:
quod Zambellus erit penitus damatina picatus
630 miseram, clamat bona femina, mortua — 632 dicens chioccat
manibus, squarzatque capillos — 634 Cingar ait lachrymans: Heu,
cara sorella — 636 manca — 637 canaia — 639 ecce tibi sforzabo
tuum tornare maritimi — 642 manca — 643 dono tibi tascam,
dono — 660 trudi — 669 truditur — 673 ipse scio
674-75 quod tibi sfalsasti trutinas, scarsasque bilanzas
semper habes, stronzosque canis, stercusque caprarum
677 ac unam prò alia... robbam — 678 nunc — 679 contra cen-
tum... testes — 680-81 mancano — 6S5 sic parlans Cingar multa
ragunante brigata — 686 et celerans — 687 cagarella... piena
timoris — 688 manca — 689 se tenet — 690 manca — 691 non
memorat falsas nunquam tenuisse staderas — 693 vexatio tandem
— 694 continuo currit post terguin Cingaris, illuni — 695 sic vocat
— 699 firmat... domandat — 700 rogat supplex, faciens — 701 o
compagne — 703-7 ah rogo, ne accuses modo me de crimine
tanto — 708 mox aliquod — 715 vilanum — 716 spesiis — 726 esse
bonhomme — 741 ergo vale, vadam... et heus tu — 742 iam me-
cum speciare veni — 744 Cingar cuncta provat — 746 Zambellum,
Lenaeque remittat — 747 quos illa... borsa — 748 quosve spe-
tiarum sborsare paura coégit — 749 stomacatasi . brigatas —
750 ecce meae musae nasum — dopo 751 '■ ponimus historias per
vera vocabula veras — 752 et magis.
LIBRO OTTAVO
13 gazano — 16 celebratior — 21 et veluti — 23 piliavit —
30 toiat — 59 pensasses esse — dopo 140 : forte creaturam dis-
perderet illa fadighis — 141 atque abortivuni — 443 quos — •
506 robbando — 507 conzando — 598 causaque... fuit — 608 pia-
240
APPENDICE
tellum — 642 bos, vel mula, vel altrum — 643 hoc dicto —
644 quo non bisognat — 645 cunctis datur — segue il v.\ non
campanello pulsatur ianua, dico — 646-47 introit ac tornat vel mas
vel foemina semper — 649 unus enim — 650 hic spazzaduris, pa-
leis, strazzisque coperta — dopo 651-. sentiturque gravis multo
pissamine tuffus — Dopo 654 :
Non sunt ex illis non sunt, mihi credite, sanctis,
qui quo plus fiunt ricchi, plus debita crescunt:
namque tyrannorum cercant satiare golazzam.
Non quos tam bravos facit alta scientia Scotti:
dico bravos verbis ac spadis quando bisognat.
Non quos doctores Thomasus fecis Aquinus,
dat quibus officium Gesiae deffendere statum,
ac inmitriatas asinis imponere stryas.
Non quos ad fiancos cingit Centura corammi,
et cordovanus vix unus sufficit illis.
Non quos ad coelum barozzus portat Heliae,
deque manu Mariae vantant habuisse gonellam.
Denique non omnes illi, qui sponte sequuntur
pauperiem, per quos cercantur ad ostia tocchi,
deque pitocato se tantum pane saginant.
Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres.
Non scapuzzini sancti, qui sponte famescunt,
sponte sitim tolerant, freddi caldique travaium.
Non altri quidam, quibus est tantummodo curae
vivere contenti, quamvis sotosora butetur
mundus hic et ista haec pienissima gabia mattis.
Hi spannam nec habent, debent nec habere tereni,
quaeve humeris ponunt aliorum pondera (sicut
hos Pisanella docet, vel Clementina maéstrat)
hi primi faciunt, nec possunt fallere iotam:
nani prius exemplo, verbis nos inde reducunt.
Orphanulos viduasque tegunt, solantur, adornant
moribus et Bibiam vechiamque novamque palesant.
Tum per cantones gesiarum, perque capellas
centum cassettas taccant, ficcantque pilastris,
pontificum larghae pendent ubi mille bolettae,
prò quibus ad nostras datur indulgentia culpas
678 magis... magis — 730 arboreis truncis, nec non in — 731 falsa
Cingaris arte — 732 quod propria fratres Mottellae.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
241
LIBRO NONO
71 quidam, quo non poltronior alter — 114 occidendus —
236 patenam populo — dopo 249:
sed quid non dixit Martinum contra Lutherum?
quid non contra alios bravos de gente todesca?
340 coniunx Laena fuit Iacopino vendita praeto — dopo 353-. et
quot menzognas dicit Comina Cocaii — 366 dicere pazzus —
397 nostro — dopo 430: Titire, tu patulae prò nugis Maximiani —
494 donet solo — 526 o pedocchiorum.
LIBRO DECIMO
4 obscura Baldus — 7 tandem — 13 franceschinos — 23 his
tantum braga — 49 portanti more bubini — dopo 31: Paulus he-
remitus, sic sic hipocriter ibat — 87 meus fieri — 172 hunc magni
fecit — 173 de sacristia — 181 et — dopo 197:
nos quoque de sfodro sciremus ducere spadas,
atque lupi zuffum nos vidimus ante capuzzum
209 schioppis, inanuumque spadonis — 218 fac, o bona — 238 pa-
scere mulos — 239 aut asinos, magna est — 241 biassat — 259 velie
dinaros — 265 parecchiat boia solarum — 283 audit apertati —
290 non potuit — 297 ritirans — 298 guisam nullam curans in-
trare — 302 portazzam, scuroque capuzzat — 306 reverentia —
307 barbottatque pater nostros — 341 voce misellum — 349 pa-
sceret omnes — 371 tercentum — 395 potest nimia stracchedine
drittus — 398 in corpora forzas — 404 nullam pavefacto pectore
parlat — 406 Baldum, quo valde pavescit — 421 tu... dedisti —
422 comandasti — 430 reverentia — dopo 441 : non meritat forcam
sed centum mille cavestros — 466 remansit — 502 enses —
515 brandii m
LIBRO UNDECIMO
20 Orlandior alter — 21 manca — 38 ducatos — 52 ostus quo
non sassinior alter — 56 praemia chiedit — 71 pellit — 94 prae-
stare — 117 quantis rocca capi posset fortissima Bressae — 179 dis-
hastatum est — dopo 181 : hic spezzat scudos, maias sfrantumat,
T. Folengo, Le maccheronee - xi.
16
APPENDICE
242
apertam — 183 nigunus — 202 moriat penitus furibunde spedaz-
zum — 217 centosque pugnales — 231 infilzando — 237 fors qua-
ranta viros colpo... in uno — 288 bufallazzi — 293 manca —
299 relaxat — 304 atque prior Baldo — 335 biassant — 351 clamat:
Certemus, Balde, sperono — 37 1 sexaginta viros — 374 parecchiat
— 380 contra bis mille repugnant — 390 armisque todescos —
391 probis potuit superare Cipadam — dopo 421-.
inde cadaver agens intomum more vocantis
strozzeri augellum, bis, terque quaterque rotavit,
fecit et altanae cimare cacumina turris,
quo iactu stupuere omnes et apena volebant
credere quod propriis oculis tetigere videndo
dopo 452: et scorticabat populos, inopesque brigatas — 453-58 man-
cano — 478 ut — 479 cui respondere — 482 mercadanta — dopo
304: imo pregant ut eos faciat sibi rumpere collum — 514 ducatos —
dopo 524: tempore quo fulinen montagnas Pelion, Ossam
diruit a bassis radicibus, ipsaque sparsilo
marmora schittavit per drittum perque traversum.
LIBRO DUODECIMO
89 peragrantes — 147 soppiat — dopo 340: sors sua stat contra
gregum giostrare levantum — 350 Ostrus — dopo 36/ :
spongosas alas pandit, gravidasque pioggae,
quo spirante vides venetas plorare muraias,
malvasia tamen sola est, quae partibus illis
Sirocchi solet humorem scazzare cativum
378 disramat laceras — 484 pelagus, tangit quoque fiuctibus astra
— 490 datque piottae — 520 cunctis sua vota — 536 heremitus —
dopo 53j\ cilicium portare super dobamenta camisae,
et sibi cum cauda vulpis chioccare culattas.
LIBRO TREDICESIMO
3 tenet — 132 dedentrum — dopo 291 : seu sit Commardion,
seu sit Bergnacca Bolognae — 328 Fedrico — dopo 345-.
nauticus instrepuit clamor, responsat ab alto
Echo gemens scoio, quae dum videt ire Lonardum
Narcissum ah memorat, Narcissum nympha ricordai
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
243
376 subdolus arridet (0 — dopo 382-.
protinus aethereas fracto curri murmure sedes
circuitu mugire. tremiscereque aequora fundo
accipiunt: deus ipse tonat, deus ipse iacentes
extemplo horribili iaculatur fulmine terras.
Dumque fugit cum sole dies, dumque aèra densas
contrahit in nebulas, subigit dumque aethera vastum
in mare, terribiles picea caligine vultus
apparent, volitantque atra sub nocte vapores.
Iamque Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem
dat tonitrum, fractaeque ruunt in flumina nubes.
Magnus at oceanus tantarum pressus iniquis
desuper agminibus pluviarum, deque tumenti
ad latera excipiens torrentum gurgite spumas
praecipites, miris paulatim exaestuat undis,
donec aquae et coelum lato curvamine se se
componunt, dextrisque datis sua foedera iungunt
383 at miseri — 388 inulte — dopo 390:
sedibus aula deùm natat imis, deque quadrigis
attonitae saliunt nymphae, perque atria curvi
delphines, phocaeque ruunt et grandia caetae
400 ceppos — 420 magatellandi — dopo 470: Ptous adest, Horius,
Pythius, Phos, Mitra, Myrinus; il qual verso, omesso nella prima
ed. Varisco, si ritrova aggiunto nella seconda del 1561 .
LIBRO DECIMOQUARTO
Dopo 60 : sed bene se possunt istae signare gaioffae,
quas domenighini valeant trapolare capuzzi
dopo 755: Continuo summis undant ibi turribus atra
nubila: quae pluvio (prout iusserit altus Apollo)
piena sinus humore cavos, rutiloque vapore,
nunc bibulos placida mulcent aspergine campos,
(1) Con poche varianti i w. 376 sgg. del canto di Giuberto furono dal F. inseriti
nell’operetta pubblicata insieme col fratello Giovan Battista: I. B. Chrisogoni Fo-
lengii mantuani anacoritae Dialogi quos Pomiliones vocat. Theophili Folengii tnan-
tuani anachoritae Varium po'éma et lanus. In fine: In Promontorio Minervae, ar-
dente Strio, IS33- Vi appose il titolo strano: Metaphora de vis quos ad magistratum
se contulisse poenitet.
:
244
APPENDICE
nunc discussa tonant et torquent fulmina et ictu
grandineo curvi modo spem populantur aratri,
et modo brumalis tardo ni vis imbre liquescunt.
Saepe tamen vacuum purgantur in aéra, nec se
obiiciunt solemque inter, camposque iacentes.
Ventorum hic etiam domus est, et quae omnia certo
sub ductore fiuunt, motuque ac fine laborant.
Praeruptas nec enim sine iussu temporis undas
eructare fretum videas aut ponere fessas.
Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum,
flant zephyri, collecta fugae se se undique dedunt.
Flumina threiciis aquilonibus arcta stupescunt,
inox tumida exuperant ripas urgentibus Austris.
Hic foribus stabulant alternae semper et ipso
vestibulo positis nent fila cubilibus Horae,
Horae Parcarum vigiles, motusque ministrae.
Ferrea mobilium stat machina piena rotarum,
quas inter se se varias, reiìuasque vicissim,
pendula detorquent intento fune metalla.
Sex quater haec etiam datur Horis cura: minutos
quae obliquant passus, numerosoque ordine se se
ad metani impellunt, ubi quaelibet ore canoro
nuntiat erumpens quidve umbrae, quidve coruscae
lucis agat Phoebus, quo ipsi succedere menses
admoniti possint tectis ad iura tyranni.
Post Annus senior graditur, cui plurima pectus
barba tegit, qui fata gerit, totamque recenset
temporis expensam, aetatesque, ac singula Lustro.
Actor hic est Solis, qui bis, terque ontne, quaterque
supputat in numeros coelum, summamque potenti,
ac procerum primo, dat pieno examine Saeclo:
Saeclo, cui magnos impendit Phoebus honores,
atque suo lateri semper considere mandat.
Tempus ibi alloggiat dico: Solisque comando
matronam ecc.
dopo 200 : fraus, lis, fel, crux, niors, tandemque mina Cipadae
dopo 2j/\ cui viduella suo ceu tortorella marito
succumbit, vestesque viam gitat illa gramezae.
Nec plorans sicca se ponit in arbore sola,
nec bibit ulterius fangosam fluminis undam
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
245
dopo 232 \ utque magis chiachiarent supparum semper adest vas
— 241 nimium scaldante leone — 243 marza de famme perirent
— 254 cicadae — 255 super legnos — 285 quod — dopo 290:
guaique meo capiti, si tunc se imbatteret esse
pondere sub tanto, quae nam plus stricca fritada est?
375 guanzasque — 396 unguibus.
LIBRO DECIMOQUINTO
22-33: fi nuovo canto di Giuberto, del lutto diverso nella Ci-
padense, era stalo già inserito dal Folengo nel Varium poèma cit.,
col titolo De Sala regione Campaniae:
Sala Napaearum, Dryadumque admixta choraeis,
ibat, earundem tantum pulcherrima, quantum
ipsa Same atque ipsa Paros Nereidas inter.
Ulani capripedes, illam qui Pana sequuntur
et videre simul, simili et caluere medullis.
Nam neque visa Pado Stella est tam pulchra, neque ipsa
Tybri pater visa est tibi tam formosa Lycoris.
Parthenope licet huic, licet illi Mantua vatem,
Parthenope similem det primo, Mantua primum.
Sed quid erit tantae sacra inter pectora mentis,
qui, velut hic Stellam superat, velut ille Lycorim
laudibus, aequato celebret certamine Salam?
En reperire datur quem sumat Phoebus, amentque
usque adeo Aonides, ut eas, quas aurea vernas
Sala rosas, violasque et candida liba nectit,
auferat, et laurum, cui lauri cura, remittat.
Huc huc verte fides aurati, Scipio, plectri:
Scipio, Scipiadum nomen sortite, decusque.
Quid sua nequicquam tibi cdnsuit Ischia serta?
Ischia, Nereidum matri decus Amphitritae?
Non minus ipsa tibi debet, quam myrthea vati
Mergilina suo, atque suo vel Clodia, vel quae
Sirmia Benaci ludit pulcherrima ripis.
Ischia cur frustra populat durissima quidquid
ramorum, tlorumque tibi, laurique, hederaeque
et myrthi pariunt et fragrantissima citrus?
246
APPENDICE
Ut nedum decori, verum sint illa decori
tam tibi, quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undain?
Verum nec decori, nec erunt serta illa decori
tam tibi quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam.
Sala quidem te sola manet, quae solis amica est.
Illa venit, venit en Dryadum stipante caterva,
cui latus adglomerant charites, cui thessala virgo
inter Hamadryadas occurrit laeta, vicissimque
extantes complexae humeros grata oscula miscent.
Cos quibus atque silex et marmora dura liquescunt.
Iamque vagus per odora suae vestigia Daphnis
Phoebus adest, sed quem niveae praesentia Salae
perstringit, coelique hebetat Sala una nitores.
At cita Peneis tumido consulta pudori,
arripuit conversa fugam, perque avia multam
emicat in sylvam fugitans, iamque aspice, iamque
fronduit et miserimi, ut crebro, delusit amantem.
Sala manet tantum, claroque arridet amanti,
obiiciensque oculos oculis, simul ardet et urit.
Urit adurentem extincta Peneide Phoebum.
His furtivus Amor repit, petisque cachinnis
implicat et Dryadas et semicapros Sylvanos.
Ipsa Venus formosa suos intenderat arcus,
vitisatorque suos, sed Hymen tener abfuit unus,
abfuit unus Hymen, qui quos exciverat ignes
alma Venus, Venerisque puer, quicquid ve iocorum est
compescat, miscens iunctis connubia taedis.
Mittuntur blandae illecebrae, charitesque decorae
quae raptim accito geniorum antistite, laetas
apportant choreas, plectroque sonante resultant.
Interea Satani Sol carpit, Salaque Solem,
dumque alternantes natura intercipit ictus,
ipsa suas texit Zephiritis odora corollas,
rident prata et sylvae et multicolora pererrant
rura vagi fontes, gemmantque in palmite botri,
atque ita perpetuo Campania tempore vernat.
77 involtare brodaia — 84 cagavit — 118 Dameta, prò nugis Maxi-
miani — 136 septimus annus — 137 frater meus
142-43 si mortuus aut si
vivus solazzat fundo cum gentibus illis
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
247
158 tolta est — 201 bussones, è certo la vera lezione in luogo di
buffones della V. Cocaio — dopo 220:
Est hoc in coelo labens fontana cruoris,
spaventare Iovem quae visu turbida posset.
Ad cuius guardam semper stant octo madonnae.
Prima ferox vultu, vestitaque pelle leonis,
Forza: secunda simili Destrezza repossat et omne
corpus habet tectum pomelato tegmine pardi.
Tertia Temperies, Prudentia quarta vocatur.
Haec fert serpentis corium, fert illa dragonis.
Quinta cagnezato semper te lumine guardat,
Iraque nomatur, quam villis contegit ursus.
Sexta cativarum capitana Superbia rerum
gonfiat ut rospus: rospi quoque pellibus horret.
Septima tabifico stat nigra cruore sub aspra
nebride tygrarum: Crudeltas nomine dieta.
Brutta sed octava est, crustis onerata vetustis,
franzosique mali, puzzoreque cancarorum.
Haec est illa deae Veneris fìliola galanta.
Non nisi de carnis, nisi non de corporis usu
pensitat et nullum fert in squaquarare ritegnum.
Luxuries dieta est, cui dat baboinus amictum.
Mars deus armorum curam dedit octo puellis:
ut quoscumque homines sibi Iuppiter eligit armis,
quosve sequi mandat guerras, soldique guadagnum,
hos illae immergant tunc rubro in gurgite fontis,
quum nascunt mundo, quum primum ventre cavantur.
Non tamen id faciunt omnes insemma puellae.
Quattuor at solum, buttata sorte, leguntur:
quae vix nata undis bagnent corpuscula rossis,
sorteque cum propria mittant ad traffica soldi.
Hac igitur mundo soldati lege venimus:
ut seu Martani simus, seu corde Rinaldi.
Vel fortes, agilesque armis, vel corde superbi,
vel post luxuriam proni, vel corpore casti,
vel qui magnanima, vel qui virtute posata
rebus in adversis norunt acatare reparum.
Hinc sunt qui pensant montes spezzare brauris,
sagradisque suis, pottis, despettibus omnes
spaventare deos et sbigotire diablos.
248
APPENDICE
Sunt qui non parlant chiachiaras bravando, sed ipsis
declamant manibus, menantque (ut dicitur) ungias.
Nec tot formidant Pesadeos, totque Vilacos,
totque cuchilatas, muscarum calce tomatas.
Sunt qui delectant habitum gestare tilatum,
ornatuque suam satagunt ornare prodezzam.
Sunt e converso quibus omnis cura tilandi
stat lontana, lavantque sibi faciemque, manusque
zibetto spadae, muschio, namphaque corazzae.
Quas operent dat sudor aquas: quo pulvere spargant
crines fragranti, tellus dat mater arenam.
dopo 303: sunt lamenta tamen divùm communia cunctis
de bastardello Veneris, qui musca vocatur.
Musca Cupido deùm est, quae nocte dieque molestat
importuna oculos, guanzas, audetque talhora
illue ire... sed ista alias dicenda relinquo
dopo jop: hinc volo vos monitos fratres, heresia cavenda est:
ne rumorem illum magnutn, strepitumque tronorum
pensetis, veluti pensat gens grossa, borellas
cum quibus alati mamolini et mille pupini
saepe giocant, rumpuntque caput ludendo frequenter.
Iuppiter est, qui tunc borea mollante corezas
scorozzatus olet sulphur, tonat igne, menazzat
dopo 333: Ipsa quidem lanae inventrix, linique bianchi
nec non velluti, nec non bombacis et omnis
artis filandi, texendi atque inde cusendi,
intra lavorantes stat semper ficca puellas,
quas docet aut rotolo stammum deducere fuso,
aut itidem circum verso disvolvere naspo,
subtilesque Iovi tramando ordire camisas.
Una trahit seu fila sedae, seu stamina lini :
bagnificatque albos fuso pirlante didinos.
Una graves filo scaricat gyramine fusos,
in glomerumque rotat, dum guindalus orbe rotatur.
Haec iam texendas producit in ordine stuppas,
et facit, o quantas, circum strepitescere spolas.
Illa simul texens, manibus, pedibusque lavorat,
dextraque naviculam mandat, cui leva remandat.
Est quae china sedens telam suit, inque biancas
vestit camisas, apud illam stante canistro.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
249
Ast est quae variis acubus maiora recaraat,
namque aquilamque nigram. nigro nigrante veluto,
aurato in campo scribit, geminatque cerebrum.
Altera de argento bianchissima lilia fingit,
ac per azurinum disterminat illa velutum.
Altera terribilem texit. formatque leonem,
qui pede fert librum, nec non facit ore Samarcum.
Una figurat acu mitram, clavesque papales.
Unaque vermilios miscet niveosque quadrettos,
Bertagnaeque armam scacchis variantibus ornat.
Hinc Fiorenza suum Marzoccum suscipit, inde
. Sphorcia Bissonem, tum stirps otomanica Lunam.
352 plorat de — 373 pedatae — 382 seu binus
dopo 383: est via longa nimis, coelumque Circuit omne,
per quam si vadas nunc magnum •frigus habebis,
nunc ve nimis faciet caldus bagnare camisam,
nunc refrescabis zephiri sub flamine corpus,
nunc aliquantillum glaciem tibi temperat aestas.
Haec via tain durat, quam pieno Phoebus in anno
vix venit ad metani, sed apuntum terminat illatn.
In primo introitu cum flexis cornibus ecce
apparet Montonus, habens in tergore Phrixum.
Ex auro tota est radians sibi lana tirato.
Postque andamentum mensis renovata per arva
Taurum cornuta retrovas cornice biancum,
qui bellam quondam Europam tulit ultra marinam.
Sed quia mos bovis est de muso fundere bavas,
bavas continuo nettant, forbentque mocino
septem donzellae, quas Pleiadas esse provatur,
quasve bufalazzus violare menazzat Orion.
Non procul incontras geminos insemina fradellos,
primus chiamatur Castor, Polluxque secundus.
Hos, Helenamque simul mater velut ova covavit.
Quos tam strictus amor iunxit, quod Iuppiter illos
transtulit in coelum, nautisque favere dicavit.
Ulterius vadens caveas, ne pestifer Hydrus
te voret: herculeis quondam mutilatus ab armis.
Cuius colla premit cum zanchis Gambar apertis.
Mox quum sudorem sentis bagnare camisam,
ecce Leonazzus boscamine saltat ab atro,
250
APPENDICE
ac super hydrinae balzat ventralia panzae.
Quem tamen Erigone virgo bellissima lenit,
atque briam ponit, coelumque per omne cavalcat.
Quae tamen ah virgo maiori ex tempore plorat:
plorat abundanti meschinula saepe pian tu.
Namque parum curant illam qui regna govemant:
illam, quae dieta est Astraea puella Tonantis,
cui nunc incagant reges et mille tyranni.
Scorpius egreditur gelida de valle superbus,
horrendasque manus aperit, curvatque codazzam.
Sternere qui solo disponit Oriona calzo.
Inde Sagittarus per freddi littora trottat:
tum cumulat giazzam, tum passibus alligat undas:
tempora disponit studiantibus ille poètis,
musarum quoniam nutrix concepit eundem.
Evacuare duas non finat Aquarius ollas:
perque suas guizzantur aquas, scherzantque vicissim
squamigeri pisces, seu rombi, sive varoli,
quos aliquando mea spero frixare padella.
Haec sunt illa quidem centurae signa rotondae,
per quorum campos it Sol, Solisque sodales.
LIBRO DECIMOSESTO
14 apiombum, quum — 295 strictus — 318 sede quia me magis
impedis, horsu — dopo jjj : quo per orizontem Proteus dat basia
coelo — 379 vir pressatus ab armis — 425 more livreri
dopo 482-. increpat hunc Baldus, multis pregat inde pregheris
ne solus vadat prigolosae per antra ferarum,
cui iuvenis spondet non longius ire miaro
503 smergolet — 547 quando grataculos — dopo 549 : nec per can-
tones sanctis sua vota moventes — 551 busos, nunc per duo mille
latebras — 552 postque tenebrosos pillastros, postque colonnas —
553 postque sepulturas... haeque lupazzae — dopo 534: cumque
praeti aut frati faciunt infrotta capellam — 555 sed quid ibi cagant
— 556 hae sgarbellatae, gobbae, rancaeque comadres
557-58 aut cercant chiachiaris aliquam macchiare putinam,
aut niveam pueri de mente butare columbam
dopo 578: non in Vulcani, Bronte martellante, fosinis.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
25X
LIBRO DECIMOSETTIMO
10 pratora — 24 dormire Lonardum — 35 rumpat — 71 sorte
sua — 93 spelorza Venus, latroque — T21 tracannaret — 127 mo-
dicum... Jusorem — 130 lucemae — 144 quam supra dLxi Pan-
dragora — 158 gestu. quo non lasci vior alter — 162 tracannat
— 164 pagnocchae
dopo 197-. proh infinita quidem beccorum turba catatur,
causaque aguzzandi mens est zelosa talenti
214 aiuttante — 310 non etenim — 316 quod — 329 Baldum de-
ducere cura — 333 sanctum — 335 sibi — 336 quem sibi mon-
strabat Macharius ille, prehendit — 373 fazzam per drittum, perque
traversum — 382 tenerum, quo non tenerinius altrum — 420 spir-
tum — 447 Pandragora lazzis
55i cingitur ense
ense Leonardi, quo non rutilantior alter
641 truncone — 645 Martinus, Pier et Iohannes — 650 aquae,
seu qui fìt — seguono i irv.\
seu quem per cannam paleae sofìando citelli
de summo balcone spuunt, ita dante sapono,
652 illico fitur — dopo 674 : summa est hanc putridam victoria
linquere cameni
dopo 675: quas mihi Cattholicon, quas Dottrinalus et altri
morales dixere olim cathedrando maèstri
dopo 689-. non id forte facit dopia de gente creanza.
Non italus rubeus, quem rospi panza covertat.
Non spagnoleti fazza alba, nigerque todescus.
At Baldus, qui nil malnettum pectore servat,
seu sit gramezzae tristis coliquintida, seu sit
zuccar alegrezzae, sua cunctis cuncta palesat.
LIBRO DECIMOTT AVO
57 quod velis — 80 sugillat — 88 reverentia — no repetitor
— 214 et monae — 225 stirpe gaiarda — 246 aut — 261 peritu-
rorum — dopo 349-,
quod si vulgus amas, plaebemque, o nate, caducam,
quae vix nata, mori digna est indignaque nasci:
252
APPENDICE
quod si aequi mores, si pulchri nominis aurata
negligis, ad levum torque vestigia callem.
Hic se se fini citius rapit, inque palustres
descendit calamos, coenoque involvit euntes.
Si nescis, via dividuo seiuncta recessu
monstratur: duplexque tibi patet orbita, nate.
Hac laudis blanditur amor post funera dici.
Hac monet ut studeas non longius ire sepulchro.
Quod si laudari cupias, atque inter haberi
egregios animos, age, fretus numine coeli,
dexter abi, dextrumque viae citus elige cornu.
Hinc virtus aderit, studiosae debita curae,
quae longe melius quam sors malefida beatum
efficit ac longe melius te insignis honorat.
Haec nos certa manet, sed amat spetiosa requi ri,
quam labor assiduus reperit, potiturque reperta.
Interea quanta est currenti occurrit, et amplos
obluctanti animo tandem largitur honores.
Tantum, nate, para longos perferre labores,
nosceve quid recti accipias, falsive relinquas.
Ambagum domus est et inobservabilis error
mundus hic, involvens aditus, quibus unica tantum
semita permista est, ad recti pervia montetn.
Pauci huc ire legunt, arcto namque illa recessu
visa prius, spreta est; sed iter, quod tramite largo
expatiatur, amant plures, frustraque vagantur.
Inquiruntque diem tenebris, dumque aurea lustrant
sydera, plus qoctem subeunt, coeloque recedunt.
Hic non ductores desunt ad compita verae,
fallentisque viae, studia in contraria qui te
ambiguum reddant, sed qua dextra orbita signat
impiger hanc tendas, fidos huc dirrige gressus.
392 trenta baronorum formas in trenta cadregas — 394 suo scanno
— seguono i iru.\
sic sedet in medio sanctus papa concistoro,
seu quando ad Pauli cantatur messa capellam.
Turba pilastrorum gesiae se possat atomum,
ghirlandamque papae faciunt cinquanta capelli.
Sic Guido, sic illic acies paladina dunatur.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
253
LIBRO DECI MONONO
Dopo /21 Se quoque sic solum pentiverat esse rimastum,
unde facit sibi saepe crucis signalia centum,
et martylogii cunctas trovat ille pregheras,
at visis longe compagnis semet adhortat.
134 nolentes oraque stoppant — 150 tola, — 154 scorigiatas
dopo 178: non tamen hac potuit Pandraga tirare Lonardum
dopo J57: saepe pelizzarum vidi scorlare pelizzas,
sgamaitoque novo pegorinas scotere lanas.
Istum hoc medesimum Falchetti dura gaiardi
mazza facit povero Libicocco malque capato
dopo j6 /: cui facies longis grafaduris tota rubebat.
Non unquam melius vidi cum pectine gaitam
pettenare suo seu braccum, vive stiverum
si sibi forte ossum vult tollere contra rasonem.
Vix offesa quidem gatta est, cavat illico guantos,
fatque cigare canes, solitos ancidere tauros
dopo 402 : aut Marcelle tibi, venetorum clara propago,
quo duce nil poterant stimare pericula fantes
dopo 5/9: Zanninique intus cum quanto tempore possunt,
cum tanto ad se se gambas retirare laborant,
ne caldis scottentur aquis et denique coctis
cumque fabis miseri mangiantur, cumque fasolis.
LIBRO VENTESIMO
Dopo 17 il brano seguente, che il Folengo in gran parte in-
seri nel Varium poèma, intestandolo-. Tumulus Candidi Caste-
LIONAEI :
Mirum quam se se dura inter bella ferebat
impiger hic heros: cui multi ponderis ipse
Mars genitor dederat nuper thoraca, simulque
fulmineum gladium et galeam cervice comantem.
Indefessa viri quae vis, quae gloria, quae laus,
quisve animus, quod robur erat, novere phalanges
adversae et toties fusae, cum proelia miscens
254
APPENDICE
aut clava aut mucrone hostes caedente fugabat.
Vos etiam, insubres, etiam campana iuventus,
nostis quanta ducis fuerit praestantia Romae,
tum cum fumivomis Gallorum obsessa metallis
ense columnaei fuit adservata Lonardi,
aut cum turritae sub moenibus ille Cremonae
primus ibi ante alios, ingens atque arduus, alta
conscendit miro ausu propugnacula, quem non
saxa emissa, trabes et edaci pulvere bombi
deterrere unquam poterant: quin ferreus, atrox,
hostibus in mediis vastam per vulnera caedem
spargeret: ac se se magna cum laude referret
ad socios, magnoque ducum legeretur honore.
Ergo age conspicuum victrici fronde sepulchrum
sparge, novumque abiens cineri die nobile carmen.
246 quod — 252 stridensque restridens — 290 forzam penitus re-
tirare — 377 stimabat un aium — 495 quod... audivit — 690 saepe
catant — 796 francescum voluisset alhora bubinum.
LIBRO VENTESIMOPRIMO
Dopo 14: et per fissuras recipit traditora nemigos — 22 Striax
animosa nientum.
dopo 24 : Sed bergamasco qualis nutritus in agro
de montagnarum smontat cervice suaruni,
littora bramosus dilecta videre Samarchi,
atque leonazzum portans in ventre ficatum,
et vermocanum giurat quod duinmodo vivat
non venetianum vult smenticare Pregaium,
fatque pocam stimam tumidi maris ire per undas
et conturbatas pelago vomitare budellas,
namque pochus labor est, quum campanilia tandem
celsa videt iam iam medio nascentia gorgo
atque cherubinum contemplat longe doratum.
Talis ego, nil certe istis spaventor ab undis,
quum tutos meditor portus, gratumque ripossum
26 musa Striax opus est. populosque — dopo 31: nam pes quo
noctu corpus menat absque lucerna? — dopo 43: quamvis ad na-
sum quisquam Argi portet ochialos — 76 hunc ve fiammengum —
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
255
87 aut magis invidia morsi, ratione carentes — 96-99 la Cipadense
ha in luogo di essi i seguenti vi'.:
est mastinus homo, dignus bastone galanto,
non dico ut sedeat cum sceptro porcus in aula,
sed cui materiam cervelli mandet abassum
per spallas pezzusque ulmi, querzaeque tracagnus,
cazzeturque foras gravium de luce virorum,
sicut cazzatur sguataris canis extra cosinam,
cuius non capiat liquefactum musica pectus
dopo 7/7: ne tamen illa caput nimium disconza baronis
frangat et intranet mastri exclamatio Righi,
illius ad caudam grave saxum Cingar ataccat,
quod dum portabit nunquam somarella ragiabit
120 stat citus — 125 piliare
dopo 244-. iam Philofomus erat grege martellatus ab ilio:
qui chioccat testam, qui schenam, quique galonem.
Ipse tamen squarzos camarum mandat arenae.
Hippol agrappatur ceu massa fogata tenais,
pistaturque simul martellis undique centum:
sed veluti ferrum quod avampat ab igne levatum,
ac super incuden tich toch resonantia sentit
brachia fabrorum, pistisque domatur acerbis,
attamen ardentes scintillat ubique favillas;
sic ferus Hippol agit colpos cum fulmine spadae,
namque silex flammas nisi non percussa remittit.
Lyronus portat spadonem sanguine plenum,
nemoque contra illum praesumit prendere gattam
401 monebat.
LIBRO VENTESIMOSECONDO
114 quem pecchiae dulci civabant melle — dopo 132, continua
il famoso squarcio autobiografico -.
Moschaeam hic primum cecinit, Zanique tonellam ,
postea compagnis aliisque scolaribus una
dum nimis obsequitur, velut est usanza bonazzi
menchionisque hominis, magnum fabricare volumen
incoepit Baldi et cartarum spendere rismas.
Cosa tamen vera est, quae nunc lectore notetur,
APPENDICE
256
sitque hominum verax a la fé creduta brigatis.
Merlino compagnus erat, quem robore, quemve
nullus avanzabat destrezza et mente saputa.
Hunc non immerito scotumavit nomine Baldum,
cui inens balda fuit, cui cor virtute superbum.
Mox compagnones alios, prout quemque petebat
natura et mores, propriato nomine dixit.
Talia Merlinus nobis essendo scolarus
cantavit pueris, non ut zentaia baiaffat
quando cucullatae pratigabat claustra brigatae.
Nondum finierat Baldi (confesso) volumen,
ille bisognavi^ nascente disordine magno,
se scampare viam, mentemque habitumque sub arcta
lege barattavit, Baldumque reliquit inanem,
ad meliusque suas studium voltaverat horas.
LIBRO VENTES1MOTERZO
74 natos — 188 novasque stagiones — 273 tacavi — 274 buf-
fonis et — 343 piattum — 501 largus, quo non spatiosior alter —
544 pillasse — 560 puoni.
LIBRO VENTESIMOQUARTO
Dopo 2f)\ quas Helenae Syriel morienti sustulit olim,
quasve solet praestare stryis ad fallere gentem,
26 superstitio tamen — 37 signorae — 82 charasque signoras —
99 ista, qua non sfazzatior altra — 116 o compagnones — 118 ad
possadas — 21 1 batocli — 386 rubinus
dopo 487-. tam bene furfanti nunquam tremolare videntur,
quum mancante foco patiuntur tempora giazzae,
ut modo Boccalus filando sotiliter, ante
retroque guardando, nullasque loquendo parolas
542 te phantasia butavit — dopo 544 : nomine Berta quidem, co-
gnomine bella Rosina — 546 piliavit — 675 hic Aeneam.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
257
LIBRO VENTESIMOQUINTO
28 illic tra lorum guerra coorta est — 43 fratesca fritaia —
45 componere tortas — 57 guerram similem partire fra lorum —
94 spadaio de taio senza riguardo — 240 quam nisi romani con-
solet gratia Pauli — 243 si fuerit Petri Paulo concessa — 420 fiab-
bas — 476 id — 482 speties et — 510 citolos
dopo 658'. quae tamen incidi digna est sententia vatis
cortice non tenero, Corydon quam dicat Alexi:
marmore sed duro, phrygius quam proferat haeros
Absolvit me forte
Trahit sva qvemqve volvptas (»)
(1) La Boselliana del 1555 ommise questi versi: è la sola variante notevole che
essa presenti con la Cipadense.
T. Folrngo, Le maccheronee - II.
17
IV
MOSCHEIDOS
LIBRO PRIMO
147 compleverat illa — 148 data lit — 341 Myrmiliones —
346 formica trucem Myrmiliona timet — 410 falza segando taiat
— 422 myrmilionaeis.
LIBRO SECONDO
163 rugit — dopo 284:
agmina Caganiel sua circum circa regyrat
ut qua bombardis fit via denter eat
448 sub luce solis.
All’ex plicit della Moscheide seguono nella Cipadense tre nu-
meri, a piè di pagina : — 17. 4. 33; — forse 17 aprile 1333, probabile
data del rimaneggiamento di quel poemetto .
EPIGRAMMATA
Gli epigrammi delle stagioni portano /’ intestazione: « Merli-
nus ad Baldum ». Ad essi susseguono questi componimenti, che il
Folengo con lievi ritocchi aveva inserito nel Varium poèma.
Baldus ad Merlinum
Quos mihi misisti versus de quattuor anni
temporibus, medio legimus in studio.
Diversas de te diversa in gente catavi
sentenzas, quarum displicet una mihi.
Scilicet ignorans quod sis parlare latinum,
unde macaronica dicier arte cupis.
Fac age, quaeso, provam, si quattuor illa camoenis
tempora legitimis dicere forte queas.
Merlinus ad Baldum
Nil mihi diversae stimmatur opinio turbae:
sum macaronus ego, sic macaronus ero.
Sed tibi, Balde, tamen parebo: dat ecce Comina
hos ut cumque potest facta latina modos.
Experientia 1
Ver novum domitis adest pruinis,
cui Mars nunc aperit tenerque aprilis.
Occurrunt Veneres, vagique Amores,
dum tectum vetuli subintrat anni.
Sol fraeno ignivomos equos retentat,
lentis solstitium notans quadrigis,
Aestas nuda sitit, gravesque spicas
dum torret, cupidos parat colonos.
2Ó2
APPENDICE
Autumnus moderante sole flammas
prodit tardigradus, satis quod ille
succulentus hebet, suaeque vites
illi palmitibus gemunt onustis.
Adportat gelidos Hyems novembres,
canasque hirta comas, trahit podagram,
tuscit, pelliceis pedes ad imos
se volvens tunicis, fovensve prunas.
Experientia II
Ver nitens, ubi nix modo imperabat,
sumit regna, suasque ponit herbas.
His arridet Amor, parensque Amoris,
his blanda zephyrus iocatur aura.
Aestas delitiis laboriosa
praefert seria, decutitque flores,
his fruges subicit Ceres opimas,
his flavae subeunt deae mani pii.
Autumnus vacuos cados vetusti
ad novum reparat Thyoniani.
His plaudit Bromius, Bromique pupi
his circumsiliunt, chorosque ducunt.
Horret bruma gelu, casaeque rimas
stipat sedula pervias rigori.
His mugit Boreas, suasque victor
his vibrat scytico nives ab arcto.
Experientia III
Iam novos, variosque pietà flores
passim reddit humus, decusque veris.
Lascivit Cytheraea, consuitque
ludenti violas, rosasque Amori.
Dat messes ager hispidus salubres,
nec tunc utilis impeditur ardor.
Texit flava Ceres graves aristas,
cingens tempora spiceis corollis.
Pingues pampineos gravant lacertos
uvae, pampinei gravant lacerti
ulmos; ulmi asinum gravant flagellis,
dum. Silene, agis hunc gravem racemis.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
Nix Alpes aquilone sibilante
summas candidat, implicantur amnes,
hinc Nymphae vitreo stupent ab alveo,
et comuni glacie comas sub ipsa.
Experientia IV
Fragrant multicolora prata gemmis,
quas leni populant apes susurro.
Laetae qua nemorum trabes comantum
frondescunt, avibus sonant canoris.
Flagrant pulverulenta rura flammis,
quas brevi extenuant oves sub umbra.
Lentae qua Coryli, nigraeque olivae
pallescunt, querulis strident cicadis.
Turgent mellificata musta botris,
quos Bacchae patulis ferunt canistris.
Et qua vitibus explicantur umbrae:
— Io, Bacche, — canunt; — Io, Lyaee. —
Torpent obstupefacta stagna crustis,
quas nec plaustra notant, rotaeque signant.
Et qua cymba modo premebat undas
colludunt pueri, labantque plantis.
Experientia V
Florescunt sata, vineaeque gemmant,
purae per teretes cient lapillos
raucum murmur aquae, udulique rivi
albent liliolis, rubent rosetis.
Durescunt segetes agris, caduntque
iam curvis sata falcibus, nec aestu
messores avidum gemunt laborem,
sed crebris cyathis levant calorem.
Dulcescunt, nimioque botriones
sunt ulmis oneri tumente succo.
Fit vindemia, vinitorque laetus
suo destituit decere vites.
Canescunt nive tecta, stiriaeque
his pendent vitreae, stupentque guttae.
Pastor straminibus, simulque arator
defendunt, hic oves, at ille tauros.
263
264
APPENDICE
Experientia VI
Vector sydoniae calet puellae,
sagittas acuit tener Cupido,
torquati geminantur hinc palumbes,
auriti lepores, boaeque turpes.
Sydus herculei flagrat Leonis,
frondes nec tenui moventur aura,
dumos nec gelidi exeunt lacerti,
portu nauta latet, viator umbra.
Pugnaci haeret Apollo Scorpioni,
spumant labra mero, lacusque praelo
vi pressante capit novum phalernum,
complenturque cadi, amphoraeque grandes.
Horret sydere bruma Capricorni,
auget Ugna focis, veruque torret
longo terga suum, superque crates
tuceta et croceae strident tomaclae.
Dopo l’epigramma De Baldracco, segue l’invettiva
Ad poétam irapudicum
Quam sunt et lepidi, quam et elegantes
sunt tui endecasyllabi, Petrille,
summaque arte laboriosiores,
doctos qui referas in bis Catullos:
tam sunt illecebrae tui exoleti
scortilli putridae, iocique turpes,
ut non putridius cadaver, ut non
sit cur turpe oleat magis cloaca.
Quare odoriferas rosas, Petrille,
si quando olfacimus tui leporis,
optamusque ibi mille habere nasos;
en hui quam cito nostra, nescio quo
ventris profluvio cadit voluptas,
atque intercipiunt rosas oleta,
optamusque ibi nullum habere nasum.
Si nescis, tua bella, mi Petrille,
vemum Cyntia concacat rosetum.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
2*5
Dopo l’epigramma Ad Falchettum segue una seconda invettiva
In feleni omnium pessimum
Resultent « io io » Coci : resultent
iam dudum queruli simul Lebetes.
Nuper nescio quid mali gemebant.
Quin ipsae insiliant nigrae nigellis
ollae cum patinis, et huc et illue
permixti urceolis catini et umae.
Et quantum est olidissitnae popinae
« Io » ter geminent, chorosque ducant.
Curis namque animi levantur aegris,
hostern namque alacres suurn triumphant.
Hostis insidiator ille felis,
versipellis, atrox, trifurcifer fur,
et cuivis cacodaemoni parandus,
tam cautissimus omnium latronum,
quam notissimus omnium malorum,
lurco, carnivora et lucernilingus,
praedatorque inhians iugi rapinae,
ictu nunc valido atque ponderoso
ligonis periit, deditque poenas,
tot commissa luens, quot ille sparsim
per corpus rubeos pilos habebat.
Ah pili scelerum indices suorum !
I, nunc, palladios bibas liquores
nulla relligione, qui nec ipsi
parcis stuppae, olidas vorans lucernas.
At vobis, Lemures tenebricosi,
et nigri Genii iubetur orci :
raptate hanc olei bibacitatem,
torquete hanc adipis gulositatem,
torrete ad patinas Stygis flagranti
bullantes oleo et putri sagina.
Has poenas merito luat gulonis
felis ingluvies voracitasque.
266
APPENDICE
Ad Baldum
Comacchias partimque speto, partimque guazetto
suscepi coctas, Balde facete, tuas.
Quas bene copertas satis ampia scudella tenebat,
quum tua portavit vecchia beghina mihi.
Sed postquam totas, netto remanente cadino,
edimus, heu qualis tanta per ossa stupor.
Rursus in exhaustum tornavimus illa piattum,
veruni tantorum non fuit ille capax.
Quarum gustigolum cogor narrare saporem,
est caro calcagnis plus tenerina meis.
Tolle viam gambas, testas, alasque striatas,
in vaso brognis conca piena manet.
Iuro tibi videor tantum rosegasse corammum,
post illas mansit stracca ganassa dapes.
Dens habuit partem maiorem, panza minorem,
gratia quapropter nulla redenda tibi est.
La Cipadense colloca ora qui l’epigramma In obitu episcopi
Cipadae (con cui la Vigaso Cocaio finisce); segue ad esso una saf-
fica che nei Pomiliones il F. intitolò a Paolo Orsini :
Ad Baldum de ira
Nocte si quando media repente,
dum tibi obrepens sopor ambit artus,
Balde, consurgitque Aquilo, trucemque
fertur in Eurum,
en vago excussus tonitru, fenestras
luce rimosas rutilare cernis.
Quam ciet creber Iovis huc et illue
ventus et ignis.
Interim praeceps nebulas Orion
torquet abruptas, ut ab axe credas
mole subductum bibula per auras
Nerea duci.
At simul fessi posuere venti,
solque disiecit tenebras sub ortum:
surgis, explorans quid atrox ruinae
gesserit imber.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
267
Cernis heu moerens ut agros olivis,
ut nemus passim trabibus revulsis
straverit, littusque putrì gravarit
Africus alga.
Flent lacessito tibi cuncta vultu.
Hic Ceres, Floraeque nitor, Paterque
vitium sensere lovem ruentem
grandinis iras.
Quae semel vento ruit acta pinus
haud reviviscit, nec acer, nec ilex,
nescit heu certa, semel hinc quod exit,
lege reverti.
Non minus si quando furor virum, quem
ius potens irae decet, incitarit,
ah quibus se se veneranda larvis
turpat imago.
Frons trahit vultus, oculosque torvis
asperat flammis, tremebunda livent
labra, dens frendit, micat impedito
lingua palato.
Iurgii tandem via vi patescit,
fulgur et linguae crepitat solutae,
mens cadit vesana, caduntque lapso
pectore sensus.
Vieta quin morum gravitas fugatur,
virque, qui consors modo erat deorum,
mugit ut bos, ut leo rugit, utque
sibilat anguis.
Mox ubi lapsae Eumenides quierunt,
mensque redduxit sibi se, procellam
cernit ingentem miser et peremptos
fulmine mores.
Verba succurrunt, reditura demum,
si redit noster, repetitque fontem
Mintius, vel Signa queunt Olympi
vertere cursum.
Ingemit secum, nec humi iacentes
sublevat demens oculos, nec inde
(tam pudet fusae gravitatis) uti
audet amico.
268
APPENDICE
Ira, si obluctans animimi triumphat,
tu tibi servis, at inermis abs te
tunc fugit, cum te premis, estque summa haec
palma laborum.
All’ epigramma della facezia di Cingar seguono questi quattro
componimenti, con cui la Cipadense si chiude :
In obitu Caroli Agnelli
Carole, quis vatum praestans et idoneus adsit,
qui satis ad tumuli defleat ossa tui?
Sunt, fateor, nostro tenues in carmine vires,
non tamen ah tenues liquimur in lachrymas!
Carmina debentur lachrymis, lachrymaeque sepulchris,
debentur functis luce sepulchra viris.
Huc huc et charites properent, Phoebique sorores,
quae colunt fontem numina, quaeque nemus.
Huc, inquam, properent, elegisque furentibus ornent
busta sepulchrali semper alenda face.
Ad Seraphum
O qui nobile nunc peritiorum
effulges specimen quod extiterunt,
quotve sunt modo, quotve erunt deinceps,
mallem aut Chrisogono aut mihi dedisses,
quam isti delicias poètico rum,
Flacci scilicet aureum libellum.
An sat commodus ille, idoneusque
horti fossor habetur, ut libellum
tam bellum, aureolumque, melleumque
docti susciperet manu Seraphi?
an, Seraphe, habilem esse censuisti
durum foenisecam explicare Flaccum?
Is quanto magis utilis ligoni,
is tanto minus utilis libello est,
cui nec littera quamlibet minuta,
nec tantillus apex patet figurae.
Verum, inquis, bonus est vir, ah cachinnor
ut huius bonitas homuntionis,
qui bubulci ad aratrum ineptit, aptet
se se Flacci ad Epistolas profundi.
LE VARIANTI DELLA CIPADENSE
269
Agricola ad suum ligonem
Amo te merito Ligo ligonum
antistes, nitidi minister horti.
Nam quantum est, vel erit, vel ante constat
tot iam saecla fuisse sarculorum
nemo te melius repurgat herbas,
unde tot sata, multiplexque vemat
pubertas holerum, decusque florum.
Tua namque opera nemus virentum
betarum superat, suosque late
dat lactuca dapum quies lacertos,
non est dicere quanta brassyearum
sit vis; dispeream nisi praealtis
se herbae subiiciant pares cupressis.
Conclusio
Quae prius ingenio docili mihi floruit aetas
magnificae poterat laudis adire iubar.
Decipitur iuvenum sed mens improvvida, quae quo
saepe decus poscit, dedecus inde refert.
Cum macaronaeae subeunt ludibria vanae,
tam pudet ut pudeat non puduisse satis(0.
(1) L’esemplare della Comunale di Mantova ha, a questo punto, la simbolica vi-
gnetta d’un agnello che torna raumiliato all’ovile, col motto « Perieram ». Manca in-
vece questa figurazione nell’esemplare della Vittorio Emanuele, recante qui Vexplicit,
ripetuto poi un’altra volta nell’ultima carta. Ciò significa forse che l’autore volle
introdotta la vignetta dell’agnello, quando già la tiratura della Cipadense era inol-
trata. Sarebbe dunque un’altra prova non doversi prender per buona moneta la di-
chiarazione premessa al Y Errata-corrige, che gli « errori non puochi della stampa »
spiega col « non esservi travenuta la correzione del proprio autore ». Il fitto Errata-
corrtge occupa tre pagine e mezzo. L 'exphcit-, « Cipadae, apud magistrum Aqua-
rium Lodolam » è fregiato da un ritratto del poeta coronato d'alloro: ritratto non
fantastico, forse, perché se non somiglia al celebre busto del Museo di Mantova
(esemplato dal Portioli), e tanto meno al ritratto del Folengo preposto all’ed. Am-
sterdam (Napoli, 1692), mi pare tuttavolta arieggi quello, onde il Terranza adornò
l’edizione mantovana del 1768, desumendolo da un « archetipo », posseduto dai Ca-
pilupi, parenti del Folengo (cfr. Studi folenghiani, p. 67).
Ili
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
I
LE PREFAZIONI
i
Epistolium colericum
MAGISTRI ACQUARII
AD
SCARDAFFUM ZARATANUM
Merlini poématis CORRUPTOREM
Laudabilis et observabilis apud antiquos usanza fuit, ut in sua-
rum frontibus epistolarum aliquam salutationem percupiant et
ascribant recipienti eas condignam. Quam igitur salutem, ut huius-
modi mantineamus costumamentum, tibi, sbudellatissime Scar-
darle, convenientem mandabimus? An Dei gratiam? minime, quia
Christum, sanctamque Mariam renegasti. An corporis bonam va-
letudinem? absit, es etenim (ut diu sbaiafasti) consumatissimus
herbolattus, et Avicennam, Hippocratem, Galienum, Mesuen to-
tum avantaris imprendisse, et ideo de sanitate conservanda non
ullum tibi habes mancamentum, nani (teste Plotino) male guaribit
alios qui sibi medemo infirmanti dare soccorsum nequit. Verum
tibi congruum illud disticon inveni (J):
Dens tibi si caderet quoties fers ore bosiam,
iam tua non posset pane ganassa frui.
An tibi richezzam denariosque desiderem? ad propostum nequa-
quam. Te namque per botegas toga bracata decorum, colana tor-
quatum, supra mullettam cavalcantem saepe sguaitamus observa-
musque; non tibi, mullettaeque tuae polimenta desunt, non staffiles
(i) Cfr. l’epigramma Ad Briossum [Ed.].
T. Folengo, Le maccheronee - li. 18
274
APPENDICE
recamati, millibus et stringulis ornati. Qua propter richissimum
te arbitramur. O si teipsum considerares, quam bellum nobis
de te spectaculum praebes, quum passu portantino tich tach
pedibus sonantibus hinc inde per urbem cursitas! An tibi filios
optabimus? nec ita, quando quidem castratus es, nani dum in
arte castratoria te peritum iactabas, quendam soldatum lergnam
patientem eunichizare presumpsisti, credens (ut usaris) aliquem
ditesticulare porcellum, illi miserulo genitalia simul et animam
cavasti. Porro soldati ceteri, non pocum tua prò imperitia sdegnati,
te nasconditer pigliarunt ligaruntque, ac sine tantis tenais, fer-
risque aflogatis, tibi castronato baricocolos extirparunt, fadigamque
filios generandi penitus abstulerunt. Hinc tibi supra pilastrum
quendam carmen attacatum fuit, creditum poètae Godii.
Legis adimpletor meritat Scardaffus honorem,
vult oculum prò oculo, prò pede vultque pedem.
Sic, dum testiculos morienti taiat ab uno
milite, testiculos praebet et ipse suos.
Ringratiandus tamen est magister Zucconus peritissimus castrator,
qui rogatus nisi tradidisset aiuttum, tirasses merito sursum (ut
aiunt) calzas. Ergo nec huiusmodi salutatio convenit homini docto,
ricco, castratoque. Tanta denique fantasticatione cerebrum gra-
tavi, quod pulchra, quod sufficiens, quod omni laude dignissima,
per me salus retrovata est. Accipe igitur, frater mi Scardaffe, mi
frater dico, quem super furcas tam filialiter et voluntariter appica-
tum viderem et crocitantes cornachias effossis oculis nutrientem. Mi
denique frater, cui cancarorum quattuor galeas desidero, cui quan-
tos per contadinorum copias sentimus nominare giandussas, an-
gonias, codosellas desideramus in corpore, talibus namque gratiis
(sunt enim gratiae gratis datae) perfectior et praticatior herbo-
lattus evaderes. Sint itaque tua salus infrascripta mala, quae Mer-
linus noster in quartadecima macaronice loquens de Saturno ait:
Capitis dolor, hydropisia, ecc. (i).
Haec itaque Saturni familia tua sit salus, dilecte Scardaffe, quia
iuxta meritum dandum est precium, nec tantum haec eadem in
tuo corpore desideramus. Verum tum in famiglia et parentela tua,
tum in amicis, benefactoribus et tibi benefacturis appeto; quis non
(i) Segue tutta la filatessa delle malattie: cfr. Baldus, xv, 362-73.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
275
ista fideli percuperet familiari? Ut autem sis feticior, haec irreme-
diabilia fore velimus et in his voluptatibus te nestoreos agere dies
divi concedant. Vin scire quod tuum beneficium erga me sic bene
tibi desiderare commovit? arrige aures, bricone. Divinum quippe
volumen Merlini Cocaii mihi furtim surripuisti, mox omni latrina
merdolatius imboazzanter ad lucem venire fecisti. Audiat terra,
coelum, mare, Plutoque causam falsificationis eiusdem volumi nis
praeclari, et subtiliter universis tuae sceleraginis rebus fantasticatis
iratus aetheris arbiter te summo de troni solio fulmine devoret.
Scelerate, proterve, ribalde, ladro, sacrilegiis pienissime, venisti
iam pridem ad me, nescio quibus lusenghis, petere veniam ne te
amplius per expressum zaratanuni, subdolum, falsum, ribaldonem
manifastarem. Quando quidem quotidie sentiebam te super bancos
et pulpitos predicare et zaratanizare, ubi vendebas bissolos, im-
piastros, cerottos de stercore canis compositos, probans esse opti-
mum ad expellendam rognam cerottum. Avantabas quin etiam te
sanare absque bragherio rotturas, cavare dentes, foecundare mu-
lieres, purgare oculorum pannos et catharates, extirpare petras, et
omnia haec absque dolore faciebas, immo facere dicebas, quosdam
componebas siroppos, pilulas, unguentos, confectos quos falso ap-
pellabas dragantes, dyaquironem, elefanginas, crocias, aureas, sine
quibus et caetera. His ego tuis ribaldariis motus, per quas non
modicas acquirebas pecunias et homines perimebas non tuli, imo
te per strionem pubblicassem, ni subito venisses ad veniam. Ego
benignus cessi, mox humiliter nostris in penetralibus accepi, ubi
nostras lucubrationes aliquantillas ostendi.
Tu tamen fraudolenter me inadvertente poèma praeclarissimi
poétae Merlini Cocaii macaronicum robasti, corrupisti, falsificasti,
et multa non sua interposuisti, et plures libros surripuisti, quos
tibi tribuere volebas, manigolde, furcifer malignissime. Esset enim
sacrifìcium non modicum Deo gratum te scortegare, homo pes-
sime, non homo sed bestia, diabolazze; praeterea sic imboazzatum,
castratimi, totum ab ilio mutatum stampare fecisti. Quid prome-
rebat vates inclitus sic a te viciari? Utique causa vindicandi te,
quoniam tuas insectabar malignitates? Simulator pessime, quem
de Ganelonis maganzesi natum iudico et quem patefacturus sum
per barrum, per ladrum, per rofìanazzum. Vade in malam crucem
et quantum Ovidius Naso desiderat in Ibin multiplicatum millies
in te nunquam deficiens veniat.
276
APPENDICE
II
LAUDES MERLI NI
EIUSDEM MAGISTRI ACQUARII LoDOLAE AD ILLL’STREM DOMINUM
Pasarinum Scarduarum comitem, de vita et moribus Mer-
LINI COCAII ET DE INVENTIONE HUIUS VOLUMINIS.
Dudum, serenissime princeps, adeo meum imbalordasti cer-
vellum, ut tibi de catatione voluminis huius aliquid ispienare velim,
quod de memoriae cadastris quasi mattus cascarim. Quam ob rem
ne tantum mihi amplius tribuas impazzum, accipe rem, non quam
orecchis aut naso audivi, veruni his manibus pertoccavi. Iam pridem
nosti quantum ego sim in curiosare mundum solicitus, diversasque
rerum proprietates; et hoc herbolattos, dentiumque cavatores, bra-
ghirorum conciatores maximamenter condecet. Accidit nos ali-
quanti herbolatti Armeniam versus navigabamus causa retrovandi
radices, herbas, lapides, vermiculos et huiusmodi facendas ad
conficiendam tiriacam bisognatissimas. Erant nobiscum super ean-
dem, medesimamque garavellam, seu barcam intelligibilius diman-
dandam, magister Salvanellus Boccatorta, magister Dimeldeus Zuc-
conus, magister Ioannes Baricocola, magister ButtadeusGratarogna,
et ego magister Acquarius Lodola. Erant praeterea quatuor pratica-
tissimi artis physicae giudei: Samuel videlicet, Nabaioth, Helcana,
Ruch. Isti omnes insimul aequoris schenam traversando schavez-
zabamus. At pluribus exactis giornis, ventorum contrariatio tanta
surrexit, et pluviarum discrepantibus ventositatarum fulminibus
tanta fluctuatio nos accoiavit quod ad quandam inhabitatam et in-
herbosam terram nostra tandem garavella se nolendo inzappellavit.
Ibi ergo nescio quo portu recepti, anxii, stracchi, affamati, bagnati
tandem desmontavimus in sabionigeram littoris spiazam, et aliquan-
ticulum repossati surreximus ad investigandoli loci proprietatem.
Terenus erat primamenter arenosus, unde foltum pignarum in-
travimus boscamen; insofribilem caldum Phoebus illic sparpa-
gnabat, quapropter tum prò maris balordimento sbalanzantis, tum
prò solsticii boimento ad cuiusdam smisuratae montagnae caver-
nam prestiter confugimus. Quae primo in intramento guardantibus
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
277
intro non pocain mentis cagarolam incutiebat. \rerum gaiardos
assumentes animos deliberavimus accepta prius victuaria, nec non
lanternarum lusoribus, illam lìnaliter incuriosare. Facto itaque
signo crucis, magistro Salvanello davantum eunte, subintravimus,
et caminantes caminantes semper magis ad bassum andabamus.
Post duorum caminamentum dierum, ecce vetustas cadaverum
gambas, testas, brazzos, spallas, variaque diversorum animalium
acatavimus ossamina. quibus calcatione pedum trapassatis, antrum
spaciosum cum duabus de brunzo portis mire lavoratis ac inter-
taiatis aspeximus; hic dubitativi per horam unam remanivimus
quis prius introgredi bastaret animo, resembrantes illis sgnavoli-
loquis gattis, qui concilio facto consultaverunt Apollinem quis me-
zeni persuttum prior assaltare deberet; aut magis assomiabamur
toppis vel soricis, qui sortein buttarunt qualis foret attacaturus
sonalium adversanti gatto. Tandem ad guisam pegorarum, unum
presumptuosiorem aliis seguitavimus. Imus hinc inde per illam
cerchitantes grottam, vidimus incudines, martellos, tenaias, scar-
pellos, et haec similia multum rugine facta. Vidimus insuper gam-
bas, schincas, testasque homininas: quanta maravigliatiatione
afficiebamur tu ipse pensato. Ulterius procedentes ecce (mirabile
dictu) marmoricias undecim adnumeravimus sepulturas, quarum
granditudinem non meum est calamo distorchiare. Super illas
autem porphidina tabula ficcabatur pendula, qua litterulis antiquis
et indoratis hoc epigramma conipositum per nostrum Merlinum
Cocaium poètam mantuanum sculpebatur. Lege:
Hos sculpsit tumulos Merlini dextera vatis,
magnanimos posuit sub quibus ipse duces.
Qui phlegethonteas superis cedentibus umbras
lustrarunt, et res, quas egocumque cano.
Scripsimus hexainetro baldense poema cothurno,
non tatnen ad metani sors tulit ire suam.
His dudum subtiliter fantasticatis, epigrammata supulchrorum si-
gillatim perlegere comenzaviinus. Erant (velut dixi) lapides un-
decim galantiter et strafozate per sculpturam fabricatae. Quarum
in medio formosior aliis sepultura super quatuor leones bronzineos
eminebat et in porphidina monumenti bianchitudine talia nota-
bantur carmina. Lege:
Baldo nempe gravi sum debilis urna sepulto,
quem nihil infernae terruit unda Stygis.
278
APPENDICE
Ad manum dexteram ipsius sepulchri candidissimus alter tumulus
a quattuor bianchezantibus sublevabatur columbis, hoc etiam in-
taliatus metro. Lege:
Semper apud Baldum contempto patre Rubinus
vixit, et a tumulo non procul esse tulit.
Ad sinistram vero eiusdem sepulchri baldensis aliud virgulatum ac
totum discoloribus intravaiatum vidimus sepulchrum, in quattuor
gattis sorianis apostantem, ubi distico» subseguitans legebatur:
Vixi praedator Cingar, sed lapsus ad orcum
devi, raens fletus coepit et alta meos.
Apud Rubini niarmor talis quoque versus in quodam saxo nota-
batur, ad guisam furai fabricato, supraque quattuor grandes et
parvas, grossas et subtiles trevellas sustentato. Lege:
Captus ab egregio Baldi Philotheus amore
dicor, hic ossa petram, spiritus astra tenet.
Non procul apud Cingaris lapidem hos annotatos versus in faciem
tumuli ab aliis diferentiantis (erat enim plus altus quam longus)
vidimus, quein Circes et Medea metalliciae sustentabant anxio-
siter. Lege:
Si me semicanem fecit natura, quid inde?
Falchettus vidi tartara, cerno deos.
Quapropter hac prò versifichitudine considerascebamus eundem
Falchettum extitisse semimastinum, apud quem pulcherrimum
saxurn, totum vignarum maderis circumtorchiatum inspeximus,
supra duos canes et duos hircos depositum, sic epitaphizatum.
Lege:
Nobilis Hircanus dedit huic sua membra sepulchro,
cui nutrix mater Cingaris ipsa fuit.
Apud eandem Hircani sepulturam carmen istud haerebat lastrae
calcedonii, et pondus marmoris quatuor linces maculosae oblivio-
saeque sustentabant.
Infans ut Baldo vixit Moschinus, homoque,
si ditem haud secum viderat astra videt.
Non procul ab ipso monumentum aliud sublime fundabatur super
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
279
quattuor noctivagos vespertiliones corpore vastos, et hoc signa-
batur epitaphio. Lege:
Hic Virmazze lates, Centaurus qui licet esses
non tamen a superis destituare bonis.
Ad aliam vero partem apud Philothei bustum sic in marmore
seminigrefacto et semirubefacto carmen habebatur, sub eodemque
sepulchro puella illisa et depressa gemebat. Lege:
En ego Lyronus subiens Acheronta, latroni
flens vidi poenam quae mihi danda fuit.
In aliam quoque bandam in urna vel potius in maximo botazzo
prosam istam vidimus inscriptam vino, ut ab odoratu pensari
poterat :
Nec in coelo gratia nec in inferno poena datur
bofonibus, hic ergo vivam Bocalus.
Obstupefacti prò huiusmodi epitaphio deliberamus evolvere petram
instar cocaii stopantem os urnae: quo fhcto, cernimus en hominem
magrefactum, barbatumque usque ad umbilicum, et insuper luden-
tem secutn more magatellantis cum gallis, bechiris, nonnullisque
frasculis. — Quid me — inquit — molestatis, desviatisque? — Ad
quem nos: — Qualis et cuius es tu? — Et ille: — Sum qui fui, sed
ero qui non eram, si dederitis quod non dedistis. — Nos verbum
aenigmatizatum et dignum oedipodensci splanatione admirati retu-
limus: — Die clarius. — Tum ille suspirans: — Nulla gratia datur in
coelo bufifonibus; buffonus extiti, quo nec coelum nec infernus
possunt me suscipere, in vobis tamen humanis hoc pendet arbi-
trium: si boni aliquid prò me feceritis, ad coelum pergam; si
malum imprecabimini, prestiter in infernum strassinabor, videte
vos. — At nos: — Quid vis? bonum aut malum? — Et ille: — Quod
naturaliter homo desiderat. — Quo dicto sic mutus conticuit, ut ab
eius unquam bucca potuimus nientum ulterius accipere. Itaque
frater quidam Gelminus, qui nobiscum aderat, psalmos, hymnos,
« Requiem aeternam dona eis, Domine », et « A porta inferi » bar-
bottare comenzavit. Unde nobis adstantibus ille corpore desligatus
ad coelum squadras inter aetherias semper goditunis passavit. Nec
pochinum imparavimus homines bufones partem nec in coelo nec
in inferno tenere, sed nostrum est orare prò illis qui nostras buf-
fonizando melenconias eripiunt.
2 So
APPENDICE
Nos perinde transeuntes ulterius ecce maximum instar monti-
celli sepulchrum de saxo vivo scarpellatum supra quattuor ulmi
siccos troncones apozatum sic scriptum :
Fracassus cubitos longus quadraginta sub orco
Luciferi ad mundum cornua bina tuli,
in quibus ereptas quoniam duo mille ferebatn
de poenis animas, pellor ab arce poli.
Ante fores coeli supplex exoro Tonantem
ut mihi prò tanto crimine det veniatn.
Iudicis at magni fuit haec sententia: tot stet
annos Fracassus quot fuerant animae.
His itaque fantasticanter animadversis huius nostri vatis Merlini
aliquod quaerebamus indicium, qui de stanciis diabolorum quinque
libros composuerat. Post longam querositatem et investigationem
vastum quendam cassonem vel dicimus cofinum desotteravimus,
quo securibus et manarinis spezzato eiusdem nostri poètae lau-
reati Merlini thesaurum invenimus, videlicet in arte macaronica
doctissima volumina, libros, librettos, libriciolos, librazzos et mille
alios scartafacios. Ergo nos magis aiegri quam si Croesi dinaros
catavissemus (quandoquidem nobis philosophis magis scientia
quam pecunia granditer agradat), incoepimus quadam animi vo-
luptuositate ac ingorditate modo lume modo illuni scartabellare
codicem. Erat autem inter alia volumina liber aliis maior De utii-
versis rebus naturalibus tractans, non forsitan inferior aristotelicis
platonicisque sothiezzis. Erat insuper alter De supernaturalibus ,
multis in argumentis Platoni contrarius. Erat volumen De striis
et striabus, et hic non pocum contrariabat dominicinis fratribus.
Erat liber intitulatus Bariulh, alter Tran sbar ac h , alter Rabaioth,
alter Sgnirifot , alter Scarcacol, alter Cracricon, alter Striblafel ,
alter Argnaficoticon , alter Schinphoniapeliticonicon , et plures alii,
quos de mei memoria cascavisse dolco, qui tractabant de fantasiis
et argutiis et galantarlis tarli iocundis, quod homines forsitan
eloqui non esset bisognosum, scio quid dico quando dico favam.
Inter alios hoc magnum volumen De gestis et facendis Baldi re-
catatum fuit, quod in quandam capsettam una cum faceto libello
intitulato Moschea et Zanitonella governavimus, multa insuper
epigrammata et epistolas non ante stampatas invidia et rancore
poltronis manigoldique Scardarti: quae omnia (velut credere di-
gnum estl sibi attribuere in successu temporis volebat, suas tamen
dessoteravimus magagnas, quem totum per orbem vergognavimus,
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
2Sl
licet quid sit vergogna nunquam villanus, gaioffus, canis mastinus,
asinus imparavit. Ipse magnum volumen Baldi deturpavit. violavit,
robbavit et castravit, ut supra diximus in Epistolium ad medesìmum
Scardaffum.
Caeteros autem libros abandonantes in eodem capsone, deli-
beravimus ad barcam hunc transferre, sed aut Deus aut diabolus
non tulit hoc. nam cum pariter omnes suppositis spallis illum por-
tare sforzaremur tantus illico terremotus et ventus et petrarum
incussio sbattere comenzavit, quod relieto cophino scapinare ce-
pimus, dubitativi quidem illam nobis montagnam adossum ruinare.
Tandem extra cavemam retornati non vento, terremotuque rati-
nante, navim descendentes intravimus et a littore nec bene dis-
costati vidimus illam miraculose natare terram et a nostris oculis
iam quaranta miliaros longe factam et apud illam non amplius
remedium est appropinquare posse, quoniam si marinari saltem
ibi prendere portum minazzant, illico medesimus terremotus cum
tonitruationibus et nivolorum perturbatone movetur. Ego itaque
propriam ad patriam retornatus non audebam formidine quadam
aperire capsulam illam, qua baldensce poèma et libros tres Zo-
roastrem (1) posueram sirnul cum Moschea et Zanitonella.
Tandem animatus aperui reperique. Dum ergo multa secritu-
dine studerem ac pocum dormirem super illos, comentariolum
meum et argumenta cuiuscumque libri composui, univique libros
Inferni cum prioribus Baldi gestis. Sed meam ob gentilezzam ma-
gistrum Scardaffum ciroitum duxi, et occulte studiolum meum illi
palesavi. Ladronazzus itaque furtim et libros Merlini et mea pa-
riter comentaria sustulit, et inordinatos et male castratos impri-
mere fecit, immo confusos et iam non Merlini libros apparentes.
Veruni amicorum favore suffragioque meorum suas descoperui
falsitates et per rasonis forzam coactus fuit primum et verax vo-
lumen edere, nec bene tamen limatimi, et multa quae in primo
Scardaffi libruzzo fuerant male dolata bene dolavi, primamque in
imaginem retornavi. Et haec denique bastare possunt quantum
de recatatione huius voluminis.
En itaque, serenissime Princeps, tibi modum reperitionis huius
voluminis diffuse spianavimus, nec me id sommasse putato quan-
ti) Cosi vuole si legga l’errata-corrige: mentre il testo recava « libros quinque
De inferno » [Ed.].
282
APPENDICE
doquidem plurimos tibi adducere possum testes, maxime coher-
bolattos meos. Infantasticabile vero nostri poètae sentimentum
iam menses pene septem adeo sforzatus sum distorthiare vel magis
crevellare, quod meum ingenium quasi (velut aiunt) de birlo ca-
scavit. Singula tamen brancatissime ad ultimum attacavi, tantam
philosophiae, astronomiae, cosmographiae, musicae, nigromantiae,
phisicae, alchimiae sparpagnationem et doctrinam maravigliatus
ut nihil Pytagoram, nihil Platonem, Ptolomeum, Boétium, Zoroa-
strum, Avicennam, Geber fuisse iudicatum est. Praeterea grandi-
loquacitationem, sermonisque pinguedinem masticantes, Ciceroni,
Vergilioque incagare praesumimus. Nonne quandam parlandi bra-
variam et altezzam sua demonstrant carmina?
Raspantes nequeunt in stroppa stare cavalli, ecc.
[ altri versi congeneri].
Quid in pulcherrimis comparationibus adeo laudare convenit
Lucanum? ecce noster Merlinus quid de Baldo scribens ait:
Cum quali furia taurus sub amore vedellae, ecc.
Qualis villanus cui nuper forza botazzi, ecc.
[ cita per disteso i notissimi paragoni].
Si descriptionem alicuius maritimae tempestatis quaeris, quid
tuum vadis rumpendo cermisonem circa primum Aeneidos Vergilii
dicentis:
Una Eurusque, Nothusque ruunt, creberque procellis
Aphricus;
en Merlinus ait:
Iam gridor aetherias hominum concussit abyssos, ecc.
[è la descrizione della tempesta, cfr. lib. XII, 472 sgg.; molti versi
però citati nella prefazione offrono delle varianti col testo mede-
simo della Toscolana. Altra prova, se pur ve ne fosse bisogno,
che le prefazioni di Aquario Lodola son farina del Folengo].
Si moralitatem, laudabilesque autoritates optas, quid luve-
nalem, Horatium, Terentiumve scartabellare bisognat? audi Mer-
linum nostrum.
Post damnum pentire valet, mihi crede, negottam, ecc.
[e molte altre sentenze sparse nel Baldo],
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
283
Denique totum morale volumen retrovabis. Si curiositatem
astronomiae velis, quid tantas metallici rammi sphaeras? quid
Euclidem conaris intelligere? Vide tertiam et quartam decimam
Baldi macaronicen, quando quidem poteris ibi diffusius brancare.
Ecce quid de luna dicitur:
Cemebam lunam maculosa fronte biancam, ecc.
[c/r. lib. XIV, 43].
O eloquentissimum, o peritissimum poètam! Si quaeris descri-
ptionem battaiarum, rumorem, ordinem squadrarum, denique mi-
litiae artem, lege primam, decimam, et decimam nonam, vigesimam
primam macaronicem. Si navale bellum lege quintam decimam. Si
artem magicam, decimam octavam; si musicam et cosmographiam,
vigesimam; si alchimiam, duodecimam.
Sed nihil dicimus de arte poètica: vide quale principium facit
melius assaiuin quam Vergilius:
Phanthasia mihi quaedam fantastica, ecc.
Sed volendo cuncta declarare pulcherrima, totum oporteret
adducere volumen in testimonium; tu, ingeniose princeps, melius
quam ispienare velim, nosti.
Veruni super omnes quae in ipso fuerant virtutes, propheticum
habuit spiritum, nam de pontificatu Iulii et Leonis predixit, deque
Gonzagarum felicitate, diversorumque nobilium suae civitatis.
Taedet me hoc nobile volumen ab ilio non fuisse recognitum, nam
(teste Columella) terra quo magis lavoratur magis ingrassatur. Id
probatur quia (sicut Vergilius) multa carmina reliquit imperfecta.
Attamen solertia qua fungor ad melius quo potui primam in for-
mam redigere curavi, sed Scardaffi et avaritia et perfidia multum
honoris detrimentum perpessus sum. Scio quod multi admirati
sunt quoniam nimis indusiavit ad lucem prodire. Incusanda est
numorum cupiditas, nam tamporibus nostris virtus depressa te-
netur, et avaritia philosophiae praeposita est.
284
APPENDICE
III
Merlini Cocaii
Apologetica in sui escusationem
Quisquis es, o tu qui meum hoc grassiloquum perlegendo vo-
lumen ridere paras, ride, sed non irride, quia si dementer irridendo
rides, alter Marguttus rideas irrisus. Verum quoniam experientia
nos omnes esse medici volumus, sic omnes aut interpretes aut cor-
rectores librorum esse presumimus. Audiant itaque huiusmodi
correctores et faciles aliorum emendatores et antequam me cor-
rigant apologe ticam istam legere dignentur.
Ars ista poètica nuncupatur ars macaronica a macaronibus de-
rivata, qui macarones sunt quoddam pulinentum farina, caseo,
botiro compaginatuni, grossum, rude et rusticanum; ideo maca-
ronices nil nisi grassedinem, ruditatem et vocabulazzos debet in
se continere. Sed quoniam aliud servandum est in eglogis, aliud in
elegiis, aliud in heroum gestis diversimode necessarium est ca-
nere; verbi grada de rustico Zambello scribens dicam: « o code-
sella », ecc. Iterum de barba Tognazzo: « est verum quod nos o
cara brigata chilò», ecc.
Hoc parlandi genus rusticanum rusticis convenit. Parlatio vero
minus grossa tempestatibus maritimis, bellorum descriptionibus et
quibusvis rebus non rusticanis applicanda est.
Si tamen in aliquibus locis succurrit loqui aut de Deo aut de
sanctis, indignimi et vituperabile esset non uti latinitate aliqua,
non tamen tam alta quod videatur lapis preciosus limo sepultus
et gemma porcis anteposita.
Ideo post musarum macaronicarum suffragia quandoque Tha-
liam invocare ubi condecet voluimus.
Mordebor tamen a multis quod utor carminibus nimium incom-
petentibus, maxime: « se cagat adossum », « passare delaium », « di-
cendo nientum », « non erat anchoram », « non erat appenam », et
innumerabilia quae grossolaniter proferre debemus. Immo veram
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
285
macaronicen huiusmodi vocabula sapiunt; nani quo magis grossi-
liora sunt eo magis macaronicam adducunt elegantiam, et tanto
plus intelligibilia quanto grossolania. Ut quidem enim macaron in-
ventum est? Dicimus « se cagat adossum »; melius (fateor) dici
potuerat « timet ». Sed cur, inquam, fuit repertum macaronicon?
causa utique ridendi ; ergo « se cagat adossum » positum est causa
ridendi et non orandi, nam vulgariter dicimus: « el si caga adosso
di paura », quando quidem vulgare eloquium est macaronicis poetae
latinizare. Sed dicet aliquis: — Vocabula fingis, o Merline, quibus
patria tua solet uti tantummodo, exempli gratia « doniare puel-
las », « cimare », « tracagnum » et cetera, quae tantum aut man-
tuanice aut bressanice possunt intelligi. — Respondeo: quod veluti
non omnes aut grecum, aut hebreum, aut arabicum, aut chaldeum,
aut denique latinum simul intelligunt, ita nil mirum si cuncti man-
tuanicum, aut florentinicum, aut bergamascum, aut todescum, aut
sguizzarum, aut scarpacinum, aut spazzacaminum minime sciunt
pariter intelligere.
Ut quid ordinantur commentatores ac linguarutn inteniretes?
ut quid translatores? procul dubio causa splanandi linguarum in-
cognoventiam. Ergo non fas est meipsum auctorem interpretare.
Iterum obiurgaris me non sillabarum quantitatem observasse;
respondeo iterum quod veluti summopere dilfert orthographia vul-
garis et toscana latinitati Ciceronis et Vergilii carminibus, ita ma-
caronices regula difert a latina sicut inferius videbis. Praeterea si
me ignorantem, minime doctum, minime poèticum reperis et pro-
bas, non erras, immo cedo et fateor id humeris meis pondus con-
gruum non fuisse.
Verum qualem cognoscis talem tibi amicum accipe.
286
APPENDICE
IV
Normola macaronica de sillabis
Normula sillabarum macaronicarum haec est: ut quaelibet vo-
cabula vulgariter latinizata scribi debent in forma vulgari, sicut
« orecchia », « occhius », « rozzus », « razza » et innumerabilia. La-
tina vero vocabula suatn observant quantitatem, ut « caballus »,
« focus », « accendo » et cetera.
Quaelibet dictio macaronica, cuius prima sillaba duos habet
consonantes, non haerentes sequenti sillabae, sunt ad placitum,
ut « gridare », « sbraiare », « tracagnum »; tamen non succedente
vocali, quia tunc brevis esset, ut « briossus ».
Quaelibet dictio quae litteram « i » et « u » claudit inter duas
vocales latine fit longa, ut « inaia », sed macaronice fit ad placitum,
ut « taiare », « sbraiare » et cetera. Quaelibet adverbia terminantia
in « a », aut in « e », aut in « o » latine sunt longa, quamvis multa
in « e » excipiuntur; sed macaronice sunt ad placitum, ut « valde »,
« longe », « retro », « ultra », « erga » et cetera. Reliqua vero la-
tinitatis aut vulgaritatis orthographiam servant; verbi gratia, si hoc
nomen « aqua » non potest latiniter aptari versibus, scribe vulga-
riter « acqua », tunc de brevi fit longa sillaba.
Denique sicut Vergilius ac caeteri vates in arte poètica potue-
runt alterare sillabas autoritate sua, verbi gratia « relliquias », ita
macaronicus poèta non minus hanc auctoritatem possidet circa
scientiam et doctrinam propriam, ut « catare » et « cattare », quam-
vis rarissime. Item macaronice potes duas vocales collidere in
medium dictionis, ut « curiosus », trisillabum facere potes, ut stare
possit carmen. Item sicut plurima vocabula differunt a derivatis
suis quantum ad sillabas, ut « sedes » habet primam longam, et
« sedile » brevem; « flagrum » et « flagellimi »: ita macaronice di-
cemus « frater » et « fradellus » , « cagna » et « cagnola », et multa
alia. Tamen de principio ad finem libri repperies me latinae poèsiae
et regulae summa cum diligentia adhaerere. Reliqua vero non bene
tibi quadrantia aequo animo feras et haec bastabilia sunt quantum
ad sillabarum macaronearum regulam.
II
LE EGLOGHE FINALI DELLA * ZANITONELLA *
[Delle postille marginali riproduco in nota le sole didascalie riferentisi
all'azione rappresentata: quelle glottologiche sono inserite nel Lessico] .
ECCLOGA SEXTA
QUA INTRODUCUNTUR TONELLUS ET PEDRALUS
QUI AMBO INEBRIANTUR
To. O fortuna mihi nimium rabiosa tapino,
o quae sola faves poltronibus atque ribaldis,
qua causa tanti per te mihi dantur afanni ?
Cur mihi non streppas animam de corpore tandem?
Nonne foret melius semel hunc sborrare fìatum,
omnibus in giornis quam mille morire fiatas?
Est fortuna quidem merda merdosior omni,
et tamen a multis tu zuccarus esse videris.
Quos tales utinam cagasanguis amazet adessum,
namque ficaverunt speranzam firmiter omnem
in te, quae tandem das, oyme corada, malannum.
Indarnum studui tibi prò servire gaioffae,
sed mihi voltasti cervellum more gazani,
deque meo penitus privasti ladra piacerò.
Pe. Quid sturbulentus facis Iute, Tonelle, sub umbra?
Nunc ego rampatus longam scalvare pioppam,
ut viridi possem foiamine pascere vaccas,
audivi lacero te suspirare magono.
Deprecor, ut quod habes voias buttare deforam.
Tu scis non pocu ni strictos nos esse parentos,
scis quantum savius villa sum dictus in ista,
conseium quapropter ego dabo forte galantum
2SS APPENDICE
per quem lassabis doiam, Tonelle, dabandam,
forsan et altorium quemquam donabo chiloium.
To. Nunc nunc pensabam quod me tentare venires,
hinc fuge, perque tuum vadas, Pedrale, viazzum.
Ad corpus sancti, quod blasphemabo lupini (»),
si, Pedrale, loco non te distollis ab isto
nos plusquam cinquanta duos parebimus esse.
Pe. Nonne tibi dico quam sis, Tonelle, maruffus?
Scire tuos guaios modo quaero daturus aiuttum,
et vis ad primum mihi testam rumpere tractum?(1 2 3)
To. De guarda guarda, non magnus bastat afannus,
qui mihi cantono milzam rosegavit ab omni,
si non hic edam me disturbare veniret.
Expecta, poltrone, volo tibi rumpere schenam,
forsan pentibis mihi nunc venisse davantum.
Pe. Vade pianinum, rogo te, mi care Tonelle,
iam non ira viri stravacatur more ledami.
Num, poverelle, tuum patieris battere barbaro?
To. Si tibi perdono, veniat mihi cancar adessum,
quam vis deberem subtilem perdere bragam,
quam soleo tantum festivis ferre diebus.
Guarda, vilane, volo nunc me sborare daverum.
Pe. Horsu ne facias, es mattus? vade, padimma.
Qui sumus, an nescis? sta retro, dico, Tonelle.
Mo, sagurate, tuum sic vis tractare Pedrallum,
nescis quam cari sotii sumus atque parenti ?
Sic tua de proprio cascat mermoria scanno?
Sta retro, si vis, non dixi, non ego feci
tam grandem cosam per quam me battere debes.
To. Nonne tibi dixi de prima, vade, Pedrale?
Aut quod deberes oculis te tollere nostris?
Cerne meos vultus (3), si vis cognoscere doiam.
Pe. Do, compagne, tibi perdonimi, doque rasonem;
te quia cognovi nimiam sburlasse gramezzam,
deque tuo birlo mentem butasse stravoltam.
Post haec excuso si te furor illico brancat,
(1) Irascitur Tonellus.
(2) Sumpserat nam bastonerei.
(3) Vultus est animi index.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
289
namque tuum fratrem Bertol, patremque Maionem
cognovi pauca boriolos essere causa.
Ergo, Tonelle meus, cordoium pone dacantum,
atque tuum tanto de inflazine cava magonem.
Dicito cuncta mihi, tibi sum, Tonelle, fidelis.
Ne, meschine, velis tantum lagnare, quod inquis?
Non parlas? de butta foras codesella venenum.
Nil mage debilitat vel nostros incoquit artus
pectore sub tacito, quam mens agitata dolentis.
Comeus hac animam profudit sorte Ioannes («).
Et licet hic vermis tua rodat corda cativus,
cuncta sed ad caruin contpagnum dicere debes,
qui mala cervelli pensiria pacificagat,
dummodo cuncta sibi, nil servans, significagat.
To. (Juid, Fedrale, modo mihi tantum rethoricagas ?
Vin quod ego dicam tibi verum? pone culamen (*).
Unxisti forsan musum, vel forte bibisti,
et mihi nescio quo vis predicare proleccho?
Nunquid ego poterò sine naspo svolvere filum?
Si mihi sorbottum vini fers dando fiascum,
cuncta recunctabo, sic vox ladinior exit.
Pe. Si tibi non bastat vinum, quin? carpe botazzum.
Pedrallus tuus est; barilottus, et iste lorettus
sunt ad comandimi cari mea cuncta Tonelli.
To. Ciò ciò, quam bonus est, refero tibi mille cotalas (3).
Dicere sed quid ego tibi nunc, Pedrale, volebam?
Pe. Do angonaia, tulit sensum fortasse barillus?
Est poca, crede mihi, quam suffers pena, Tonelle.
Gratta caput, capitis revocat grattatio mentem.
To. Quos habeo drentum quantum bene nosco travaios.
Attamen ipsorum per adessum nescio causas.
Cras dicam, postquam mangiavero quinque menestras,
sive fasolorum vel tres vel quinque scudellas (4).
An sed ego tandem memoro, Pedrale sodalis,
o cancar, quantas habeo sub pectore doias.
(1) Corneus Johannes.
(2) Pone culamen prò sede.
(3) Post potum in qua sai positum fuerat paulatim ambo inebriantur.
(4) Nam in alio loco: «sensumque fasolus aguzzai».
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
«9
290 APPENDICE
Non bastat quod me tormentanti, sed codesella
iam quasi sborravi medio de ventre fiatum.
Non tibi sanglottos, tibi nec suspiria dico,
qui per iter colli vellent exire deforas,
sed quia sunt troppi braghae sorrantur ab imo,
et sic efficiunt suspiria saepe corezas.
Attamen hanc nostram postquam vis noscere poenam,
dicam; quaeso, tuas distende parumper orecchias.
Credo scias, Pedrale meus (si forte recordas),
quod mea fomna super cervellum lantcur habebat,
cuius ventronem tantus cruciabat afannus,
quod sic non sbraiat cum perdit vacca vedellum.
Ad corpus cigni finaliter illa morivit.
Pe. Ayme, Tonelle, quid est quod dicis cancar adessum?
Thomasina tibi mancavit? Buscha del mi (d,
non ego dico tibi veruni, Tonelle, sciebam.
Da mihi perdonum, magnani tibi praesto rasonem.
Nunquam pensassem quod te dolor iste piasset,
cur non andasti civitati tore medecchum?
Hi faciunt nostros tam saepe guarire patronos.
To. Do cancar veniat merdecchis atque ciroitis
nani ladri fomnam simul et mihi trenta doinas
robbarunt sine quis melius Thomasa guarisset.
Ante suos tantos implastros atque cirottos
ipsa civabatur melius, meliusque cagabat,
de pampardellis cum vino quinque menestras
mangiabat, post quas parlando stabat aiegra.
Pe. Cur pinfen ergo chiamasti ante medecchum?
To. Mo angonaia, fuit prae noster don Iacominus,
in cuius chieregam giandussa (2) nascere possit.
Pe. O menchione, fidem prestasti don Iacomino?
An nescis quoniam monesi, fratresque, pretique
nos omnes vellent meschinos saepe morire,
ut de candelis guadagnimi fiat avancis?
Si, Tonelle, suas vis truffas noscere, scolta.
Una super coxam Bertoli venerat ohm
ohistula, qua sursum calzas tirrare cedivit.
(1) Carmen sophotonicon.
(2) Trocheus prò spondeo.
SAGGIO DI VARIASTI DELLA TOSCOLANA
291
Illico frater adest Polus, scis ille romittus
qui becchi portat barbam, venditque badilos,
curri quibus ad dominum barberum nettat orecchias (0.
To. An, scio, iudeis impegnat saepe capuzzum,
atque braviarium domenticat intra tavernas.
Pe. Est, est, tu noscis sed quid contare volebam?
To. Dicebas quod panza tibi dolet, atque padronus,
mangiasti nimium; lenta, Pedrale, corezam.
Pe. Nescio si poterò lentare, tuf; altera: tuf tof<1 2 3 4).
To. Non, giandussa, aio sic te mollare corezam;
dico centuram qua cingeris o cagalochium.
Guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus(l).
Pe. Imbriagatus eris, Tonelle, nimisque bibisti.
Ecce stat ad mediani gambain sol altus et inquis:
guastatur tempus. ne forte bagnemur eamus.
Sed narrare unam volo nunc, Tonelle, cotalam,
panzonicam dicunt multi, multi quoque follam.
To. Die, sed cur vadunt in circum prata, paèsus?
En casamenta volant, sta saldus, barba Pedrale.
Tuque volas, sine me quo vadis? sta, cagasanguis.
Cur tam cuncta volant? capris incago daverum.
Pe. Es coctus plus quam crudus, Tonelle sodalis.
Ac ego non liber sum totus, cerno serenimi
paulatim coelum fumanis undique tegi.
Sta, Tonelle, susum; quod cascas? surge, gaiarde.
Huic te branca palo manibus, da brachia circum.
Heu quia non unum video, sed mille TonellosU).
To. Ac ego non unum cerno, sed mille Pedralos.
O quantae pegorae pascendo per aèra vadunt,
turchinamque suo portant in tergore lanam.
Pe. Nil dubita, Tonelle, palimi ne desere, donec
haec mala transcendant digesto tempora vino.
I, quantas video cornacchias atque civettas.
To. Non sunt cornacchiae, non sunt, Pedrale, civettae,
sed quem taccatum fers in galone botazzum,
(1) Auriscalpia intellige.
(2) Descriptio petezantis.
(3) Operatio vini quod modo biberat.
(4) Hic innuit poèta non unum solum insanire sed mille.
292
APPENDICE
implevit testarti vino, sensumque chimeris.
Ecce lacum Paiae video, nodabimus ambo.
Disvestire libet, sum nudus, tolle camisam.
Te quoque fac nudum, Pedrale, lacumque per hunc na.
Pe. Ecce nato, sed fresca nihil mihi Paia videtur
atque cavant nobis oculorum lumina buschae.
To. Me miserum, Pedrale, iuva, meschinus anegor,
in gambam venit granfus, da cancar aiuttum.
Pe. Quomodo succurram? quin? rursum tolle fiascum.
To. Da cito, ne indusia, morior, cito praebe botazzum.
En bibo, tuque bibas, scampavi grande periclum.
Sic morzare focum focus alter saepe probatur.
Namque serenantur coeli, stat fixaque tellus,
sum Tonellus ego, tuque es, Pedrale, Pedralus,
quaeque suo primo res est tornata paéso.
Thomasina tamen mancat mihi sola, quid ayme
sperandum est dum nostra subest huic vita biformi
fortuna e?
Pe. Mors sola, quod ergo quiesce.
Nani mortalis erat quam luges femina, dormi.
ECCLOGA SEPTIMA
Idem Petralus, Tonellus, Gelmina et Bigolinus
Pe. O Tonelle, leva sursum, dormivimus horas
quattuor, ast oculos somno quoque gesto gravatos.
Quam iuvat in primis postquam dormire calamus (»)
seu ter sive quater pancae distendere pellem.
To. Sic faciunt asini poltrones, non tamen illos
dico quadrigambes portantes tergore sommas,
ast asinos quos villa facit Bardella bigambes.
Sed quam velie mihi peradessum dicere follam
coepisti, quando volitare per aéra grillos
vidimus, et stantes circun girare paésos,
incipe, non ultra e scala in cantiribus ibis.
Pe. Res bosiarda quidem non est, Tonelle, daverum
quam recitabo, tamen quid me donabis ob istam?
I
L
(1) Calamus — cessamus.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
293
To. Xe dubita, codesella, nucum tibi trenta garillos
servo, quos feci, ni credas respice nigras
ecce raanus, haec dona tuae sint apta fadighae.
Si tamen his forsan tracto te more putini
quem nux contentai seu pomum, sive ceresa,
est medaia mihi de fino facta piumbo
in qua sculpta (viden?) stat sancta Maria Loreti («).
Hanc, Pedrale, tuo poteris taccare capello,
sub qua cotnparet vel llos vel penna caponis.
Pe. Sum contentus, ego pulchram narrabo cotalam.
Tempus erat quando nos maior freddus agiazzat,
duraque sub vento schiappatur terra Boraso,
celsa covertatur nivibus montagna bianchis,
invidriantur agri, candelae ,2> ad culmina pendent,
paupertas nullo se stringit tecta gabano,
nec scaldare potest per buccam rancida furnum (3).
Supra palmuzzos manuum dum saepe sbadacchiat
lias magis infreddat, quia fert in corpore giazzam.
Tunc ego (sic nobis est semper usanza vilanis)
pergere decreram solus solettus ad urbem,
patronoque meo porcellum ducere grassuin.
Protinus excalcis pedibus (nani dura |>er arva
vel per gasones potuissem frangere scarpas)
ire comenzavi porcum stimulando goiolo,
ipsius ad gambae calcagnimi corda tacatur,
quae sua sit varias per stradas aequa guidatrix.
Non rectos unquam senteros ille tenebat,
nunc partem dextram brancabat, nuncve sinistram...
sed mea me clamat Gelmina.
Gei.. Pedrale, quid? o là.
Pe. Sentisti? venio, «piid poscat vado videre, *
iamque retornabo tibi mine recitare facendam (41.
To. Vade cito, pergam fra tantum vertere capras
quas Benvegnuti video disperdere vignas (5).
(1) Sic dicens accipiebat eam exira hursam.
(2) Candelae glaciei.
(3) Proverbium.
(41 Venio, dicit alle, respondendo Gelminae; reliqua dicit contra Tonellum.
(5) Sic dicens recedil et suo arieti convicia dicit.
294 APPENDICE
Quid, becchone, facis? veniat tibi morbus in occhis.
Ad corpus lanchi, si virdum branco tracagnum
forsan in alterius campos non stare docebo.
Quod crodare zosum possint tibi cornua, vien qui.
Cui dico? torna, veniat tibi phistola, sed quid,
sed quidnam video? pegorarum cerno stravoltum (0.
Tu solus, Bigoline, iacens stravacctus in umbra
castroni similis teneras cum mastigat herbas,
quas phantasias animo subvolvis adessum ?
nonne soles faciem mihi promere semper alegram?
Bi. Deh, Tonelle, precor noli mihi rumpere testam,
si meus esse cupis carus compagnus ut ante.
Vade viam, curaque tuas seguitare capellas.
To. Dextrius, o Bigoline, parum, quae verba diavol
nunc baias? sic me vis primo pellere tractu?
Scire tuas doias cupio, dabo forsan aiuttum.
Bi. Quem, macarone, dabis vel quem dare credis aiuttum?
Qui non sufficeres mihi discalzare stivallos
credis, stulte, tamen me consolare parolis.
To. Si non sufficerem te discalzare stivallos
forsam sufficiens essem strepare budellas.
Quid manigolde unquam mecum bravare putabis?
scis modo quid cercas?... tamen hanc depono dabandainU).
Bi. Si Tonelle tuum velles seguitare caminum
inter nos talis non orta bataia fuisset.
To. Quis dedit impazzimi? duo sum tibi brachia longe.
Sed scio quid quaeris, quantum bene sonzia boschi
ungeret una tibi spallas asinique schenazzam.
Tanta tuo fugeret forsan de ventre matana.
Bi. O Tonelle, nisi guardas quod dicis amici
non erimus, taceas, faciesque tacendo bonopram.
To. Tu prius in coleratn saltas, debesque tacere.
Guarda istam frascam quae magna superbia chiappat,
namque suus pater est villa camparus in ista,
elatam portat cristam, becchumque levatum,
ut gallina solet si grossum fecerit ovum.
Bi. Tu mihi non unum fecisti at mille quotannis
U) Hic alium pastorem nomine Bigoliuum reperit.
(2) Sic Vergilius: « Quos ego... sed inotos praestat componere tluclus ».
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
295
despectus quos iam non sopportare licebit.
To. ScilicetI1 2 3) andamus vignas taiare novellas,
ut de nocte meas taiasti mille piantas,
gallinisque meum gallisque polare vodasti.
Sed doleo cagnam non tunc habuisse Belinam
quae tibi fecisset garlettos linquere dretum.
Bi. Me robasse tuas gallinas? do, codesella,
non tres pollastros tua coniunx nutrit in anno,
et iactans plenum te dicis habere polarum?
Nempe tuis habeo de gallis grande bisognum (2) .
Sed quis nesciret te barba catasse Gianolum,
quod stabas quandam nascosus retro pioppam
ut sibi vix natum posses robbare caprettum ?
Ille cativellus fìngens dormire sub ulmo,
dum pascolabant spinosa per arva capellae,
te non pensantem summissa luce videbat,
et dum calcagnis cercabas ire legieris
atque capretinum velles griffare propinquum,
in pede saltavit sumpto bastone debottum,
teque bonis stringhis fecit deponere praedam.
To. O quales dicit baianas iste bosardus,
dicere praesumis me bastonasse Gianolum ?
Bi. Hoc scio, sed melius tua scit quae schena provavit,
indiciumque huius rei monstratur adessum,
namque piantonem scorzasti tergore virdum.
To. Deh facies benum tales non dicere cosas,
nam cum cervello rupto fors ibis a casam.
Non ego spoiavi media de nocte picatum,
quod tu fecisti, cui mansit sola camisa.
Bi. Ergo si piccant ladros piccaberis ipse,
teque (meum iuxta morem) spoiabo ladrazzum,
et promitto tibi nec solam linquere bragam.
To. Fac sennum matti, taceas, Bigoline, nec ultra
me stizzare velis, ne te cagasanguis acoiat.
Bi. Iste (3) tibi veniat possisque cagare budellas.
To. Non plus supporto, summe hoc, aspetta ribalde,
(1) Scilicet indignanter et ironice.
(2) Irridet.
(3) Iste, idest cacasangui.
296 APPENDICE
quo fugis? hoc aliud cum spallis carpe garofolfO.
Bi. Heu heu, non talem tibi parco ribalde zucadam.
Hic etiam tuus est(1 2 3 4 5): an ati sta salde, quid inquis?
Non faccio stimmam de te poltrone ceresam.
To. Non facies stimmam? talem me ferre pugnadam(3)?
Certe non patiar, si possum supra ganassam
hanc dare tartufolam, guarda, tuus hic, tuus iste.
Bi. Quid bravare putas? heu casco (4), parce, Tonelle.
Heu heu, ne facias, oyme oyme, desine quaeso.
O mea testa, meae spallae, mea schena, masellae.
To. A11 an, calarunt zanzae, anchora superbis?
ast etiam tu vis repetare(s)? quid essere credis?
es nec dum sacius? volo te tractare da sennum.
Bi. Me, Tonelle, sinas, horsu dolor heu nimis asper,
heu quia me striccat (6 7), quis nam mihi praebet aiuttum ?
Pe. O Gelmina, audis? clamorem sentio magnum (7) .
Gel. Nuper ego sensi multis combattere verbis,
curre cito si quam retrovas spartire baruffam.
Pe. Curro, praebe meum spontonem, do codesella (8 9).
Bi. Me, Tonelle, sinas, non non, volo perdere vitam.
To. Non, Bigoline, vitam cepisti... me oyme superchias.
Sta ladrone, super veni, volo reddere pugnos.
To. Te bene guardabis, quid vis? meus oime galonus.
Bi. Expecta donec pedibus tibi panza foletur.
To. Giap giap, heu quales facis allentare corezas.
Parco tibi, Bigoline, mihi quoque parcere debes.
Heu mea panza dolet, slof slof, ego creppo daverum.
Bi. Aium mangiasti, tuus en ventronus amorbat.
Hunc padire tibi faciam, sed, brutte ribalde,
oybo cagas, merdam faciam mangiare, biassa (9).
(1) Percutit eum.
(а) Ipse repereutit.
(3) Slant ambo cum preparatis pugnis.
(4) Dum Bigolinus restituere parat, cadit. Tonellus stando equester eum percutit.
(5) Bigolinus super venire studet.
(б) Testiculos more vilanesco stricabat.
(7) Pedralus et Gelmina audierant.
(8) Pedralus a longe vidit eos et currendo dicit: — O codesella. — Duinque To-
nellus voluit retro aspicere, Bigolinus supervenit.
(9) Imboccabat eum.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLAXA
297
Summe tuam fezzam, mangia, non est bona? mangia.
To. Oybo. nimis puzzat, glo glo, mischinus anego,
non, Bigoline, bona est, prius illam quaeso biassa.
Pe. Quid facitis, pinfen? lassa, Bigoline, Tonellum.
To. Heu quia sum mortus, mi mi Pedrale sodalis.
Da precor altorium, cernis quod me male tractat.
Bi. Non, Pedrale, tibi feci unquam displicimentum,
nescis quam peius hic me tractavit adessum.
Pe. Ne facias, Bigoline, leva sursum, leva dico.
Bi. Fac mihi promittat me non offendere quando
laxatus fuerit; vis hoc promittere? parla.
Pe. Is bene promittet, non sic, Tonelle sodalis?
To. O Pedrale, nimis fuit haec iniuria grandis,
attamen ista tuum ponatur propter amorem.
Pe. Surgite, pastores, vestras iam tangite dextras.
Tu, Tonelle, manens lascivas pasce capellas;
tu, Bigoline, casam redeas, iniuria nulla est.
Et iam phoebeus radius distollitur orbi.
Ili
BRANI DEL « BALDO *
XOX ACCOLTI NELLA ClPADENSE E NELLA VlGASO COCAIO
A dare le varianti della Toscolana ho rinunciato, perché il gran nu-
mero delle antiche riproduzioni e la diffusione dalla recente ristampa del
Portioli rendono agevole il raffronto a chi avesse vaghezza di farlo.
La superiorità artistica delle due ultime redazioni è incontestabile: le
eccezioni non infirmano la regola.
Si contano sulle dita i passi più felici della Toscolana, che il Folengo
ebbe il torto di ommettere. P. e. nel narrare le astuzie di Cingar trave-
stito da frate, tralasciò l’arguto tratto desunto da Erasmo: che il furbo
mariolo, piegatosi dopo simulate riluttanze ad accettare i denari regalatigli
da’ mantovani, li prese co’ guanti « dicens non tangere posse ». Tra le
prodezze di prete Iacopino, non ricordò l’aneddoto che costui,
dum sacrosancta levabat
corpora, supra figum vidit montasse vilanum,
unde reclamabat: — Sursus diabolus ivit ; —
parens quod Christum sic diceret esse diablum.
Per la storia locale di Mantova, per la storia del costume in genere
e per la biografia del poeta, sono molti invece i passi della Toscolana
meritevoli di esser segnalati. Citerò, o riferirò per intero, i più notevoli,
dando in nota le postille d’indole non glottologica.
Lib. ni, l’elogio d’isabella d’ Este, l’enumerazione delle famiglie
mantovane illustri (Portioli, i, 117-18).
Lib. vii, la digressione sugli ordini religiosi del tempo. La Cipadense
interrompe la digressione al verso: « prò quibus ad noslras datur mdul-
gentia culpas ». La Toscolana continua con un bellissimo squarcio (odo-
rante di luteranesimo) sulla vendita delle indulgenze, sui miracoli, ecc.:
Qua propter crevit devotio tanta virorum
quod non capsiculas nummis implere sed arcas
possent, basilicam nec non fabricare gigantis
3oo
APPENDICE
Christofori, qui non aliorum tempia subintrat
sanctorum, testa toccaret namque solarum.
Oh nimis immensam bonitatem summa regentis,
qui (modo quod inops sit qui parit ornile metallum)
quaeque bagarottum delet commissa per unum.
Non tamen id fieri credamus propter aquistum.
sed templum pariter fabricant culpasque remittunt.
Praeterea tantis meritis sua tempia redundant,
ut Christi mater, Virgo regina deorum
illic dignatur miracula prodere tantum.
Undique nunc gesiae titulantur sancta Maria,
quae non principibus, quae non primatibus unquam
apparet, reseratque suos dignata nitores,
at solum quae pascit oves, quae pascolat ocas
digna fit aetheream muliercula cernere divani (i) .
Illico turba coit, rem postulat, illa recontat,
indicat atque locum radios ubi viderat almos,
per quos aurato solio matrona sedebat.
Credula gens credit (malus est qui credere non vult)
obstupet et tabulam depictam ficcat in ulmo,
quae fuit arbor opes contingere lecta supernas.
Ipsa tabella tribus describitur illico sanctis.
Virgo prius mater cherubini desuper alas
pingitur in medium parvo dans ubera Christo,
in dextram stat fronte minax Antonius, atque
igne suo quicumque sibi vult tollere porcani
brusat, et inde nimis pavefacta gente timetur.
Ad laevam Rochus giandussam monstrat apertam,
is quoniam sanctus pecudum contagia tollit.
De longis veniunt puerique senesque paèsis,
indiavolati, muti, tortique, vel orbi.
Fratres, qui praesunt et habent ostendere curam
miraclum, sudant, nani prò pietate laborant,
vertice nudato vix se defendere tanta
gente queunt, clamant, urtant, faciuntque, iubentque,
incrosant ad colla stolas, cottisque bianchis
induti offertam capiunt bis terque per lioram,
dumque illam brancant oculos ad sidera tollunt.
(i) Si poeta ironice loquatur, multa inter doctores fit disputatio.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
301
monstrantes quod non dinari propter amorem
offertam capiunt, Dominae sed propter honorem.
Nunquid eis nummis pinguis sibi coena paratur?
Absit, comprantur cerae ter mille figurae,
testae, humeri, gambae, vir totus, bosque, cavallus.
Tecta covertantur, muri, pillastra. columnae,
corrazzis, elmis, statuis pictisque tabellis.
Fit rumor vulgi, semet gens undique calcat,
fit marium nec non mulierum mixtio, templi
respectatur honor, molles devotio mentes
cogit, et est variae stipatio tanta brigatae
quod perdunt scufìas, soveros, bireta, capellos,
saepeque perduntur borsae, vel forte taiantur.
Non tamen in tempio fieri nec furta nec actus
luxuriae possent; si fratres talia scirent
credo quod otfertas sinerent templumque serarent,
ne domus ipsa Dei fiat spelunca latronum.
Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres.
non qui larga colunt Benedicti claustra modesti,
larga quidem fabricis at vitae moribus arcta.
His pater almificus dedit urbes, oppida, villas,
ac latos veluti promunt annalia campos,
ut vivant mundo, quo possint vivere coelo,
quo saturent inopes, quo plurima tempia locentur,
quove peregrinos iocundo corde receptent,
non quia poltrones pascant, hominesque dapocos,
non quia furfantes, pilafratres, et spadacinos,
non mangiaferros, rofianos, atque bagassas,
non quia cardineum quis cerchet habere capellum.
Accedant quos sola movet devotio cordis,
illustres, poveri, mundani, relligiosi,
hi vadunt non ad pisces, panemque bufetum,
immo ad divinos cultus, moresque videndos.
Accedant stracchi longo tenuante viazo,
accedant iterimi membris et sensibus aegri.
Istis complentur canevae tantummodo vino,
istis sub segetum peso granaria languent.
Est tamen in vulgo murmur, livore tabescunt
quidam cagnazzi mordaces, nomina quorum
subticeo prò nunc, illos desistere credam,
302
APPENDICE
sin autem Archilochi f1) iactabo furentis iambos,
fata novabuntur veteris fortasse Lycambe.
Est formido nefas cum fari vera timemus.
Fallitur interdum nimis indulgentia patrum (2 3),
per quam texendi fraudes fiducia crescit,
unius ob culpam cagnazzi tota canaia
surrexit diris orbem latratibus implens,
saepe nocet pietas, nam qui pietate medetur
non saldat vulnus nec fracta recopulat ossa,
saepe lupo dat pastor oves torpendo vorandas.
Nec, si advertit ovem teneros quae amorbat agnellos
ubere pestifero, reliquo succurrit ovili.
Quid dicam nosco, multos spes irrita fallit.
Speramus quandoque faces extinguier ultro,
parvulus extiterit cum Troiae incendia torris.
Succrescunt faciles spinae, facilesque secantur,
donnitante nemus campus fit inutile rastro,
nimbus et interdum modicus tam crescit et auget
humorem, segetes quod saeva grandine tollit.
Parturient mures, nascetur terribilis mons (3),
vidimus et culices vastos aequasse gigantes.
Forsitan obscurus videor, sapientia patrum
multa fuit, per quam mala bestia cessit et urbem
incolit, unde cito rediit pax pristina. Dixi.
Dixi inquam, quisnam male me dixisse probabit?
Attamen est melius, ecc. (cfr. lib. Vili, 655).
Nell’elenco de’ frati divoratori della vacca di Zambello la Toscolana
ha un felicissimo verso (men bene rifuso, nelle due ultime redazioni,
v. 695): « est deus his venter, broda lex, ius inde vocatur », con la glossa
marginale: « quare broda 1 ius ’ dicitur latine ».
Libro xiv, la descrizione della cucina di Giove con venti « doctrinae »
d’arte culinaria:
Doctrina prima cosinandi
Alter formazzi freschi leviterque gratati
binas accumulai libras, bissenaque secum
(1) Archilocus poeta iambicis suis coégit Lycambem semet suspendere.
(2) Aenigma.
(3) Contrariatur sententiae Horatii, qui dixit : « Parturient montes, nascetur ri-
diculus mus ».
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
303
ova sbattuta premit, quae vix gallina cacarat,
finarumque duas specierum praeparat onzas,
post haec zaffrani mediani lardique recentis
mensurat libram, largus capit ista cadinus.
Inde duos coctos extra caldare capones
eligit et polpas divellit ab ossibus omnes,
ossa govemantur sed cames optime pistat
cum petresemolo, vel menta, vel mazurana,
donec cum variis pistatio morbida rebus
devenit, atque color diversus contrahit unum.
Ossa dein recipit, quae macco volvit in ipso,
dunque radicella porci facit arte tomaclas,
quas aliquantillum cum lardo frixat aprino.
Inde bianchezzam legit ovi (Mantua chiaram
hanc vocat) atque crocum, species, sugumque naranci.
Omnia cum brodio facit ista bulire caponum,
e quibus et capiunt et fundunt ossa saporem,
quae mox ad tavolam mittuntur supra taéros
et delicatas facit hoc brottamine suppas.
Doctrina secunda
Alter semicoques sguatarus capit octo polastros,
quos dismembratos pingui bene frixat in uncto,
ast ubi cum zuccar, speciebus, aquave rosata
et modico agresti spolverizaverat illos,
tres masinatarum libras piat avolanarum,
gingiberis mediani et zuccar quibus addidit onzam.
Ista parum buliunt modico sociante botiro,
pollastrosque fovet secum de more guacetti,
qui quoque sic possunt condiri corpore sodo.
Doctrina tertia
Alter odoriferas pistillo smazzolat herbas,
formazzumque simili frescum misturat et ova,
pistumenque facit dulcem iungendo canellam,
lacteque manduleo coitum distemperat istum,
trans pellem deinceps implet carnemque polastros,
qui calida lixantur aqua buliente lavezo,
ipsa finatantum pistuinina dura fiantur,
3°4
APPENDICE
postque boimentum speto ficcantur acuto
et iuxta brasas lardo sguazzante coquuntur.
Doctrina quarta
Alter cervellas ubi coxit honeste vedelli
separat ovorum de chiaris rossola tota,
quae cum pignolis passaque incorporat uva,
postea stamegnam facit haec transire per unatn,
inque pignatellam grasso brottamine plenam
lixat abelasium, ne vadant cnncta brodetto.
Si cupis hanc epulani dulcem, dat zuccara secum,
si garbain, garbae succimi distillat agrestis.
Doctrina quinta
Alter arostitum fegatuni cum radicella
de speto ducit simili ac in frusta minuzzat,
inque lavezettum cum zuccar aquaque rosarum
atque naranzorum musto speciisque guacettat.
Doctrina sexta
Alter adhuc lixat vel sex vel octo polastros,
inque duos quartos per mezum dividit omnes,
quos teggetta coquit sleguati comoda lardi,
post haec acetosum vinum, tollitque marinas
uvas, agrestum et gialdum grassedine brodum,
atque remordacem sgussat spartitque cipollam.
boienta consumit aqua, totamque disasprat,
quatti simul et reliquas res in mortaria pistat.
Mox frixat iunctis speciis pluraque galanga,
sic et acetoso modicum venit esca brodetto.
Doctrina septima
Sed pistinacas alter brovat, inde farinat
ac oleo frixat, sed aqua mox dextriter atque
concoquit agresto, spetiis et gingere iunctis.
Doctrina octava
Alter crispinos, grassum brottamen, et herbas
summit odoriferas, lixat, passatque per unam
stamegnam, redditque foco, quibus addit et ovos
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
305
optime sbattutos et agresti granula crudi,
uviculam passam, zaffranum, ginger acutum.
Doctrina nona
Alter lixatos trat de caldare capones,
quos parat in terrae lato cum ventre piattum,
fundit aquam roseam, inox zuccar abunde tridatum,
desuper imponit caricum brasamine testum,
ista cosinandi pulcherrima foggia capones.
Doctrina decima
Alter poma capit, discorticat intus et extra,
mollit aqua rammique scolat cum vase forati,
quae mox ut brodio rossis quoque mescolat ovi,
cumque bonis speciis fìt digna manestra Milano.
Doctrina undecima
Alter lampredas toltas de fonte comasco
frixat, et inde capit mollamen panis adusti,
manduleasque nuces moscatas, ac avelanas,
gingiber et longum peverum, fortesque garoflos,
passiculas uvas, zaffranum, denique paulum
de gardainomo, cinamomum sive canellam,
omnia cum bianco masinans distemprat aceto,
lampredasque super prius igne boita respergit.
Doctrina duodecima
Alter smenuzzat ravas in mille bocones,
inde boire facit, passatque foramina rammi,
pistat et in bronzum lixat cum lacte recenti,
ova sbatuta quibus zaffranum zuccar et altras
adiungit speties, per quas bona quaeque fiuntur.
Doctrina tertiadecima
Alter caprettum crudum taiando minutum,
desuper agrestum guazzat, lardumque, canellam,
pastellumque facit, quem postquam coxerit ova
cum brodio vel aqua rosea sbattuta superdat.
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
20
306
APPENDICE
Doctrina quartadecima
Alter cervinam cameni coquit, inde strinatum
cum crusta panem in forti demergit aceto,
post haec formazzi gratat instar quinque cepollas,
smenuzzat cameni, lardo quam rostit in albo,
figatunique suum coctum cum pane moiato
mescolat et masinat, nec non distemprat aceto;
mel addit, spetiesque bonas, traditque boiendum,
hancve zelatiani caldani frigescere lassat.
Doctrina quintadecima
Alter gambaricuni mira facit arte saporem,
gambara disgussat, quibus ante cavaverat ova,
pistat aquam, stillans colat inde, capitque bonherbam
rossolaque ovorum, panis mollamen, et ista
conterit, agresto quae mollit, aquaque pusilla.
Post haec acetosat fortis speciebus et ova
quae prius abstulerat guacettum ficcat in ipsum.
Doctrina sextadecima
Alter mandulibus flores immiscet aneti,
gingiber atque nuces muscatas, zuccar et ista
pistillo masinat, nec acetum spargere cessat,
supra castronis carnes haec optima broda est.
Doctrina decimaseptima
Alter at anguillas vel tencas maxime grassas
lixat et expolpat, quas in mortaria smiccat
cum petresemolo, datilis, uvaque marina,
dulcibus et speciis, oleo, tortamque per illos
condit, nulla quibus carnetn mangiare voluntas.
Doctrina decimoctava
Alter quin etiam fungos in frusta minutos
frLxat aqua et lardo fresco, quos inde cavatos
e pignatello formazzuiti miscet et ova,
zaffranum, species, quibus optima torta creatur.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
307
Doctrina decimanona
Alter acerbosas marrascas absque medullis
pistatas passat stamegnam, caseus et lac
additur, ova, bonae speeies curri zuccare fino,
tettaque smiccatur iuvenis bene coctae vitellae,
non sparagnat aquam roseam frescumque botirum,
torta fit, ovorum chiarae sint crusta dabassunr,
at super effundit pignolos atque canellam.
Doctrina ultima de nectare
Sed quid ego longis parto fastidia verbis?
lllìc divinimi facitur solummodo nectar.
Multi bugiardi dicunt hoc esse bevandam,
id nego, sed cibus est quo morti surgere possent,
Gambonique coco, sguataro qui praesidet omni,
hoc datur officium componere nectaris escam.
Gambo caponazzos largos in tergore, gialdos,
accipit et porci panzam prius optime coctam,
ginger et integrum, speeies, frescumque casettum,
mox petresemolum, mentam, calidosque garoflos,
postea dismembrat medicoctos ante capones,
frixat et inspergit speeies, capit inde nosettas
manduleas, quas non tellus sed fecit Olympus,
his quoque frixat, aquam modicam, iungendo polastros.
Dumque id fervet apus, medias quas diximus ante
assummit speeies, his salvia, mentaque iuncta est.
Pistumem fabricat, tortellos inde refrictos
inter delecum, quem pezza tenella scolarat,
spolvirìcatque super speties dulces et acerbas,
post liaec exossat datiles, et gingere volvit,
cumque sminuzzato cinamomo, cumque garoflis,
inde locat speties, rafiolos, ipsaque cocta
frusta caponorum, datiles, uvamque marinam,
pignolos mundos, in unam cuncta padellam,
fecerat in fundo crustam, mediani quoque iungit,
quas super apponit praedictas quasque facendas,
mox aliam crustam super addit zuccare plenam,
torret abelasium testi scaldante coperto,
atque frequentcr aquis bagnatur crusta rosatis.
Dicitur hoc nectar, satis est narrasse coquinam.
3°8
APPENDICE
Libro xx, l’enumerazione de’ musicisti famosi (cfr. Sludi folenghiani,
p. 146):
O ventura bonis felicia seda diebus,
florida monstrabit cum musica sacra Leonis
sub spe pontificis quantum sit grata Tonanti.
Nascere phoebei decus, o Iosquine, senatus,
nascere qui primos in hac arte merebis honores.
O felix Bido, Carpentras, Silvaque, Broier,
vosque Leoninae cantorum squadra capellae,
Iosquini quoniam cantus frifolabitis illos,
quos Deus auscultans coelum monstrabit apertum.
Missa super voces musarum, lassaque far mi,
missa super sextum, Fortunam, missaque musquae,
missaque de Domina, sine nomine, duxque Ferarae.
Partibus in senis cantabitur illa Beata,
huc me sidereo, se conge, Preter, et illud
compositum Miserere duca rogitante Ferarae.
Nascere phoebeae laus ergo prima cohortis,
o Iosquine, Deo gratissime, nascere mundo
compositure diu, quem damet musica patrem.
Magnus adorabit tua tunc vestigia Brumel,
Iannus Motonus, Petrus de Robore, Festa
Constans, Iosquinus qui saepe putabitur esse,
tuque pater Franchine novas componere normas
incipe et antiquas remove squallore sepultas.
Lib. xxii, l’ interrogatorio di Baldo e compagni dinanzi a Culfora (cfr.
lib. xxiv, v. 144 sgg.):
Culphora contremuit corpus tam grande Fracassi.
Interpellat eum: qui sit, quo sanguine natus.
Fracassus secum rodens in corde cathenam
respondit curvans laccam sermone trementi :
— Nomine Sturlonus dicor, sum natus ab uno
nomine Burdacho nato de stirpe gigantum,
qui schazzare Iovem voluerunt de paradiso. —
Culphora plus tremuit talem sentendo parolam.
Postea fatezzas Baldi vultumque galantum
mirabat, latosque humeros, strictumque fiancum.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA 3<>9
Cui brancata quasi sub rete Cupidinis inquit:
— Tu quoque qui sensum te prodis habere superbum
da prolem nomenque tuum genus atque tuorum. —
Baldus respondet: — Calicuttus nomine dicor,
natus adulterio inonachae fratrisque Stopini.
Me conceperunt gesiae devote sub ara,
postea Plutoni de me fecere sigillum.
Sum devotus ei, donavi corpus et almam.
Ergo meum regem dominumque catare procazzo,
me mare, me tellus, quanto magis astra refudant.
Si non esse dei poterò, volo, sumque diabli. —
Has desperati stupuit regina parolas.
Mox qui sint alii semper magis aspra dimandat.
Cingar ait: — Postquam scire optas, o alta Maèstas(i),
qui sumus et qualis nostra est generatio, dicam.
Sum scarpacinus, scio repezzare zavattas.
Sed quia disfaciunt dates, tavoleria, cartae,
ac reliqui ludi poveros, mea cuncta zugavi :
martellum, gucchias, lisnam, sparamenta, didalum,
formas et secchiain, spaghi quoque fila, tacones,
post haec ammisi ludendo sponte cerebrum.
Quapropter stygias eo desperatus ad oras.
Falchettus
At me sub muc lech fecit Garaminga Ribagam
nec bra convaluit, nec bru, nec zonzia moschae,
hoc aenigma cupis dissolvere? funde stranudum.
Hircanus
Sum cui tres charites coelo deinisit ab alto
Iuppiter, ut redeat mea patria candida, quae nunc
nigra fuit, turpis, Cifautti squallida morbo (1 2).
Hippol
Sum qui squarzo lupos cum dentibus, inque menestram
illorum carnes comedo non absque cuchiaro.
(1) Maestas, surripit « i » causa galantariae.
(2) Declarationein horum carminum cras dicam.
APPENDICE
310
Liro
Est mihi leno domi pater, est in vista noverca,
est uxor meretrix, bastardus filius unus.
Vinmazzus
Qui sim scit eoelum, quid ero scit filius Heli,
qui cum furcinula trat carnes extra lavezzum.
Boccalus
Qui sis scit eoelum? quid eris scit filius Heli?
deh cancar veniat robbantibus extra lavezzum.
Nuper ego vestras, o Culfora magna, coquinas
intraram furtirn invitatus odore camini.
Dumque ego semilatens stabam post limina portae,
ecce virum (magis imo bovem volo dicere) grassum,
inspicio lecti sub cavezzale latenter
condere testonem coctum cum pelle vedelli.
Postea gustigolis boccalum implere busecchis,
namque suum studium nihil est nisi pacchia, brotamen.
Culphora
Numquid es ille latro quem feci nuper asellum?
Eya cito, famuli, solitas incendite flammas, ecc.
Lib. xxv, le fazioni d’Italia enumerate oscuramente da Aletto, nel con
gresso delle furie infernali, come effetto del contrasto tra guelfi e ghibellini
His tanta Italiae divisi regna superbae,
his magnas urbes, medias, parvasque prophano,
his castelluzzos, villas, paiaeque casottos,
his toties semet Millanus sanguine foedat,
his Codros lingit, Neutisque Papia rebellat,
his formaiatur sub iure Placentia Ringhi,
his niveos asmat catanicula Parma Briossos,
his Regium brillat, frullat, spellatque Booton,
his rugulat blesos Modenae sapientia Pandros,
his me pinguificat grassis Bologna Coandris,
his tenet armigeros sub adrantibus Imola fullos,
his male consentit iocunda Faventia Scochis,
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
3*1
his male Furlivium Candraghis obtumet uncis,
his Cesena riat proprios, hilaratque Leones,
his fumentatur Vandris Ravenna bioncis,
his raro possum Yenetam schancare Leaenam,
his Patavos (nec me distollit Blusa) relinquo,
his saltat, guizzat, sed non Yincentia fambrit,
his Verona tuines, spleumas, ac ore gliassis,
his gragnit, sed non piscombrat Brixia Mellam,
his Bergamaschis praesunt Baricondia surdis,
his quondam Manto fuerat vicina Cremonae,
his tamen heu ! cur non seducta est Mantua nobis ?
his tamen heu! cur non potui violare Cipadam?
Lih. xxv, l’enumerazione finale de’ poeti contemporanei:
Sunt quoque (nescio qui sana sine mente poétae)
qui partiales patriae propriique tyranni
complevere libros follis, verisque bosiis.
Sed quales habeant poenas audite, poétae,
ut quoque vos tantas schivetis fingere frappas.
Sunt ibi diaboli numero tres mille vel ultra,
iugiter officium facientes herbolatorum.
Quaeque suo proprio subiecta est alma diablo,
qui dum complet opus stat altam supra cadregam.
Undique dant gridos, veluti gridare solemus
quum dentem nobis guastum barberius extrat,
nam cum lancettis, uncinis atque tenais
quisque cavat dentes nunquamque cavare rafinat.
Quottidie quantas vates fecere bosias,
quottidie tantos opus est ammittere dentes.
Sed quo plus streppant illos, plus illico nascunt.
Inter eos igitur Cingar cognoverat unum,
nomine Durantum' qui dum cecinisse Leandram
se iactat doctis sbeffatur ubique poètis.
Ardimentum habuit, quamvis magrissime cantet,
magnanimo Orlando praeponere gesta Rinaldi.
Perque gulam mentit, quod sic scripsisse sbaiafìat
Turpinum, nec opus Turpini viderat unquam.
Composuit quondam (quem nolo dicere librum,
sed scartafazzum) nomen ponendo Leandram,
312
APPENDICE
cui dignum fecit noster Serraffus honorem,
namque sigillatus caera fuit ille culina.
Heu quales streppos misero dabat ipse diavol.
Sgretolare suas audiebas longe ganassas.
Cingar compatiens fecit restare diablum,
Durantumque rogat: quare sic absque rasone
Orlandum biasmat, nimium laudando Rinaldum.
Ille sed avulsis prò dentibus, oreque balbo
respondet: — Quia iam pacueunt futa ialdi — U).
Sic ergo quicumque volunt praeferre Rinaldum
Orlando dicam: quod amant hi furta Rinaldi.
Namque procul dubio fortissimus ille senator
romanus, Bravaeque Comes Orlandus et armis
et sensu et meritis superasset mille Rinaldos.
Non tamen alta quidem condemno facta Rinaldi.
Ast veri auctores Orlandum praeposuerunt,
ac in venturo praeponent tempore vates,
maxime Boiardus, dictusque Maria Matheus,
plus sentimento, facili quam carmine, dives.
Surget Alovisus tuscus, F'ranciscus et Orbus,
magnus Ariostus, laus, gloria, palma Ferarae,
tempore mancus erit Petrarcha, carmine sed non.
Inveterata nocet laus nobis saepe modemis.
Mons quoque Carmellus Baptistae versibus altis
iam boat, atque novum Manto fecisse Maronem
gaudet, nec primo praefert tamen illa Maroni,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modemis.
Splendet in altiloquo Pontanus carmine, stellas
dum canit et septem quos ambit signifer orbes,
dum monet agricolam quo purget tempore citros,
non tamen aequatur vati quem protulit Andes,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modemis.
Exiet arcadicus per sdruzzola metra libellus
Nazzari, quo prata, greges, armenta capellas,
pastoresque canet, silvas, magalia, nimphas.
Christeidan post haec cantabit dignus Homeri
laudibus, at cedet vati quem protulit Andes,
(i) Responsio Duranti balbutientis. Sic enitn dicere voluit : — Quoniam placue-
runt furta Rinaldi.
SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA
313
namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis.
Tu quoque magniloqui sublime poèma Marnili
non eris aequandum vati quem protulit Andes.
Edidit Artneniden nec qui sub veste cuculli (0,
nec Zacharias, nec multi denique vates
aequivalent nostro vati quem protulit Andes,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis.
Materies Asolana gravis veniet quoque Beinbi,
metra Thibaldaei, Seraphini, Cornaque Zani,
Modena Pamphilico de Saxo multa cavabit
quos tamen esse pares Danthi, lepidoque Petrarchae
seda negant, nani sola datur laus magna vetustis.
Nec Merlinus ego, laus, gloria, fama Cipadae
quamvis fautrices habui Tognamque Gosamque,
quamvis impievi totum macaronibus orbem,
quamvis promerui Baldi cantare bataias,
non tamen altiloquis Tiphi Caroloque futuris
par ero, nec dignus sibi descalzare stivallos.
Non tamen hanc zuccam potui schifare decentem,
in qua me tantos opus est nunc perdere dentes,
quantos Roma viros nunc obtinet inclita sanctos,
relligiosorum mores quot habentur honesti,
quotve forum iusta doctores lege gubernant,
quot divas habitat matronas integra Pallas,
denique quot sanctae gentes urbesque Romagnae
aut Lombardiae, Toscanae aut totius orbis.
(i)|_Raphaél.
IV
LESSICO
N.B. Questo Lessico è basato sui dizionari: mantovano dell 'Arri vabene e del
Cherubini, bresciano del Melchiori e del Rosa, bergamasco del Tiraboschi, milanese
del Cherubini, padovano-veneziano del Patriarchi, parmigiano del Peschieri, ve-
neziano del Boerio; sugli studi del D’Arco, del Cian e del Salvioni intorno al
dialetto mantovano; sul glossario del Terranza: ma sopratutto sulle note marginali
della Toscolana, che costituiscono l’ interpetrazione autentica dell’autore ne' casi
più dubbi.
Queste glosse ho testualmente riferite nel loro bizzarro latino, e il lettore le
riconoscerà facilmente fra quelle che io do in italiano. Desideroso che il Folengo
non presenti difficoltà alla lettura, ho abbondato nel lessico, inserendo non solo tutte le
voci dialettali, ma anche quelle locuzioni di squisita latinità che potrebbero render
necessaria la consultazione di un vocabolario a chi non sia fresco di studi classici.
abdccus — àbaco
abarrare — barare, ingannare, tra-
dire
abdila (Per) — per luoghi nascosti
abelasium — a bell’agio
abotinare — far bottino
abrasare — farsi di bragia
abrasatus — rovente
abscentus — assente
acasatn (esse) — star attento, star in
cervello
acascare — succedere
accattare — trovare
acconzus Ornale) — malconcio
acoiare — « idem est quod osello,
abarro, atrapolare »
addasium — adagio
adunca — dunque
afogare — infuocare
agabbare e aggabbare — gabbare
agaso — asinaio, mulattiere
aggerare — accumulare
aggriffare — acciuffare
aghiazzare — agghiacciare
agiadiatum — « dicimus qui niinio
dolore plorare nequit »
agnusdeos (facere) — « est retro
aspicere, sicut Agnus dei depin-
gitur »
agresto — sugo d’uva acerba
agre zar e — molestare, spingere
aguaitus — agguato, insidia
aiada — agliata: aglio e prezzemolo
triturati insieme per condir vi-
vande
aieronus — airone, uccello acqua-
tico
aìiim — aglio
albi — « est vas sordidissimus in quo
porcelli saginantur», truogolo
Alcorano — Corano di Maometto
alebarderus — alabardiere
allatus — portato
alorzam (ire) — andar a orza, a
male
Alovisus tuscus — il Pulci
alo zar e — alloggiare
aiphatar — c argentum vivum »
alpherus — alfiere
altandem — « denique »
altanus — alto
alioriare — aiutare
altorium — aiuto
altidel — storta d’alchimista
amachiare — « latere in machione » ,
nascondersi in una selva
ambassata — ambasciata
amblantem — ambiatura [« franzo-
313
APPENDICE
siter » ha l’annotazione margi-
nale della T.].
ambracanum — ambracane
an an — « familiariter pronuntiatur
quando aliquem ex improviso
cemimus amicum »
c indagando — * saepe eitndo »
anedrottus — anitrino
anela ri — scappare
anetus — finocchio
angonaia — inguinaglia, v. caca-
sangui
an ha ay tnen — « Zucconus, grama-
ticus hebreus, haec verba pienis-
sime interpretavit »
anna (fiva) — greco, ciascuna: ter-
mine usato ancor oggi, quando
parecchi medicamenti entrano
nella stessa dose
antrattum — di botto: oppure, ma
« raro invenitur, significat pari-
ter »
aposta — « ad tuuin comandum, ali-
ter significat sponte; unde Go-
dianus: Pyramus et Tisbe se se
scanavit aposta»
apostare — poggiare
appi z zar e — accendere
aprinus { lardus ) — grasso di cin-
ghiale
acquanampha — acqua nanfa o di
fior d’aranci
aqua scaldata — lacrime
aquaius — adacquato
Arae. — dicevansi nell’antico lin-
guaggio latino quegli isolotti che
sono nelle vicinanze della costa
d’Aflrica
arancare — « trottare, properare;
spadaio e gladio arancare »,
sguainarla
arascare — espettorare
arcare — inarcare
archibuse ria — il complesso degli
archibugieri
archibusum — archibugio
arena — « postribulum »
arengus — lizza o campo chiuso per
giostre
arentuni — vicino, « prope »
ari sgare — osare: « arisgat prò au-
det.Sic Homerus: Adversis nun-
quain rebus arisgat Ulisses »
arisgum — « periculum »
a rista — spiga
arizzare caputo s — rizzare (i ca-
pelli)
Arlotti {ponte) — Ponte Arlotto tut-
tora esistente a Mantova
armus — braccio
arogna — rogna
arzones — arcioni
asbaccum — « abundanter et super-
flue »
Ascensa — la Madonna Assunta
ascorlus — accorto
asnus — asino
asogare — « est cum auxilio soghae
callare » (v. soga)
aspergine — aspersorio
asperti — « rustice », per esperti
asinaster — * cavalcans asinum »
asprezare — esser irto, aspro
assare — friggere
assentare — sedersi
assolvestus — assolto
assomiare — somigliare
atalach — « idest sai »
ateso — € prò attento »
atezare — atteggiare
atezatrix {gens) — saltimbanca, chi
fa giochi di destrezza o di forza
atlrigare — fermarsi
avancius — avanzato, « superfluus »
avantare — esaltare, vantare
avantezatus — avvantaggiato, mi-
gliorato
avolana — avellana, nocciola
avolium — « prò ebore positum »
avorio
LESSICO
319
ay ay — « arabicura, est vox quae
fit ad expellendos milvos »
azalum — acciaio
az zaffar e — (v. zaffare)
bachettae ( signores ) — signori che
comandano a bacchetta
bachioccare — il sonar della cam-
pana; « prò castronare aliquando
ponimus »
bachioccus — battaglio
bachiochcries — sciocchezza
baciochus — sciocco
badarti (stare ad) — « ociositer », in-
dugiare
badare — indugiar neghittosi
badilus — « est penna villani, sicut
remus est penna navaroli »
daga — otre
bagaium — bagaglio
baganaius — (v. patarinus)
bagarotlus — « et dovina sunt num-
mi viles »
bagarus — mezzo baiocco bolognese
bagassa — bagascia
bagatella — uomo leggero
bagateUare — far giochi di presti-
gio
bagatinus — moneta veneta, «genus
nummi vilissimi »
bagordus — « ut ait Quintilianus, est
illa tumultuizatio quae fit gio-
strando »; ed anche il luogo do-
ve si armeggiava e giostrava
baiaffare — (v. sbaiaffare)
baiana — baggianata
baiare — abbaiare, sbraitare
baila — balia
baiulare — portare
balanza — bilancia
balanzare — bilanciare
baletta — pallottola
balordimentus — intontimento
balotia — patla
balottatio — votazione, squittinio
baltegare — (v. transbaltigare)
baltresca — bertesca, impalcatura
balzus — « et balzamen est equi sal-
tus »
banderalus — portastendardo
bandisonis — imbandigione
barba — zio, « cium »
barbachieppus — barbacheppo, uo-
mo dappoco e ridicolo
barbaiare — abbarbagliare
barbassorus — barbassoro
barbazannus — barbagianni
barbazza — barbaccia
bar ber us — barbiere
barbottare — borbottare
barbozzus — mento
barca — « vox quam gondolantes
per Venetiam proferunt causa
se vitandi »
Bardella — «est apud Padum » (vil-
la in quel di S. Benedetto-Po)
baricoli e baricocoli — testicoli
Bariletta — Gabriele da Barletta,
celebre predicatore
barillus — dicevasi « barile » una
moneta, detta poi « giulio », che
si pagava per ogni barile di vino
introdotto in città
barisellus — bargello: « inter cava-
lerum et barisellum nihil distare
tnagister Cornacchia dixit, tamen
Fasanellus contradicit »
baronia Francar — mal francese
barozzus — biroccio, carro
barrili a — barile
barro e baro — « paladinus, guer-
rerus, heros, barro, idem a Quin-
tiliano reputantur »
Bartola — Bartolo da Sassoferrato
bar za — nave (dall’inglese «barge»)
basalicoiurn — « herba de qua gi-
gnitur scorpio », basilico
basare — baciare
320
APPENDICE
basarottus — baciozzo
basecchia — basilico (pianta odorosa)
basta — vasi di legno su cui si mon-
dano riso, legumi (tafferia)
basiliscus — bombarda di grossa por-
tata
basiotus — conca, catino, piatto
grande concavo
bassa re — abbassare
bastardus — nel senso di scaltro:
« non quod esset bastardus Cin-
gar, sed quia bastardi sunt ma-
iori ex parte accorti »
bataia — il corpo centrale destinato
a sostenere il maggior urto della
mischia
bataium — battaglio (v. batoclum)
batoclum — * prò batoculo, instru-
mentum ferreum quo percutiun-
tur fores»
bautus — « genus elmi »
bavalus e baviger — « gerens ba-
vam » , che ha la bocca bavosa
per rabbia
bavèrus — bavarese
bebeum — « vox ovina »
becarus — beccaio
becca — « est banda doctorum,
quam ferunt in humeris »
beccazzus — cornutaccio
beccum (in) — « in praesentiam »
beccus — montone
becherus — bicchiere
begattus — baco da seta
Berghem — Bergamo
bertezare — beffare
bertinus — bigio
bertuzza — scimmia
besazza — bisaccia
beverare — abbeverare
beverazzum — mancia
bezzus — denaro
bianoreus — mantovano (da Bia-
nore, fondatore della città)
biassare — biascicare, masticare,
mordere
biava — biada
bibones — beoni
bibum — bevanda
bighignolus — « est illud rostrum
per quod lambiccantur herbae »
bigolus — « est umbilicus »
bigunzus — bigoncio
bilzare — (v. sbilzare ) sprizzar fuo-
ri con violenza
bindamen — benda
biolca — « mantuanice; tornitura ro-
magnice, pious bressanice, moza
ferariace »: bubulca, misura li-
neare dei terreni, mq. 3138.60
biolcus — bifolco
birlo — « intelligentia » « mentem
cavare de birlo », tirar giù di
senno
biscurare — « oblivisci »
bisellus — « genus leguminis quem
graeci vocant roveiam vel ro-
vionem », piselli
bisellus — bigello, panno grossola-
no villanesco
bissa — biscia
bissolus — vasetto
bissonis — biscione
bislottes — traci
blabla, chiz.felchena, gozca — « lin-
gua calmaca, quae interpretatur:
vade, nec meum praepedias
iter»: va’, né intralciare il mio
cammino
blanchezans — biancheggiante
blanchiludo — candidezza
blastemare — bestemmiare
blottus — nudo, semplice
boaxare — rintronare, rimbombare
boazza — sterco di bue
boazzare — insudiciare (applicato
a’ buoi)
boazzus — bove ingrassato, buaccio
LESSICO
321
bocalus — bocale; « non dico boca-
los», non dico fandonie
bocazza — boccaccia
boccare — * quasi bucca sorbere:
alii dicunt dentegare »
bodaravi — barbabietola
bodega — c vas alchimiae »
boètia — (v. boa zza)
bofare — ronfare, soffiare
boffamen — soffio
boffare — sbuffare
bo/onus — buffone
boghae — ceppi, « genus laquei fer-
rei, quo pedes incatenantur »
bognonus — bubbone, patema d’a-
nimo
boientare — sboglientare, sparger
sopra acqua bollente
boimentus — calore
boire — bollire
boitus — bollito
botare — bollare, battere
boletta — « a bulla derivatur bolet-
ta quae dupliciter sigillatur »
bolsare — tossire
bolza — fucile
bolzoniger — « gerens bolzones,
idest sagittas »
bombarderà — cannone
bombasina — tela bambagina
bombasum — « bombicem »
Bonaquecorsi — Bonacolsi
bonavita — (v. itichinus)
bonazzare — rabbonire
borasca — burrasca
B or aso — « Borea »
bordelliacus — roba e costumi da
postribolo
borella — pallottoletta adoperata
per un gioco infantile: « ludus
borellarum Mantuae repertus».
Metaforicamente per testa
borghesanus — borghigiano
boriolus — « colericus »
boronus — tappo, turacciolo infe-
riore delle botti
borra — vento furioso
borrire — saltare, correre addosso
come cane che scova la preda
borsettae — ingredienti per il ser-
vizi ale
Borsus — duca di Ferrara
bosardus — bugiardo
boschicolae — * habitantes boscos »
bosia — bugia: « nota quod Cingar
non mentitur, sed differt inter
bosiam et barreriam »
botazzus — barilotto: metaforica-
mente gobba
botecchia — < prò parvo botazzo »
bolonus — « metaphorice prò mor-
su », allusione frizzante
botrus — grappolo
bottilius — il bouteillon francese,
briacone
botyrum — burro
boza — boccia
bozzola — « vas ligneum » misura
pel latte
brachetta — piccolo bracco
bragalia — « magalia, mapalia plu-
raliter solum reperiuntur », bra-
che
bragas ( trare via) — « proverbium
desperantis est »
braghessae — brache
brancare — afferrare, capire
brasa — bragia
brasatus — ardente come bragia
brasidus — acceso
brasilius — legno di cui si servono
i tintori per tingere i panni di
rosso
brasilius — arginello fatto per im-
pedire il trabocco delle acque
nelle piene
brasola — braciuola: calze brasola,
calze aperte o « schiappate »
T. Folengo, Le maccheronee, II.
21
322
APPENDICE
braura — audacia
bravara — braveria, millanteria
braviarium — breviario, storpia-
tura rusticana
bravosus — arrogante. « Proprius
actus giotonis est verbis bravo-
sis gentem convenire, quo cre-
ditum fidei detur »
brazzus — braccio
bre, bre — esclamazione albanese:
su, via
Rreda medii — Breda di mezzo, con-
trada tuttora esistente a Mantova
brena — briglia: « brena molini »,
paratoia
Brenta — « chaldaice, zerla hebraice,
mastellus arabice, soium latine »
B ressa — Brescia
bressanus — bresciano
bretarolus — (v. brettarus)
bretinus — (v. bertinus)
breionare — « Dare bertain est de-
ridere. Bretonare est more bre-
toni tosare, bretoni namque po-
puli sicut etiam francesi cavia-
tas circum tosatas ferunt. Inde
tosare et bretonare prò sbefìare
usurpantur »
bretta — berretta; * bretta scarlat-
ta », cappello cardinalizio
brettarus e bretarolus — berrettaio
bria — briglia: « brena et bria sunt
rena cavallorum, poetae abutun-
tur habenis »
briagare — ubbriacare
bricola — luogo selvaggio e scosceso
brigada e brigala — « nota, ut ait
Servius, quod gens difert a bri-
gata, nam gens intelligitur de
maribus et feminis simul: bri-
gata vero tantum de masculis,
quasi gens bragata, quae portai
bragas. ‘ A ’ in ‘ i ’ vertitur: testa-
tur etiam Diodorus »
brigatae — persone
br ilare — « nimia aviditate cupere »
brindes — brindisi
brio ss us — briglia grande (donde
il nome dato al notaio imbro-
glione Briosso)
Brisighelli — soldati romagnoli di
ventura
brocherum — brocchiere
brodeccus e brodicus — c bressa-
nice, brodicus mantuatiice, fedus
latine, malnettus vulgariter »
brodetto — « Ne vadant cuncta bro-
detto, proverbium est », significa
andare a male
brodicus — (v. brodeccus )
brodium — brodo
broè'ttum — brodetto
brofolae — vescichette che si for-
mano sulla pelle per cause mor-
bose
brogna — prugna, bussa
brolo — frutteto, pomerio
bronza — bragia
brottalia — brodaglia
broltamen — unto
brovare — bollire, scottare
bruis — brodo
brusamina — « calorem excessivum .
Columella: Ponite frescadas ne
sol brusamine laedat »
brusare — bruciare
brusefactus — cotto (d’amore)
brusor — ardore
bubae — « latine, upupae: avis est »
bubinus — (v. ubinus)
bu/aliacius — bufalaccio
bufare — sbuffare
bufeltus — « idest alapa »
— {panis) — pane fine e spugnoso
bugada — bucato
bugaferrum ( ad) — * affatim » ab-
bondantemente
bugno — piccolo ma profondo sta-
gno
LESSICO
323
hulbar — carpa (pesce)
Burbassus o Barbassus — paesello
del Mantovano, attiguo alla città
burina — « vas vitreum »
burlare — spingere (v. sburlare)
busa metallo. — « prò artelaria po-
sita sunt »
busamen aparttm — sedere (il buco
delle api)
busa re — bucare
busca — festuca
busecchae — budelle
busolum — piccolo buco
bussones — bussoni, antico strumen-
to musicale
busum — buco
butta — botte
buttae — « mensura navium »
cacabus — paiuolo, la veggio
cacasanguis (commestibile) — * ve-
roniace, beroldus mantuanice,
zamborgninus bressanice, san-
guanazzus comuniter »
— (bestemmia o malattia) — « ango-
naia, giandussa, codesella, sunt
rusticorum blasphemiae »
cadeleltus — cataletto
cadetta — catena
cadenare — incatenare
cadenazzus — catenaccio
cadinus — catino
cadrega — sedia, cattedra
cadus — caratello
cagacimbli — « cavacimbali »
cagalocchius — (v. cacasanguis be-
stemmia)
caganiellis e caganiellus — il re
de’ pulci, cosi detto dal cane, che
è ricco ospite di pulci
cagarola — « per timorem provo-
cata, interdum prò ipso timore
accipitur. linde Avicenna: inor-
tis ab infirmo debet cagarola
vetari »
cagiada — giuncata, latte rappreso
cagna zzus — cagnaccio: «facere ca-
gnazzum», far il bravaccio
cagnezatus — irritato come cane
cagnones — cannoni
cagola — escremento, detrito
calamare — calamaio, lividura
calai hus — canestro
calca — c angusta caterv a est »
calcatim — in calca
calcinelli — sorta di nicchio
cale ff are — beffare
calzina — calcina
calzus — calcio
cambrossen — ligustro
corninola — « maxima camera, qua
possit caminari, vel carainata
quia secundum Vetruvium plu-
res habet caminos »
camisa — camicia
camora — gamurra, gonna
camozza — « animai velocissi-
mum »
campanellos audire (diCingare per
cosso) — « non quod audisset,
veruni sonantibus orecchis audi-
re videbatur »
canalem {per utrumque) — « ante
et retro »
cattaruzzum — « bestiae, iugulum
hominis » , strozza
cancar — e modus loquendi rusti
ce hoc vocabulum poscit », can-
chero !
cancar — cardine
cancri — cancelli
candelerus — candeliere
canegiare — assalire come cani,
accanare
canella — bastone (piccola canna);
matterello
canellus — canna da palude, can-
neto
caneva — cantina
324
APPENDICE
canevarus — canapaio
Canevazzus — « latine, castigalatro
macaronice, ex ipso nani fiunt
soghetti, quibus ladri castigan-
tur »
canevus — canapo
canones — « instrumenta lignea, qui-
bus filum disvolvitur »
cantarellae — « mantuanice pam-
pognae dicuntur», maggiolini
cantarum — orinale, càntero
cantiribus (e scala in c. ire) —
* proverbium cum quis vacillan-
do loquitur et confuse »
cantonem (dare) — « vel piantare,
metaphorice significat aliquem
fastidiosum tergiversando dimit-
tere »
cantonus — « canto, parte, hinc de-
rivat cantonus »
canzantus — cangiante: stoffa che
veduta sotto diversi angoli si
mostra diversamente colorita
caodesi — capi del Consiglio dei
Dieci a Venezia
capelazzi — « mantuanice dicuntur
viles et codardi »
capellazzus — bravaccio
capelletti — albanesi assoldati dalla
repubblica veneta, militi a ca-
vallo
capetta e capinus — piccola cappa
capisteria (plur.) — ilTerranza spie-
ga: * quod rerum cuiuscumque
capiti affigitur » , pomello
cafntanius — capitano
cappa — conchiglia
cappare — incappare, imbattersi
cappatus (male) — malcapitato
capsa — cassa da morto
capuzzare — inciampare, e metafo-
ricamente errare
capuzzus — cappuccio
caracca — grossa nave di lungo
corso
carbasa - le vele della nave
carbones — carbonchio
carcassus — « ossamen »
cardineus — cardinalizio
Careltarum claustra — monastero
di San Giovanni delle Carrette a
Mantova
caretlonus — carrettone
careza — « et carezza differunt,
nam carezza est recoligentia,
careza est herba»: palustre, ca-
rice
carina — nave
carnerum — carniere: carneria
portare, o tollera, scampare,
darsela a gambe; trare via car-
nerum, darsi disperato
carognare — puzzare come caro-
gna
carolentus — tarlato
caroles — « sunt verrnes rodentes
lignum »
carrarus — caratello, botte lunga
e stretta
carrobium — quadrivio, piazzale di-
nanzi alla chiesa; il F. annota
anche: « trivium »
cartellum (dare) — mandare la sfida
casalengus — « domesticus »
casazza — casaccia
casettum — « formazzum parvum »
casia — cassia
casoncelli — « tortelli graece, cason-
celli latine, rafiol hebraice »
casone — cagione
casotti — «in quibus uruntur stryae »
Castelluzzus — Castellucchio, paese
mantovano
castiga — pena
castronare — uccellare, beffare
caslronazzus — gocciolone
castrones aequoris — cavalloni del
mare
casum ( menazzare ) — minacciar di
cadere
LESSICO
325
casuzza — casipola
catare — « saepius accipitur prò pa-
rere, ut: Uxor mea catavit filium
maschium »
— trovare
catatio — ritrovamento
catervazza — grossa schiera
cativeria — cpro astutia usurpatur,
nani, teste Plinio, est proprietas
barreriae »
catriiiae — quattrini: « catrinas pia-
montense dixit »
cattare — questuare, accattare
cantata — cavoiata, zuppa di cavoli
cavafossator — cavafossi
cavagnum — « sporta » , « corba » se-
condo la Toscolana: meglio, ca-
nestro
cavalerus — (v. òarisel/us): questi
era il custode delle carceri
cavallaster — a cavallo
cavare de pane — « est proverbi um
usitatum prò erripere vitam ali-
cui »
cavecchia — caviglia
cavecchius — cavicchio, piuolo
cavedagna — ciglione de’ campi
cavei — capelli
cavester, cavestretlus — biricchino
« contra Vallam, qui ponit inter
giotonem, ribaldum et cavestrum
nil differre »
cavezzus — « genus mensurae,
constansf ut penso, tribus ex
cubitis »
— * prò colaro circa gulam ponitur »
caviata — capigliatura
cazza — caccia: nel gioco della pal-
la, il luogo dove il pallone o la
palla si ferma
cazza/rustus — fromba
cazzare — cacciare
cazzator — cacciatore
cechinus e cichinus — zecchino
cedivit — « parum defuit »
cegnare — ammiccare
celeta — piccola cella
celiatila (ree te: Ce Italica) — paese
bresciano celebre pel suo vino
a’ tempi del F.
ceratanus — cerretano
cerchitare — frequentativo di cer-
care
ceresa — ciliegia, botta, percossa
Ceresi ( vasa ) — il vaso di Cerese
presso Mantova
— (porta) Porta Cerese: denomina-
zione tuttora esistente a Mantova
cermisone — pazzo
cermisonem (r ampere) — rompersi
il capo
cerudellos — * cincinnos » , riccioli
cervicosus — testardo
cesendilo — lampadina accesa da-
vanti a immagini sacre
ceserchia — cicerchia
cetta — accetta
chetus — « fiorentine dicitur quie-
tus »
chiaberlare — « chiachiarare, prò
nugari »
chiapinus — diavoletto, da chiappi-
no, che acciuffa (anche birro)
chiappa (piatellì) — coccio di piat-
tino
chiapputa dare — dar di piglio
Chiari bos — i buoi di Chiari (pres-
so Brescia) erano grassissimi
chiera — « est illa superfìcies vultus
qua laetus aut tristis animus
palesatur. Homerus : Monstrat
alegrezzain cordis sua chiera
galanta »
chiloiurn — « bergamaschiter prò
hic »
chilunga — « bergamaschi dicunt
prò ibi »
chinum facet e — far inchini
326
APPENDICE
chioccare — percuotere, battere; in-
transitivo, scrosciare
chioccatus (sost.) — l’atto del battere
chioppa — coppia
chiozottus — chioggiotto
chiozza — chioccia: le gallinelle, le
Pleiadi
chitarinus — «habet novem cordas,
teste Boetio, leuttus undecim »
chiucchia — ciuca, asinella
Chiusa — « locus angustus Mintii »
(a Governolo)
Chyni (arce) — Rocca di cane
cicigare — « vox cicadae vel ciga-
lae » o anche « stigare canes
quia facimus ci ci » o anche
« susurrare »
cifilare — «melius quam sibilare vel
subiare »
cifro — « scripsit sibilum, quod scri-
bi non potest »
rifai (pi. di cifolus) — zufolo
cighignola — carrucola
cighilinum — un tantino
cigliare — ammiccare, far cenno
cimare — toccar la cima, sormon-
tare
cimba — barca
rimeria — cimieri
cimigare — «tommare, fugere, ca-
dere », « cimigavit prò cecidit,
unde versus: ad terram satius
poterit cimigare stravoltus Iup-
piter »
cimigatta — caduta, salto
cimigus — cimice
cimiola — punta
cimossa — orlo
cingialis — cinghiale
cingia/us — cinghiato
Cinosura — Orsa minore
cirella — carrucola
ciroitus — cerusico « medicus no-
bilior ceroito putatur, tamen
scientiain suam mecum premu-
tarem minime »
citare — muovere fortemente
— « tninus est quam loqui » , star
zitti
citellus — fanciullo
Citta (sancla) — santa Zita, silenzio
civetare — « a civeta, quae bubo
vocatur, derivat; nam civetta
volgit caput frequenter, hinc
civetare volgere »
civolla — cipolla
c lassù — flotta
clozza — chioccia
co — capo
eoa — « mantuanice, a cauda »
coattus — il covo in cui si acquatta
la lepre
coazza — « dicimus caudam et per
acressationem caudazzain, et co-
dazzam et coazzam »
cocochia — zucca
coconus — turacciolo: « cocainen et
cocaius et coconus » e anche
« coclen ! »
coda — « et cauda diferunt : vide
Solinum »
codaium — « caput allii » (aglio)
codega — cotica
codegonus — coticone, dappoco;
« qui libenter codegas mangiat,
ut etiam lasagnonus qui liben-
ter mangiat lasagnas, macaronus
qui comedit macarones: vide
plenius Aulum Gellium, De no-
minibus derivatoriis »
Codegora — Codigoro, in quel di
Ferrara
codesella — malanno (v. cacasan-
guis)
coèllum — qualcosa, covelle
cogus — cuoco
Coionis ( Dartholomeus ) — Bartolo-
meo Colleoni
LESSICO
327
colegare (se) — coricarsi
colegatus — sdraiato, coricato
colengum — collo
colici ( dolores ) — dolori intestinali
Colicultum — Calicut
coliquintida — amarezza, acerbità
d’animo
collettum — c genus vestimenti mi-
litaris »
colmegna — comignolo
colpi: are — frequentativo di col-
pire
colus — conocchia
Comasna (porta) — Comasina
combiatus — commiato
contentare — cominciare
coment us — cominciato
compadrus — compare
compagneros — « spagnolice, com-
pagnos lombardice, lanz tode-
schiter »
compagniler — da buon compagno
compedes — ceppi
concile — con impeto
conseiare — consigliare
conseium — consiglio
consitus — piantato
contrarus — contrario
conzalavezi — « qui itisi lombardi-
ce possunt intelligere »: castra-
porci, conciastoviglie
contare — conciare
contus — acconciato
copellatum — testa pelata
cophinum — cesta, forziere
coracina — corazzina
coradella — coratella
coralus e corralus — corallo
corammus — cuoio
coredorus — corridore
coreria — scorreria
coreta — correggia (cintura) e peto
cor lare — (v. scortare )
cornalis — corniolo
cornare — far le coma (al marito)
cor ne tt us — strumento a foggia di
coppetta per cavar sangue
cornisia — comici
corottus — abito di lutto
cor oz tare e corroztari — corruc-
ciarsi
corporalis — pannicello di lino su
cui, dicendo messa, il prete posa
l’ostia consacrata
corserus — « destrerus, palafrenus
sunt cavalli nobiliores »
corsus — vino di Corsica
cor te zar e — corteggiare
cortivum — cortile
cosidura — cucitura: saldare cosi-
duras, bastonare di santa ra-
gione
cosina e cosinatorium — e coquina
et culina »
cosinus — * zenzala » ; cosinum di-
cere, il ronzio della zanzara
cosizdt — cosse, da un cervellotico
verbo cosire o cosere, cuocere
cossalia — cosciali, armatura e di-
fesa delle coscie
costare — accostarsi
costionare — questionare
costiones — questioni
colala — fiaba: è pure adoperata per
sostituire una parola che al mo-
mento non si ricorda
colorus — facile a cucinarsi : appli-
cato a busse, vale busse salate;
« cotoris — maturis * annota pure
la Toscolana
covertare — coprire
cozzonus — « domitor equorum »
crappa — cranio
cravas — « zenovese, capras latine »
credenza — « creditum, vel capar-
ram quamvis aliquantisper dif-
ferant »; credenzoni facet e, dar
malleveria
328
APPENDICE
cressulus — cresciuto
cretus — cresciuto
crez’atus — (di vecchio) acciaccoso,
decrepito; (di carne) screpolata
crevellare — cribrare, mulinare
crevellum — crivello
erica — cricca (gioco)
cridae — gride, bandi
cridor — gridio
crispinus — pianta erbacea da man-
giarsi in insalata
crislalus — che porta cimiero
cristeria — clistere
crocodillus — coccodrillo
crodare — « prò cascare ut : Poma
ex arbore crodant, ait Lucretius»
crollimi — « est ingens et subita
commotio, inde crollare prò
squassare. Tiphis: Hinc scapate
viri, nam campanilia crollant »
crosarum ugnimi — segno della
croce
crosetta — crocetta \/ar crocette : di-
giunare, far penitenza
cr urne na — borsa
cubba — vòlta, cupola
cuchinus — il coquin francese
cadere — foggiare (armi)
cagnaia — cognata
cugola — palla grossa di legno
culada — caduta fatta battendo il
sedere
cutter cultri — coltello
carsi Madonne — andare in corso
dicevasi, dal popolo rozzo, delle
streghe e de’ maliardi i quali
credevasi facessero di notte le
loro corse ai conciliaboli diabo-
lici
curlallus — cavallo dalla coda e le
orecchie mozze, cortaldo
cusire — cucire
cusinus — cugino
catica — cute del capo
dabenilas — probità
dacaliuni — « sapienter: alii dicunt
dacattum more Catonis sapien-
ti » : anche tener da conto
daccium, doccia — dazio
daciarus — daziere
daga — « genus spadae, quam pe-
gorari portare solent »
damalina — di mattino
damisellus — donzello, giovinetto
darnnasium — « damnum, sicut pa
nis et panada »
daneros — « rustici dicunt » per
denari
dapossa — poscia, « deinceps »
dasennum — « veraciter »
dates — dadi
dalilus — dattero
deboltum — di botto ed anche da
qui a poco
dedretum — di dietro
Defecerunt — cosi s’intitolava an-
che e più comunemente un ma-
nuale del vescovo sant’Antoni-
no: Con/e s sor um refugium
delecum — strutto, grasso liquefatto
de legnar e e de slega re — liquefarsi,
intenerire, stemperare
delilere — nascondersi
denantior — più innanzi
de netto — « adverbium est, signi -
ficans absumatim et atìatim »
dentare — guastare un’arma con
ì’uso
denlegare — « terenum , melius
quam oppetere »; addentare,
mordere
denteus — dentato
derdanus, derderus — « bergama-
sca ponitur prò ultimo: hineder-
derior, derdanior »
desasium — disagio
descalzare — scalzare
desconcius — incommodo
LESSICO
329
desdentatus — sdentato
desertare — rovinare
desesettum — diciassette
desfantare — scomparire
desina — diecina
deslazzare — slacciare
desligare — slegare
destra nius — strano
destringare — slacciare
de sviare — frastornare
De tous ( biens piaine ) — capoverso
di canzone francese popolare nel
Cinquecento
det ribus — specie di pillole cosi det-
te perchè de tribus magistris
diagredi — diagrydium sulphura-
tum, drastico energico
diaquirono — diaquilonne, cerotto
per posteme
diavoi — dèmoni
didalum — ditale
didellis {ire in) — andar sulla pun-
ta de’ piedi
didellus — diterello
didini — « parvi digiti »
dinarn — « bergamaschi dicunt sa-
tis »
discalcinata — scalcinata
discolare — liquefarsi
discolor — di diversi colori
discopare — frustare, scopare
discorsa — rincorsa
discossare — scuotere, scacciare sco-
tendo
disdocto — diciotto: « butare des-
dottum est de aliquo periculo
difficulter evadere >
disfangare — nettare dal fango
disfantare {se) — scomparire
disfrenare — togliere i freni
disgardinare — sveller da’ cardini
dismanicare — togliere il manico
disnembolare — « sine nembolo ma-
nere » , dilombarsi
dispaiare — toglier la paglia al
grano
dispartare {se) — partirsi
dispregi! m — dispregio
dispresiare — disprezzare
disquistellare, disquistilare — t dis-
temperare, dispaginare »
distiticare — « liquidare »
distorchiare e distorthiare — di-
stricare, disviluppare
disvulvare — partorire
doana — dogana
dobare — addobbare
dobatus — addobbato, fornito
dolatus — levigato, polito
do tentar e — dolersi
dolzor e doleura — dolcezza
dolzus — dolce
domenticare — dimenticare
Dominum nostrum {per) — cosi bel
bello, come nulla fosse
dongella — donzella
doniare — « vaghezare » « mirando
voluptari »
donolina — donnola
dopiona — doppioni (moneta d’oro)
dormentatus — addormentato
dosenli — duecento
doto dotonis — « etiain oto ototiis,
sed melius doto», d’ottone
dover um — « debitum », il giusto
prezzo
dovina — moneta vile (v. bagarot-
tus)
dovinare — spiegare, interpetrare
dovisa — divisa
draganles — gomma di una pianta
detta tragacante
dragma — dramma, l’ottava parte
dell’oncia
drelum — dietro
drovare — « inquit Servius est dis-
simulando operari »; adoperare
drussus — ruvido, calloso
330
APPENDICE
dulcigulus — dolce alla gola
dunare — adunare
Dung altre mer... ( D’ung altre
amer) — capoverso di canzone
francese popolare nel Cinque-
cento
dyapenter — intervallo di quinta
echisonis — « resonantibus echo »
echydna — idra
eechat — « borabat et eechat idem
sunt, nam resonatio est quae di-
citur echo, hinc eecho, eechas »
Eous — Apollo (dal nome d’uno dei
suoi cavalli)
eunichizare — castrare
examen apum — sciame d’api
exerere — tirar fuori
ex trias — più infuori
facendae — « iura pertinent procu-
ratoribus, facendae piadezanti-
bus »
fachinum — pugnale
facier — * fieri »
fada — fata, e rospo
fadatus — fatato
fadiga — fatica
fadigare — faticare
faldonis — armatura a scaglia che
difendeva le reni
faloium — falò
famatus — affamato
fameia — famiglia
fameius — domestico, servo
fammis — fame
fan/ ugola — inezia
fantinus — bambino
fasanus — fagiano
fi 'asella — piccola face
fasolus — fagiuolo
fossa — fascia
fassum — fascio
f azza — faccia
fededium (in) — afledidio
feltriculus — piccolo gabbano di
feltro
/emina, femna, fomna — « mulier
femina, quasi mulier mala »
fenocchium — « fraudem, hinc in-
fenocchiare prò aggabare »
ferculo — vivande
feridazzae — brutte ferite
fersae — morbillo
fessulus — un po’ stanco
festucus — pagliuzza
fevra e freva — « reginice prò fe-
bre »
fezza — feccia
fia — « venetianiter prò filia »
fibiare — affibbiare
ficare se ibi — incaponirsi
ficas ostendere — « ficatribus digi-
tis prò contemptu antiqui fin-
gebant: vide Plutarcum »: far le
fiche
figatus — fegato
figus — fico
filatus — affilato
filistocchae — filastrocche
filozzum — « vadunt rustici quando
reperiunt et alloquuntur suas
morosas »
filzare — infilzare
finare — affinare e anche cessare
finatantum — «donec», fintanto che
fiolare — figliare, partorire
fiozza — figlioccia
Pira — Fiera, quartiere di Mantova
tuttora esistente
fladonus — paste dolci tirate in fal-
de, ridotte a forma di ravioli e
piene di dolciumi
flamengus — fiammingo
fiegma — umore collerico, bilioso
flep, chelp, cocozina, booster — «sta,
sta, praedator viarum »
focile — piccolo strumento d’acciaio
LESSICO
331
col quale si batteva la pietra fo-
caia per trarne scintille e dar
fuoco all’esca
fodrati oculi de carne salata —
« proverbium quum quis ocu-
los rubeos habet propter iram »
fogare — soffocare
fogatus — infuocato
foiada — * est picolinior lasagna »
foiadas vela /aduni — * prover-
bium Scaramellae, quando in-
certus et instabilis ventus gon-
fiat velum »
fo tenga — folaga
folla — fola
follare — «calcare», pigiare l’uva
follatur — « colliditur »
fomna — (v. /emina), voce rusticana
fonzus — « macaronice, fungus la-
tine »
foppae — buche sepolcrali, pozzi ne-
ri, anche rughe: * inter busum
et foppam diflerentiam, vide Au-
lum gellium »
foracchiare — « plus quam forare »
forcada — colpo di forca
/orda — forza
forcinus — spago sforsin chiamasi
in mantovano lo spago rinfor-
zato, o funicella con cui si fa
girare la trottola
forciria — forzieri
forf esina — bacherozzolo di coda
biforcuta a guisa di forbice
f or mentimi — frumento
formigarc — andar cercando con
industria di formica
Forselamenl ( Forseulemenl ) — ca-
poverso d’una canzone francese
popolare nel Cinquecento
fortescere — saper di forte
fosina — fucina
fradellus — fratello
fraina — freni
frangerti — mal francese
franguellus — fringuello
franzosus — mal francese
/rapare — listare
frapatus — lacero
frappae — « zanze, baiane, nugae a
Macrobio idem reputantur »
fralazzus — frataccio
fratones — grandi siepi
freghezare — rasentare
/rende ns — digrignante i denti
frenticus — frenetico
frequentare — ripetere spesso una
determinata azione espressa dal
sostantivo che segue
/ rescada — copertura di frasche,
pergola, frascato
/retare — affrettarsi
frezzositas — fretta
frezzosus — frettoloso
frifolare — trillare, « velocitate di-
gitorum et linguae sonare »
fri/olus — trillante, canoro
frisonus — cavallo di Frisia
frisorus — padella per friggere
frisus — fregio architettonico
fritaia — frittata
frixare — friggere
frizere — friggere, « vox padellae »
frizza — freccia
frondari — diventar fronzuto
frustare — sciupare, logorare
fugazza — focaccia
fumana — nebbia
fumeniosus — affumicato
fumus albus — « non reperitur al-
bus fumus, nisi argentura vi-
vum »
fundaia — fondo di botte
fundellum — fondello
furfa — forfora dei capelli
fusara — reggifusi : specie di trian-
golo su cui le donne infilzano i
fusi; il F. l’adopera nel senso
di baie, sciocchezze
332
APPENDICE
fuscatio — oscurità
f usta — piccola nave veloce
fusturn — * prò trunco, nani pro-
prie fustum est lignum qui su-
stinet pavaionem »
gabanus — « est vestis rusticana »
gabia — il marinaio di guardia sul-
la gabbia o coffa
gabiazzus — scemo
gabiottus — serrata di tavole
Cada — « Agathen »
gaiarda — nome di ballo
Gainus — Gano di Maganza, tradi-
tore
gaioffa — bisaccia fratesca
gaioffazzus — gaglioffaccio
galabronus — calabrone
galano, — testuggine
galanga — radice di sapore aroma-
tico, con qualche mordacità ed
amarezza: i ciarlatani la spac-
ciano per guarire la carie dei
denti
galanlare — illeggiadrire
galeazza — grossa nave a remi
Galenus — metaforicamente per me-
dicina
galla — « est fructus illicis multum
levis »
galonem ( voltare ) — mutar discorso
galonus — fianco, coscia
galoppus — t est cursus qui saltis
fitur »
galosus — detto a vecchi ingalluz-
ziti
galozza — scarpa a suole di legno
galla — c maxilla »
galtones — orecchioni (malattia)
galzopare — giocare a piè zoppo,
saltando cioè con un solo piede,
mentre l’altro rimane sospeso
gambar — « latine, cancer graece,
graim teutonice»
gambarola — gambetto
gamutti — gammautte, lo stesso
che gamma: detto cosi dal pri-
mo grado di essa: ut (do)
ganassa — ganascia
ganassicula — guancetta
garavella — caravella, nave
garboius — « est quaedam confu -
sio vocum discrepanti um, unde
Cicero: Nec parvus inter sena-
tores garboius inolevit »
garbum — moda, foggia di vestire
garbus — « acerbus »
garillus — « enuclea maculantia
manus », gheriglio di noci fre-
sche
garlalonus — accrescitivo di gar-
lettus
garlettus — garretto: « qui fugit
monstrat garlettos, idest calca-
gnos »
garofol — garofano « prò vulne-
re, quasi per contrarium, posi-
tum est, verbi gratia si acquan-
do etcetera »
Garolda — piccolo paese mantova-
no
garratola — carrubba, ludibrio (in
senso figurato)
gasones — zolle, « glebas solidatas »
galamorta — « indeclinatur, simula-
tio est vel malitiosa fictio »
gathiare — avviluppare
gattae cavallerius — « ludus gat-
tae, quam si quis vel capite vel
et caetera interficit, cavallerius
gattae appellatur»
gal/am (pillare) — prender la gat-
ta: « carpere gattam, contrasta-
re, proverbium est »
gavardina — antica veste da ca-
mera
gavine Ili — * sunt aves quae pisci -
bus vescuntur »
LESSICO
333
gazae — « picae que humaniter ca-
liere studentes dicunt puta, por-
ca, vaccato. »
gazanus — gocciolone, barbagianni
gazolus — glauco
Geber — « auctor alchimiae praeci-
puus »
gensdarma — « compositum est »,
gente d’arme
gesa e gesta — chiesa
ghebbus — rigagnolo, piccolo cana-
le che porta acqua alla laguna
gheda — grembo: « illa sinuatio
quae fìt cum aliquid in gremia-
te suscipere volumus »
ghelfice — alla guelfa, da buon guel-
fo, da partigiano scaltro
ghiazza — ghiaccio
ghisellus — « fraudolentus et bar-
ro »
Ghisi — Chigi
giadiaius — agghiadato
gialdedo — giallezza
gialdus — ■ giallo
gianda — ghianda
giandussa — glandola (v. cacasan-
guis)
gianetta — lancia corta
giaronus — ciottolo, « est lapis so-
lidus et ritundus »
giavarina — chiaverina: sorte d’ar-
me in asta, lunga e sottile, da
lanciare con la mano
giazza — ghiaccio
Ginebra — Ginevra
ginger — zenzero
Ginus — Hyginus, celebre astrologo
giocola — girandola, banderuola
giotonia — ribalderia
giotonus — ribaldo (v. bravosus)
giovenaster — giovinastro
giuparellus — farsetto
giupo — giubbone
glomerus — gomitolo
gnaolare — miagolare
gnacara — ciancia
gnacara (plurale) — nacchere
gnarus — pratico, conscio
g natone s — sornioni: Gnato è astu-
to personaggio in una commedia
di Terenzio
gnecca — stizzosetta, cattivacela
gnecosam — « omnem rem rustici
dicunt »
Gnesina — Agnesina
godius — da Goito (v. Mentius)
Godus — Goito
goffus — « idem est quod pugnus »
goiolare — pungere, stimolare (ve-
di goiolus)
goiolus — * est stimulus bubulci »
gotta — gota
Gonella — il celebre buffone Gon-
nella
gorga — canna della gola
gorgada — un gran sorso (di vino)
gorgata — « gulula »
gorzarinum — gorgierina, armatu-
ra che difendeva il collo
gosa — gozzuta
gosus — «latine, gavozzus graece, et
est quaedam inflatio camis ner-
vosae circa collum, nunquam in
pedibus accidunt »
Governolis chiusa — la chiusa di
Governolo, presso cui il Mincio
sfocia in Po
gozzare — gocciolare
gradare — aggradare
gradire — far cosa grata ad alcuno
gramegna — gramigna
gramezza — tristezza
grami re — rammaricarsi
grana — tessuto di color rosso
granar a — « idest scopa »
granazzum — frumentone pei polli
grancis — granchio
G ra nestor — forse da « grani estor » ,
mangiagrano
334
APPENDICE
granfiger — munito di granfie, di
artiglio
granfus — crampo, «contractio ner-
vi, qui saepe fit natando »
grappa — testa
graspa — « est racemus iam expi-
latus » vinaccia
»
grassa — grasso: iti grassa ponere,
ingrassare un bue, un porco, ecc.
grataculi — le coccole rosse dello
spino bianco
gratare — grattare, star inoperoso
gratarola, gratula, gratucchia —
grattugia
greghettus — « graeculus », nome
spregiativo de’ greci
gregnapolae — « vespertiliones », pi-
pistrelli
gregnare e grignare — ridere
gregus — vin bianco dolce, fatto
con vitigni un tempo venuti di
Grecia
gremiate — « a gremio dictum et
est pezza linea qua utimur in
coquina; linde Godianus: Pin-
guifico semper lardo gremialia
pendent »
gremire — ghermire: «gremit, bran-
cat »
grezare — premere, sollecitare, in-
fastidire
griffum dare — dar di piglio
grignare denles — digrignare i denti
grignus — riso
gringa — cembalo (?), essere in grin-
goli, in cimberli
grippus — brigantino da corsari
grisa cavalla — « numerum singu-
larem prò plurali, ut multa mu-
sca erat in Aegypto »
grisantus — « pedocchius »
grisus — grigio: grisos, sottintendi
capelli o anche pidocchi
grizzatus — aggrezzato, con la pelle
cioè grezza per effetto del fred-
do, d’un sentimento di vergogna,
paura ecc.
gropellus — uva piccola nera di aci-
ni fìtti
gr opera — groppa
gropolosus — nodoso
groppare — raggruppare, racco-
gliere
groppatus — annodato, chiuso
groppus — gruppo
grosse do — grevezza, ottusità
grosserus — grossolano
grosseltus — moneta veneziana di
quattro soldi
grossus — moneta, 1/24 del ducato
grostas reportare — ricevere rab-
buffi o percosse
guacettus — guazzetto
guanza — guancia
guanzalis — quella parte dell’elmo
che difende la guancia
guanzata — schiaffo
guarda — guardia
guardia campi — « piccatus est
guardia camporum, quia nun-
quam discedit »
guarenlare — garantire
guassare — versare, spruzzare
gucchiapirolus — spillo che serviva
da fermaglio
gucchiare — far calzette, maglie,
berrette
gucchiarolus — agoraio, o anche
legnetto che usano aver a fianco
le donne per sostegno dei ferri
nel lavoro delle calzette
guindalus — arcolaio
gumerus — « est vomer »
gussa — buccia, guscio
gussus — guscio
heminare — minare
herbolatus — venditore di erbe me-
dicinali, dentista
LESSICO
335
hiniare — inneggiare, cantare
homonits — « Lucretius ait: mise-
rum mandebat homonem »
honorior — più onorando
hormaium — ormai
horula — orettina
Hosthya — Ostiglia
iacom iacom ( facere ) — si dice
delle gambe o piedi che si pie-
gano per la stanchezza, per la
paura, ecc.
iada — (v. aiada)
Iasones — Giason del Maino
iera — hiera, nome di un antidoto
misterioso
ilia — i fianchi
illecebrae — allettamenti
illisus — affranto
imboazzanter — sudiciamente
imboldire — render animosi, spro-
nare con ardite parole
imbrazzare — mettere al braccio
imbriagare — ubbriacare
imbriagus — ubbriaco
Imolas — Giovanni da Imola, giu-
rista
impazzus — impaccio
impazzatus — impacciato
impegolatili — impeciato
impei — voce arcaica per impeliti
impressa — in furia
inania (in o per) — nel vuoto
incagare — « parum curare, unde
de Socrate dicitur: Morti nemo
tam gaiarditer incagavit quam
Socrates»; e altrove: * incagare
et petezare prò nil curare >
incastellatus — si dice del piè del
cavallo mal conformato in guisa
da zoppicare
incasiratus — castrato
incercum — intorno
inchinai — « reverenda latine, in-
chinus grece, cortesia caldee, bo-
na vita hebraice, bombracton
diabolice »
indusiare — indugiare
infassatus — fasciato, in fasce
inficatm — conficcato
infreddatus — freddato, ucciso
infucatus — imbellettato
ingarboiari — « valde misceri »
ingiovare — « a giova derivat, quae
genus est uncini »
ingordisia — c aviditas nimia »
ingramitus — dolente
ingurare — augurare, desiderare
innaspare — « circum iactare »
inscontrus — scontro, urto di due
persone
insemmam — insieme: insemmam
piare, raccogliere insieme
insognare — sognare
insognum — sogno
inspedare — metter allo spiedo, in-
schidionare
integrus e intregus — intiero
intenerare — intenerire
inter lag liatus — traforato
intorchiare — «mescolat vel misce-
tur »
intramen — ingresso
intravaiatus — lavorato
invedriatus — smaltato di vernice:
faccia invedriata, faccia di bron-
zo .
invergognosus — svergognato
invernatus — svernato
invia (per) — luogo impervio
imridare — sfidare al gioco
invilabilis — inevitabile
inzappellare se — impigliarsi, im-
pastoiarsi
ispienare — dilucidare
iurare diablos — evocare i demoni
instare — aggiustare, equiparare
iutare — aiutare
iulentus — aitante, robusto
336
APPENDICE
Labruzzum — Abruzzo
lacca — « est posterior pars zenoc-
chi quae plicatur »
ladiniter — facilmente
ladinus — « bergamasche, facilis la-
tine dicitur »
lamina — « prò lamina » , lama (di
spada)
lancili (ad corpus) — imprecazione
derivante dal mantovano: ch’ai
gnes al lantcoer, che ti venga
l’anticuore, possa tu cader mor-
to. « Laintcur morbus est »
lancus — malanno
langor — languore
lama — lancia
Lanzani (fera) — fiera di Lanciano
lanzare — lanciare
lanzata — colpo di lancia
lanzonus — grossa lancia
lanzum — « todeschi vocant com-
pagnum, sed nos saltuin, bine
lanzare dardum prò iaculari »
lappare — « proprium est canis
cum bibit »
laqueamina — agguati
largare — protendere
lasena — « mantuanice, siea bres-
sanice », ascella
lassare — lasciare
lassivus — lascivo
lassulus — un po’ stanco
lassum — guinzaglio
latesini — animelle
lalonum — latta grossa
lauratus — laureato
laultus — liuto
lavacchiare — insudiciare
lavacchium — melma
lavezzus — laveggio, vaso di terra
per cuocer vivande
lazzum — laccio, capestro
leanza — alleanza, amicizia, patti
lecarda — ghiottona
lecardia — ghiottoneria
ledammare — concimare
ledammus — letame, concime
legrezzas (sepiem) — « prò allegrez-
zas, quas pitocchi canunt causa
guadagnando Has didicerat Ciri
gar causa abarandi, nani sub
pretextu vel relligiosi vel paupe-
ris fiunt barreriae »
lemosina sancta (esse) — esser buo-
ne lane
lentare — allentare
Leonae (porta) — Porta Leona: tut-
tora n’è vivo il nome a Mantova
leporattus e leporetla — leprotto
lergna — ernia
lesca — esca
letra — lettera
lettira e lettiria — lettiera
leuca — lega (misura itineraria)
leuttus — liuto (v. chitarrinus)
levare — lievitare
levasusum facere — levarsi, rial-
zarsi
lezerus — leggero
libare — sgravare, esonerare
libraea — « quid differant divesa
et librea, vide Solinum »
librazzus — libro
ligare — legare
ligazzus — legaccio
lilili blirum — « est vox pivae »
limaga — lumaca
lintea ragni — ragnateli
lime — lince
lisna — lesina
lissus — « levigatus » , liscio
livrerum — levriere
locchus — allocco
lodrium — specie di rete per uccelli
log are — collocare
loginus — alloggio
lonardistae — abitanti del quar-
tiere di San Leonardo, tuttora
esistente a Mantova
LESSICO
337
longones — assai lunghi
longum {ad) — lunghesso
lorettum — piccolo imbuto
losenga e losinga — lusinga
lovagiia — « turba luporum; canaia,
turba canum; porcinaia, turba
porcorum »
lovertisius — luppolo: « fabula lo-
vertisii reperitur in Metamor-
phosion Scaramellae »
I^oysus — Luigi Pulci autore del
Morgante
Luscar — anagramma di Carlus :
certamente Carlo quinto
luscina — usignolo
lusentare — illuminare
Inserta — lucertola
lusimentum — (v. lusor)
lusor — lume
luzzus — luccio
lympirides — lucciole
lypitop — onomatopea del suono
del tamburo
macagnus — « grece, barbellus la-
tine, et est sputum vischiosum »
macaronus — (v. codegonus)
macca t us — ammaccato
macchiare {se) — nascondersi in una
macchia
maccus — * est pulmentum ex se-
mola et botiro contra hydropim,
teste Hippocrate » ; e altrove
annota: « macco, pistumine, pul-
mentario »
Macerae (polis) — Ponte della Mas-
sera, delle immondizie
mac ometta n us — maomettano
Macorbi — Macrobio
maderus — magliuolo
mae strare — ammaestrare , inse-
gnare
magagna — « est macula ligni vel
cuiuscumque rei peccatio; acci-
pitur etiam prò dolo »
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
magattellare — (v. bagattellare)
magonus — accoramento
Magundat — « qui postea dictus est
Anastasius »
moia — maglia
maimones (galtus) — gatto mam-
mone
mattinare — « agere matinadas »
maium — maggio, albero di mag-
gio
Malamocchi portum — « metapho-
rice ponit Malamocchi portum,
quasi reputans mortis periculum
evitare non posse »
malgarus e malgherus — « et ca-
sarus sunt magistri vaccarum
et stampatores povinarum »
malne tiare — imbrattare
matus — albero della nave
matvasus — malvagio
marno tr et tus — è il mammotrectus
o mammothreptus che il Ducan-
ge spiega « aviae atumnus, a nu-
trice educatus » ? Dal passo fo-
lenghiano parrebbe piuttosto una
scimmia; se pure non sta forse
per marmotettus
manacordum — manicordo, stru-
mento musicale in forma di spi-
netta
manarinus — piccola accetta
manegare — fare il manico
manestra — minestra
mangiaguerra — sorta di vino ca-
ro ai soldati, specialmente tede-
schi
Mangiavacca — in quel di Ferrara
manicae — manette
manigiare — maneggiare
mansi/are — restare
manzola — giovenca, « iuvencula »
marangones — falegnami
maranazzus — brutto marrano (in-
giuria)
22
33»
APPENDICE
maranus — «navis», barca da ca-
rico
marassare — spaventare
marassus — • gocciolone, vile, pol-
trone; e anche vipera
mar av eia e maravilia — maraviglia
marazzus — ronca
marcellus — moneta d’argento
marchescus — veneziano
marchetti — « genera nummorum
venetum »
marellus — « parvum mare »; e an-
che acquerello, vinello
mariconda — zuppa fatta con pane
grattugiato, uova e formaggio
marezare — « idest ruminare »
marisellus — maretta
maroèila — emorroide
maronem — * fallum, erro rem »
— facere — commettere uno spro-
posito
ma rones — testicoli
martellimi habere — aver dispetto,
gelosia
martinulus — martinello, strumento
con che si caricavano le grandi
balestre
maruffus — citrullo
mar z am — il marcio
marzoccus — « grossolanus dicitur;
at sunt qui dicunt marzoccum
idest florentinum, qui fiorentini
suuin leonem vocant marzoc-
cum; si sic est, ergo florentinum
grossolanum »
marzus — marcio
mascherpae — « recottae »
maschii — « experti, prò tempore »;
« homines maschi, homines sa-
pientes »
maserare — macerare
masinare — macinare
masonem — « monasterium », casa
mas sani — molto
massaia — massaia, la Perpetua
de’ preti
massaricia — masserizia
massella e massilla — mascella
mastellus — « arabice, soium lati-
ne», tinozza
masticare — c per metaphoram se-
penumero ponimus prò diligen-
ter considerare, unde Salustius:
Omnia fantasticabiliter masti-
canda sunt »
matarellus — canzone a ballo
matazzus — mattacchione
matellum {/ormaium) — formaggio
da contadini {matei, bresciano,
significa rusticano)
malinata — mattinata, « cantilena
quae mane fiebat antiquitus
amatis »
mattescere — insanire
maltezza — follia
matturlus — scioccone strambo,
pazzarellone
mazatichus — maggengo, maggese
(fieno segato in maggio)
mazurana — maggiorana, pianta
aromatica
mazzacrocca — canzone a ballo
mazzare — ammazzare
mazzadas cechi — botte da orbo
ntazzuccus — agg. imbecille; sost.
mal di testa
mearus — miglio
medaia — medaglia
medda — zia
medeccus — medico, storpiatura
contadinesca
medegare — medicare
mede m us — medesimo
mede sina — medicina
medius — il Folengo suole aggiun-
gerlo a sostantivi e aggettivi col
significato di * semi » {medius-
mortus, semivivo, media-sora,
mezza monaca, ecc.)
LESSICO
339
meio — miglio (pianta)
me lana z a — malannaggia
mclegazzus — «harundo meleghae»,
stelo del granturco
Membrottus — Nembrotto
menada {fava.') — fava mestata
menazza — minaccia
menazzare — minacciare
menola — pesce argentino, sfirena
Menlius — Mincio. « Est quaestio
quare habitantes Godium dican-
tur menchiones.Salvanellushanc
solvit, dicens quod menchiones
non deberent dici, at mintiones,
a Mintio flumine suo »
mentozzus — grosso mento
mentus — cinto
menuzzus — minuzzolo
menzonare — far menzione, ricor-
dare, nominare
Menzus — Mincio
merda — « stercus hominis, cuius
derivata quaere in Catholicon ».
« Nota quod poeta hoc vocabulo
non utitur nisi in personam Zam-
belli, qui rustice loquitur »
merla {J>assavit Padum) — modo
proverbiale analogo a quello te-
desco sulla cicogna, che porta i
neonati
Merlinus — « iste Merlinus est pre-
sens poeta et auctor huius vo-
luminis ». « Merlinus in adole-
scenza sua macaronicus »
mermoria — « villanice prò memo-
ria »
merscalcus — maniscalco
tnerscallica (ars) — mascalcia
Merzaria — Mercerie di Venezia
mescadizzi — cuoio concio in allu-
me per far palle da gioco, staf-
fili : loreus o lorus mescadizzi,
correggia di cuoio
Meschinus — sottinteso Guerino
messedanza — miscuglio
messerus — messere, podestà
mestralus — usciere, cursore (il
* ministerialis » degli Statuti
mantovani)
Mesue — celebre medico arabo
metallicius — fatto di metallo
mezarola — misura da vino di due
barili
mezenos — pacche di porco, pezzi di
lardo bislunghi, che si traggono
dal dorso del maiale bipartito
miarus — migliaio
micida — • prò homicida »
migola e migolina — briciola
minutus — scemato, svigorito
mioramenti — grosse anguille di
Comacchio
miorus — migliore
mi sa farinae — madia
missaltibus — Che cosa saranno gli
« occhis missaltibus » di cui era
pieno 1’ « urzum » rubato da Cin-
gar a’ frati (iv, 1 17) ? — chiederà
il lettore. Rettifico anzitutto:
deve leggersi ochis ; e intendere
perciò una bella provvista d.
oche salate che i frati buon-
gustai conservavano nella di-
spensa. La voce « misalta » esi-
ste ancora in italiano
mistatem — amicizia
misterum facere — far mestieri
mistura — mischia
mitas mitadis — metà
mius — miglio
mò — « particula conveniens elo-
quio rusticano »
mocare — « nasum est purgare, di-
cimus etiam mocare lucernam,
idest forfice obmuncare, unde
Strabo: Monemus studiosos ad
vistam conservandam stopinum
lucernae frequenter mocare »
340
APPENDICE
moccus — moccolo
mocchetlus — moccolino di candela
mocenighi — moneta veneziana
niocinus — moccichino, fazzoletto
moera — moglie
moia — « non declinatur, est quic-
quid bagnat »; in moiam, in mol-
le, nell’acqua
moiatus {pane) — pan molle
moiolus — bicchiere
molar es — grandi sassi
mole svita — tenerella, benigna; in
alcuni casi * molesinos humiles
intellige »
mollamen — mollica
molzinare — * molliter ungere »
montarla — rappresentazione
mona — scimmia, bertuccia
mortesi — « prò monachi villanice »
montanus — montante: colpo di spa-
da, tirato di sotto in su
Monzoiam — « Monjoje », grido di
guerra francese
moraiae — morse pei cavalli : stru-
mento con cui si stringe loro il
labbro superiore perché stian
fermi
Moraiga — Morea
moram {ad) — alla mora, gioco
morbezzare — « a morbiezza descen-
dit, prò luxuriare »; ruzzare, gal-
lonare
morco — « est muffa nasi »
morena — emorroide
morfa — smorfia
moria — «est contagium carnisquo
moritur animai »
morosus — amoroso
morsellala — pinocchiata
mortarus — mortaio
morzare — spegnere
moschinus — « si moschinus habeat
nasum, inter accademicos longa
fuit disputatio »
moscones — « Carpitur hic poèta
posuisse tavanos et moschones
divisim, cum idem sint: respon
deo quod non, quia, teste Aiche-
demach, De orto Hesperidum,
moscones sunt minores tavanis
et habitant in Lombardiae par-
tibus >
mostazzonis — ceffone
moslazzus — mostaccio
moteggiare — far motto, accennare
mottellicola — frate della Motella
(paese attiguo a Mantova)
moz’esta — mossa
movestus — mosso, sconnesso
mucchiachias — « morosas spagno-
lice»: è voce illirica
mudando — mutanda
mufolentus — ammuffito
muganzae — geloni
mulacchia — cornacchia bigia
mulazzus — mulaccio
mulli/acendas — molt’altre cose
multifores — con molti fori
muluc — anagramma di culti m
muratore — ostruire
musaroles — « sunt ex stropis con-
textae, quibus ora bovum man-
giare inhibentur, unde Columel-
la: Stroppiferas vaccis musarolas
portat arator »
muschifur — rubamosche
mussare — parlar sotto voce
mussattus — zanzara
mustibibax — bevi mosto
mustolentus — ammostato
mozzare — « scapare vel fugere »
myrmicoleones — formiche alate
myrnuca — formica che sta nella
noce
myrpraedo — « qui formicarum
praedam facit », annota il Ter-
ranza
LESSICO
341
natidi — gerundio di nare
na ranci — aranci
nare — nuotare, navigare
narisa — narice
nasare — annusare
naspare — muovere le zampe di-
nanzi
nassutus — nato
na usare — aver a nausea
navarolus — navicellaio, marinaio
navone — rapa lunga e sottile, « ge-
li us rapae »
necessari — esser costretto
nedrottus — anitrotto
Ne fissa — santa Nafissa (allusione
oscena)
negare — annegare
negottam — * quasi neque guttam
intellige »
negunus — nessuno
nentboi — lombi
nemigus — nemico
nesflutn (plur. ne spoi), — nespola,
bussa
nettare (paesttm) — «est fugere »
nettezare — forbire
nevolae — « de farina et croco com-
positae » , ostie
nezza — nipote
nibius — nibbio
nidor — odore dei cibi
nierus — uovo che si lascia per se-
gno nel nido delle galline
ninari — esser cullato
nivolus — nuvolo
noctua — civetta
nodare — nuotare
nodarus — notaio (scherzosamente
detto anche dei galeotti alla ca-
tena)
nogara — noce
nomanza — nominanza
nonanta — novanta
Norma — Sacra scrittura
nosella — nocella, quella parte che
collega i due bracci d’un ordigno
novella — « substantivaliter dieta.
significat rem et imbassiatam »
nummi — danari, adoperato per ge-
nitali
obnili — resistere, ricalcitrare
ocarum paradisa s — detto anche
paradiso degli ebrei
oedipodenscis — di Edipo
ofella — offella, « genus pulmenti
Mediolani repertum »
oldire — « audire »
ongia — unghia
ongiata — unghiata
ongiones — unghioni
ongiutus — onghiuto
onizzus — ontano
onza — oncia
onziola — diminutivo di oncia
opilalus — oppilato, chiuso
optalamius — vedi scondificus
oque — et o
orbello — orpello
orbescam ( ad ) — « sine luce »
orbisinus — orbetto (attribuito al
cieco Cupido)
ordellum — « orlum a quo ordet-
lum, prò plica*
orloius — oriuolo
ortiga — ortica
oselinus — uccellino
osella — uccello femmina
ose Ilare — uccellare, cacciare
osellator — uccellatore, cacciatore
osellazzus — uccellaccio
osel/us — uccello. « Quaestio hic non
parva coortaestan musca sitosel-
lus. Averrois diffinire nonaudet»
oybo — « spuzzantis est, aliquando
est nomen indeclinabile, ut illud:
nasum defendit ab oybo »
oyde — « quasi oyme Deus »
342
APPENDICE
pacchia — « dicitur mangiamentum
stomachiter assumptum »
pacchiarina — mota, feccia
pacchiones — « mandones » man-
gioni
Pacia — pazzia
padimma — « prò cessa »
padire — patire, digerire
Paditus — patito
padronus — « infirmitas » (affezio-
ne ipocondrica cosi chiamata dai
contadini : tra cui una consimile
malattia nelle donne è detta ma-
drazzà)
paffi — i lardelli della gola, donde
paffuto
pagni — panni
pagnoca — pagnotta, paffuto
Paiae lagus — valle di Paiolo, pres-
so Mantova
paiarus — pagliaio
paiolata — puerpera
palearia — la pelle pendente dal
collo dei buoi invecchiati
Panierate — (vedi solvere')
pampardae — tagliatelle
pampognae — (vedi cantarellae)
panada — pan cotto, pappa
panadam sofiare — « proverbium
cum quis sibimet malum facit,
statini sofìat ut alevietur dolor » ;
far panada , dicesi da’ fanciulli
quando il paleo percosso non
gira
panara — paniere
panarottus — piattolone, scarafag-
gio
pandemeins — « genus panis melia-
cei »
panescum ( cortellum ) — coltello
per tagliare il pane
panizza — panico
ponza — pancia
panzonicam — « folam »
paramoscas — detto per ischerzo di
una specie di moschetto
parangonus — paragone
parecchiare — apparecchiarsi
parecchium — apparecchio
Par e rum — parere
Parisus — Paride daCeresara, astro-
logo; e Parigi città
pariamoti — discorso
parolum — « vas aereum », paiuolo
paronus — padron di barca
parpaionis — farfallone
partesana — lunga asta
passamina — passaggio
passutus — pasciuto
palarinus — « latine, hebreus he-
braice, baganai caldee, maranus
arabice »
paternostri — le pallottoline più
grandi della corona del rosario
Para (a) — « Adverbium gridantis,
quam vocem proferunt barcaro-
les, cum versus Paduam naviga-
re volunt »
pavaionus e painonus — tenda, pa-
diglione
pavana — ballo (padovano)
pecenles — pezzenti
pedagnus — « est trabes attingens
de ripa ad ripam fluminis», pas-
satoio, ponticello mobile
pedana — « genus morbi, qui venit
in pedibus senum», podagra
pedantrices — maestre
pedantum — * differre a pedagogo
Platina negat contraDiomedem»
pedester — a piedi
pedestrare — andar a piedi
pedezonto — a piè pari
pedrina — poliedro, usato dagli stra-
diotti
peduzzi — peducci
pegola — pece
pegolare — impeciare
LESSICO
343
pegora — pecora
pegoras — « fluctus » (v. castrone s)
Pelando — palandrano, zimarra (v.
sguarnazza)
pellera — pelarina, conseguenza
della sifìlide
pellibovo — pelle di bue
pellizza e pelizza — pelliccia: fa-
cere pellizzas, far delle pelli (del-
le gran spanciate a tavola); of
ficium pellizzae gerere , scaldare
pellizzarus — pellicciaio
pellumen — pelo
Pelucca — « melius villanis conve-
nir quam caviata, nam caviata
citadinis, caesaries regibus et si-
gnoris tribuitur»
penazzus — pennacchio
penserum (plurale pensiria) — pen-
siero
pensorosus — pensieroso
pentacula — il pentagono.
Peponessa — popone
percitus — furioso
Perforzum — sforzo
perfnmus — profumo
pergol — pulpito
perita — coscia o piè di porco
Pernicones — pernici
Perosinus — perugino
persuttum — prosciutto
pertusus — pertugio
pesenlus — pesante
pesium — « idest pondus »
pesocchus — pesante
petenatus — pettinato
peterlenga — coccola rossa del ro-
saio salvatico
petezatio — «fit dupliciter, ait Aver-
rois: altera causa bertezandi, al-
tera causa sanitatis; prima ore,
secunda et caetera »
petola — imbarazzo, imbroglio
petlus — * est ventositas tundior co-
reza, testatur Averois »
Petulcus — cozzante, ruzzante
peverazza — conchiglia marina bi-
valve
peverata — salsa fatta con brodo,
pan grattato, spezie e formaggio
peverum — pepe
pharmapotecha — farmacia
philosef — filosofo
Piamonlus — Piemonte
piantare animum — « est ostinati »
piare — pigliare: anche apprendere
pialonada — piattonata
Piatone — scherzosamente per Pla-
tone, facendo un bisticcio con
piattone, piattola
picaias — « cordiculas, quibus nec-
tebat femoralia »
picare — appiccare
Picatrix — anche il Rabelais ram-
menta il « reverend pére en
dyable Picatris, recteur de la fa-
culté dyabologique »
Piccardiam (pergere in) — star
per essere impiccato
piccus — appiccato, appeso
picigare — pizzicare
piga — piega, orlo « prò plica. Hoc
usque in hodiemum diem serva-
tur: idest revolvere alam man-
telli super spallam sinistram »
pigare — piegare, indurre
pigatio — l’atto del piegare
pignocada — confettura di pinocchi
e zucchero
pignoli — pinocchi
pigrazzus — poltrone
pilerus — pilastro
pillameli — pelo
piliferi — canchero ! « Blasphemia
rusticana »
pinza — « summitas, est vox cremo-
nesa »
pioppo — « est arbor quae latine di-
citur populus», pioppo
344
APPENDICE
piotta — pilota, marinaio
pirlare — girare: « pirlat, girat et
rotat, idem »
pirli — trottola, paleo
Pisanella — la Summa di casi di co-
scienza composta da fra Bartolo-
meo da S. Concordio o da Pisa
pisonare — dare a pigione
pissacara — pisciata
pissamen e pisstim — orina
pislinaca — pastinaca, pianta dalla
radice carnosa
pistonus — pestello
pistor — fornaio
pistorisius — pistoiese, coltello di
lama corta e larga
pii pii — « caldeum est et vox quae
invitat gallinam ad pitandum,
idest beccandum granum, nam
piton becus dicitur »
pitanza — pietanza
pizzaguerra — attaccaguerra
pizzocara — pinzochera
placerus — piacere, favore
piaustrum — carro
piazza — piazza
Poazzus — « est alveus vetustus per
quera alias Padus fluebat »
poff — sedere (nome dato anche al
diavolo)
poiana — uccello di rapina che fa
guerra ai pulcini: « poianae, tre-
pidi, viles »
poiesus — pugliese
potar um — pollaio
polcella — pulzella
Pale II us — paese del Mantovano
pollronisia — poltroneria
poltronizare — poltrire
polvinus — piuma minuta
polzinus — « bresanice, pullos lati-
ne, polesinos mantuanice »
pomgranatus — melograno
pomrancium — arancio
pone — poscia
pontada — « quatuordecim pontadis
asinus cantat, Valla quintam de-
cimam iungit »
popoza — pupattola
populazzus — marmaglia
porcida — « pertinens ad porcum,
idest foeda »
Porcos — Gian Cristoforo Porco,
giureconsulto
portantinus — ambio: quel passo
affrettato di cavalli, asini, che
non è ancora trotto
posada — adoperata dal F. come
equivalente a stagione
pospodo — « gospodo » , signori
possada — clausura
Possare — riposare, fidarsi
postam currere — correr le poste
postis — stipite
potentus — potente
povina — ricotta
povinatus — cisposo (da povina)
pradaria — prateria
pradessum — or ora
praestare — presiedere
pransare — pranzare, mangiare
pratighus — pratico
predare — apprezzare
precium — prezzo, premio
Predella — quartiere di Mantova
tuttora esistente
Pregaius — Pregadi di Venezia
premi — andate a sinistra (v. sta-
lium)
praesone — prigione
pressam (in) — in furia
pressus — pressato, circondato, pre-
muto
Pretianes — dev’essere il prete Ianni
prevenda — prebenda, profenda, ci-
bo
prigolare — pericolare
prigolus — pericolo
LESSICO
345
prigolosior — più pericoloso
primarus — primo, capo
procazzare — procacciare
prodere — mostrare
prolecco — prologo (storpiatura con-
tadinesca)
proverbol — proverbio, storpiatura
contadinesca
proi'islus — deliberato
pruna — brace
pru sla — « vox quae fit cum si-
stimus soraarum, idest asinum
vel mullum »
pudicinus — pudichetto (in senso
ironico: «ironia» trovasi infatti
annotato nella Toscolana)
pugnada — « percussio pugni »
l*uia — Puglia « est provincia mu-
schis abundans»
puleccus — pulce
pulicheltus — piccola pulce
punclo ( habere in) — aver pronto
puntada — puntata
pupio — « est parvus columbus, no-
men fictitium, quia velut inquit
Ausonius: Cum pupio cantat,
consonat ore pi pi »
pnrare — « pigritare »
purificatorius — pannicello con cui
il sacerdote netta il calice
pulellus — ragazzo
putriffa e pulrifola — fetente
puvialis — piviale
puvidae — pipita
puvonus — fantoccio
puzzor — fetore
qnacchius — quatto
quadernum — sedere
quadrelluni — « inter matonem et
quadrellum differentiam alias di-
cemus ». « Matones diflferunt a
quadrellis: lege Vitruvium »
quaerosilas — l’atto del cercare
quaiae lombardae — « ut apertius
intelligas, stronci »
quaresma — quaresima
quallus — « occultus ac si vellet ca-
pere quaiam »
querza — quercia
quistare — acquistare
racenlus — frizzante (vino), piccan-
te
rapinare — smettere
rafioli — (vedi cas once Ili)
rafrontare — affrontare
ragiamen — raglio
ragnifuga — debellator di ragni
ragunare — adunarsi
raines — fiorini del Reno
Ramai ina — canzone popolare ita-
liana del Cinquecento
ramazzare — percuotere in furia,
all’impazzata
— « precipitare, unde ramazzonus
precipitium »
ramezantes — « falsos de ramo su-
pra rientatos »
ramina — « forata, genus vasi »
rammescolare — rimescolare, con-
fondere insieme, girare a caso
rammus — rame
rampare — arrampicarsi
rampai us — arrampicato
rampegare — arrampicate: « ràm-
pegat et rampègat dicitur, media
sillaba comuni »
ramponare — guernire di ferro
scarpe, zoccoli, per meglio cam-
minare sul ghiaccio
ranabotolus — l’embrione nato dal-
l’uovo della rana
ranisonus — echeggiante del graci-
dar delle rane
ranochius — « est ranaruin mas »
rama — « est maior falce »
ranzus — rancio
346
APPENDICE
rapati — corrugarsi, aggrinzarsi
rapai us — grinzoso
rappae — rughe, grinze
rasa — acqua ragia
— « inter fraudein et rasam hic no-
tescit » (nessuna differenza)
rascare — raschiare
raschus — forca da bifolchi, « fur-
catus fereus est »
rasega — sega
r asonar e — ragionare; c rasonare
dente, comedere»
rasone — ragione
rasorus — rasoio
raspare — il percuoter che fanno i
cavalli il terreno, quasi zappan-
dolo
raspus — unghia aguzza, artiglio
rastellare — raccogliere
rastellera — rastrelliera
rastilium — rastrello
rava — rapa
ravaiosus — rabbioso, fastidioso
ravanellus — « est radix apreciata
nobilium dapibus, non est di-
minutivum ravae, ut Donatus
inquit; sed ravulus diceretur,
unde Godianus: Mingere vesi-
cam raula sepe facit »
razinus — «racemus» racchio, ra-
cimolo
razza — « proprie est equorum, hic
prò stirpe ponitur. Unde Godia-
nus poeta: Villani semper perfi-
da razza fuit >
rebruscare se — picchiarsi, spazzo-
larsi
rebruscari — divenir più brusco
recamare — ricamare
Recanatae o Racanatae {fera) —
fiera di Recanati
recetare — accogliere, ospitare
recocta — ricotta
recressere — rincrescere
vedetta — * est corigia freni »
rcdicella e redesella — quel panni-
colo grasso che copre le viscere
redosso — in furia, confusamente
reficere — raggiustare
refudare — rifiutare
regailatti ( facere ) — far a gara
reghignare — digrignare
rettu ex — rematore
remolazzi — ramolacci
remordace — pizzicante
remucare — rendere ottuso: • retnu-
catur, obtunditur »
rensi camisa — camicia di tela bian-
ca (cosi detta da Rens, in Fran-
cia)
repelare — calcitrare
repiare — rattenere, riprendere
repossamen — riposo
remossus — remoto
reputare — far calcolo
requislare — racquistare
Resanus — Reggiano
resigna — rassegna militare
restitus — restio
Reverum — Revere, paese manto-
vano
revidare — controsfidare al gioco
revitum — aumento di scommessa
al gioco
revollare seti su — riflettere, medi-
tare
revoltellus — giri obliqui a salti
rezola — viuzza, vicolo
ribaldellus — mariolo
ribombi — rimbombi
ribula — uva dolce friulana che fa
un vino spumante generosissimo
ricola — ruchetta (erba)
ricolare — ributtar indietro
rictus — bocca
rididulus — ridente
rigolare — rotolar giù
Rigus e Rigazzus — Enrico
LESSICO
347
ringere — digrignare
risaia — * est risus qui fit cachin-
nando »
risarola — * risus, risa, risaia, ri-
sarola »
risigos — « pericula »
rivare — arrivare
rivera — riviera
rivolti — cantina
rizzus — riccio
rodare e robbare — rubare
Robertus frater — fra Roberto da
Lecce, celebre predicatore
roche ttus — cotta di canonici ed alti
dignitari ecclesiastici
rode Uà — rotella, scudo di forma
rotonda
rofoanus — ruffiano
rognire — nitrire, « hinnire »
romerus — pellegrino
romi/lus — € prò heremita »
rosada — rugiada
Rosaria ( sutnma ) — il Folengo per
commodo del verso adoperò Ro-
saria invece di Rosella: cioè una
summa di casi di coscienza (Ro-
sella casuum) composta dal mi-
norità fra Battista da Salò nel
sec. XV
rosegare — rodere
Rosina — « est cantilena rusticana »
rossezza — vergogna
rossola — rossi d'uovo
roltus — « est ventositas procedens
aut crapula aut ab inflatione mil-
zae quae dicitur mirach »
rotundare — arrotondare
riversare — rovesciare
roverso — alla rovescia
roversum — colpo di traverso
rovida — (vedi ruidae)
rubigo — ruggine
ruf-raf (de) — di riffe o di raffe
rufioli — ravioli (v. casoncelli)
rugare — « quaerere diligenter »,
* vestigare », frugare, perquisire
ruginenlus — rugginoso
ruidae — spine, pruni, rovi
ruinazzum — rovinio
ruta — immondizia, letame
ruzare — « rugavit impulit, berga-
mascum est »
sabionus — sabbia, arena
saccus — « est depopulatio urbium
quam chaldei vocant saccaman »
sacentus — saccente, dotto
sachozza — saccoccia
sadocchus — significa in parmigiano
ebreo
safranus — zafferano
sagatare — * idest sacrificare »: lo
si dice del modo particolare che
hanno gli ebrei di ammazzare
buoi, oche, polli
sagina — grasso
sagra — sorta di pezzo d’artiglieria,
come il falcone
saguratus — sciagurato
saiotia — « est locusta, quae prò er-
rore frequenter posita est »
saiatta — insalata
Salei — San Leo
saliclum — saliceto, luogo pieno di
salci
saliga/a — selciato
salire — assalire
sai liei — « tartarum »
sallarium — salario, stipendio
Saloium — Salò
Samarchi — San Marco
samitarra — scimitarra
samilus — sciamito, drappo di seta
sanglollus — singhiozzo
Sanguileo — re delle mosche, cosi
forte da pungere a sangue i leoni
saorna — zavorra, polvere
saperum — sapere, intelletto
34»
APPENDICE
sarasinus — saraceno
sardena — sardella
sassinare — assassinare
sassinus — assassino
sausare — scovare, braccheggiare
savonus — sapone
saxum rodere — « more canis, qui
non valens offendere hominem
rodit petram »
sbaccum — (v. asbaccum)
sbadacchiare e sbadaiare — sbadi-
gliare
sbadacchiare — porre il bavaglio,
imbavagliare
sbaiaffare — sbraitare
sbaiaffus — ciarlone pettegolo
sbalanzare — sbilanciare, sballottare
sbarainus — gioco di dadi (sbara-
glino)
sbaratare — sbaragliare
sbarraiam (ad) — allo sbaraglio
sbercia — cispa
sbercijluus e sbercigerus — cisposo
sber g us — usbergo
sberlare (oculos) — stralunare gli
occhi
sberlatus — bieco
sber lucere — risplendere
sberlusenlus — rifulgente
sbilzare — « prò valde fluere »
sbendare — toglier la benda
sbisao — bravaccio stolido e vile
sbizerire — sbizzarrire
sboi sare e sbolsegare — tossire come
un cavallo bolso
sbolzonada — ferita
sboronare — stappare, svelare, spa-
rare: « Tuf taf schioppetti est;
boni bom artellariae grossae, un-
de versus: Schioppettus tuf taf,
bom bom colubrina sboronat »
sborrare — c melius quam manife-
stare »
sbotazzatus — sboccato, sguaiato
sbraiare — sbraitare, urlare
sbraior — urlio
sbravezare — « se iactare »
sbrellat e — sberettare, salutare
sbricchetlus e sbriccus — uomo di
vile condizione, sgherro
sbroccare — sbrancare, tagliar via
i rami ad una pianta; sbrocare
risimi, scoppiare in una risata
sbroffare — spruzzare, sbruffare
sbroiare — scottare
sburlare — urtare, sospingere; sbur-
latus, « impulsus »
sbusamen — fóro
sbusare — bucare
scagaita — « plus quam timor, nani
timor potest esse sine cagarola »
scagarare — « proprie est amalatis »
scaia — « teste Servio, est fragmen-
tum saxorum, cupporum, vel
cuiuslibet vasis fragilis »
scoiare — « disquamare pisces gla-
dio »
scalogna — allium ascalonicum, una
specie di cipolla
scalvare — « idest amputare»; po-
tar (alberi), tagliarne la cima, i
rami
scambietius — « est genus salti si-
cut capriola, tamen accipitur prò
qualibet saltatione »
scamonea — pianta asiatica, il cui
succo è adoperato come purga-
tivo potente
scampasoga — scampaforca
scanacorus — disperazione, accora-
mento, « scanatio cordis »
scartare — « scannamus panzam, iu-
gulamus collum »
scanellus — tamburello per giocare
alla palla: « scanus et scanellus
quo percutitur balla »
scan/arda — « scarteram, meretri-
cem »
LESSICO
349
Scannacavalla — cosi chiamato il
re de’ tafani, perché molestis-
simo a’ cavalli
scantonare — evitare, scansare; ed
anche snidare
scapinare — * fugere »
scappinus — pedule; netare scapi-
nos, andarsene
scapolas {vertere) — fuggire
scapìizsare — (v. capuzzare)
scaravazzus — scarafaggio
scarcossus — « dicitur qui macer,
undique promulgat ossa, ut vec-
chiae »
scardovella — piccola scardova,
pesce d’acqua dolce con molte
scaglie
scarpare — strappare, infrangere
scarpacinus e scarpazinus — cia-
battino
scartozzus — cartoccio
scattare — riscattare
scavedagnare — fare le cavedagne
(v. cavedagne )
scaviata — capigliatura, crine
scazzare — cacciare
schema-tis — schema, seme, lignag-
gio
sempietas — scempiezza
schegnire — « antiqui dicebant ne-
cesse est »
schelentia — identico, credo, asche-
ranzia, angina
schenada — un colpo ricevuto, ca-
dendo, nella schiena
sche nera — schiniera
schiappare — spaccare, rintronare
le orecchie
schiazzare — schiacciare
schiavina — veste lunga e rozza,
portata da schiavi, pellegrini,
romiti
schifare — evitare
schifeltus — barchetta, palischermo
schifones — « villanice, calzas ur-
banice». * Netare schifones est
fugere »
schi tua — stinco
schionfare — gonfiare, ingravidare
schiappa re — scoppiare
schioppezare — scoppiettare
schirallus — scoiattolo
schirazzus — nave veneziana e le-
vantina
schittare — spruzzare, insudiciare,
far sterco; « lavacchio schitata,
imo foedata »
schitarinos — « villanice, chitarinos
urbanice »
schizzare — schiacciare
scintinella — sentinella
scocesus — scozzese
scocia — zucca, molto matura e
pressoché guasta
scodere — riscattare
scollare — gocciolare, liquefarsi
scottare — ascoltare
scoiulere — nascondere
sconderola — nascondiglio
scondijicus — che rende invisibili,
nasconde agli occhi altrui. « La-
pis optalamius, invisibilem red-
dens »
sconire — scemare bollendo, svapo-
rare, deperire
sconlrum {per) — dirimpetto
scoraiare — portar via il cuore
scorcia — scorza
scoriada — sferza
scortare — scuotere, crollare
scorozzatns — scorrucciato
scortegare — scorticare
scorlegatio — l’atto dello scorticare
scorzare — scortecciare, sguainare
scossare — scuotere, dibattersi
scossus — riscattato, liberato
scosus — nascosto
scotius — « est debitum tavernae,
350
APPENDICE
metaphorice prò quolibet debito
positus »
scotumare — costumare
scovare — scopare, frustare
scovertare e scovertere — scoprire
scovinus — piccola scopa
scragna — sedia
screpantia — « melius quam diffe-
rentia »
scrima — scherma
scrimire e scrimmare — tirar di
scherma
scrizzare — scherzare
scrizzum — scherzo
scroa e scroia — scrofa
scroffa — scrofola
scropulum o scrupulum — la ven-
tiquattresima parte di un’oncia
scufiotus — scuffiotto
scuitare — « memorare »
sculazzala — sculacciata
scurare — oscurare
scurrere — correre
scurzus — scorcio, che appare in
iscorcio
scusare — servire da, supplire a
scusire — scucire
secritudo — segretezza
seda — seta
sedacia — staccio
seda zzar e — burattare
sefus — sego
segurare — assicurare, garantire
seguris — scure
segursellus — piccola scure
segurus — sicuro
Semiphora — « dei nomen »
semprus — eterno
semustus — mezzo bruciato
senapra — senape
Senna — Siena
sensarus — sensale
sentare — « sento a sedeo »
sentirla — sentieri
Seraffus — « maximus in quibus li-
bet liberalibus artibus fuit »
seraia — serratura
serraium — asserragliamento
setis — setole
Sextum — liber sextus Decretalium
di Bonifacio Vili
sfalsare — falsificare
sfodrare — sguainare
sfodro — guaina
sfoggiatum — « dicimus variatum
et diversicoloritum »
sfondrata — sfondata, rovinata, ap-
plicato a donna: Messalina
sforacchiare — * prò sbudellare »
sfronzanles — che escono dalla
sfronsa (fionda)
sgagnare — addentare, mordere
sgallinare — « gallinis privare; sic
Columella: Per eminentia fiant
pollaria ne vulpe sgallinentur »
sgamaitus — scamato, verga per
battere le lane
sgambare — toglier di gamba, slac-
ciare
sgambiettus — * est genus salti, si-
cut capriola; tamen accipitur prò
qualibet saltatione »
sganzerla — « et alphana sunt ani-
malia longas habentia schincas ».
Si dice di uomini dalle gambe
lunghe
sgaraboldelli — grimaldelli
sgarbellatus — arrovesciato, scer-
pellino
sgarlatatus — « dicitur qui sine
garletto zopegat. Garlettus est
pars superior calcagni »
sgathiare — divincolarsi, disvilup-
pare
sgiuntus — disgiunto
sgollaia — scolatura
sgonfius — gonfio
sgozzo lare — gocciolare
LESSICO
351
sgraffignare — « est viri, graffiare
est gattae, azzaffare est leonis »
sgregnare — ridere
sguaitare — « videndo notare et
sindicare »
sgualdraccha — sgualdrina
sguardadura — sguardo
sguatarus — guattero
sguazzare — menar bestie nell’ac-
qua corrente e farvele abbeve-
rare
sguazzum — allagamento
sguarnazza — guamaccia, zimarra
sguerzus — guercio: sguerzus A-
fricae, Annibaie
Sguizzerà — Svizzera
sguizzer — svizzero
sgognare — fare sberleffi
sgurare — lavare
sgurentus — «atritus», ferro luci-
do dal grand’uso
sgussare — sgusciare
stare — sciare
Siccaboronus — asciugatappi
sicurare — assicurare
sifiare — « est proprium spadarum
quando velociter manegiantur »
sigillata facere — votare
signa (dare) — il segnale della bat-
taglia
signentus — segnante o segnato:
signenta corona , la corona che
segna il rosario; scodella signen-
ta, colma sino al segno dell’or-
lo; petra signenta, improntata
con un segno
silacchum cinquinum — contusione,
impronta delle cinque dita dopo
uno schiaffo
simiotta — scimmiotto
Simona ( madonna ) — la simonia
simultates — inimicizie
singenlus — percosso con la cinghia
singiarus — cinghiale
sinona — astuta (da Sinone che in-
gannò i troiani)
siroccus — scirocco
siroppus — sciroppo
sisinus — « genus nummi », moneta
di mezzo soldo
sizza — mammella
slancatus — sciancato
stanza foiada — propriamente lan-
cia lasagne, uomo dappoco
slamare — lanciare
sledammare — nettare
sleguaius — sciolto, strutto
slongare — allungare
smacare — smaccare, scornare, am-
maccare
smacchiare — scovar dalla macchia
smagazzare — stritolare « smagaz-
zat plusquam friat »
smagonare — «extra magonem el-
licere », sfogarsi
smaraviliare — maravigliare « ru-
stice »
smazzolare — « tartassare, tambu-
sare, bastonare, tartufolare, tra-
cagnare »
smenticare — obliare
smenuzzare — « prò boconatim in-
cidere, unde Columella: Ocha-
rum pavaris herbam mangian-
dain smenuzzare bisognat »
smerdolare — « idest purgare »
smergolare — « idest vociferare »,
« gridando, cantate », « valde
clamare »
smesiare — svegliare, chiamare
smiccare — ammaccare, ficcare per
forza
smiollare — * cavare medullas »
smoiare — lavare
Smorbia — località mantovana pres-
so Ponte Arlotto, ove si accumu-
lavano immondezze e vivevano
le meretrici
352
APPENDICE
snembolare — levare il fiato, slom-
bare, sfibrare
socca — gonnella
sochinus e sochinellus — guarnel-
luccio
socida — « est mandra »
sofiamen — respiro affannoso
sofinus — scià di Persia
soga — corda (diminutivo sog hello),
capestro
soia — beffa, burla
soiare — deridere
soium — i genus vasi vinarii »
solarum — volta, soffitto
solazzus — c fuit philosophus epi-
cureus: vide Diogenem »
soldus — « est precium militare,
hinc derivat soldatus »
solegismus — sillogismo
solimalus — sublimato (veleno)
Solpharinus — Solferino paese, e
solfanello
soltus — sciolto
solvere — « lombardice dicitur ma-
ne comedere, pambrare roma-
gnice »
someiare e somiare — simigliare
s omeri za — « propaginem »
sonzia boschi — unto di bosco (ba-
stonata): « sonzia, grassa, idest
lignum». « Unguentum boschi,
trambaius est »
soperchiare — avanzare, restare
soporari — addormirsi
sorare — * exhalare »
soratutlum — « super omnia »
sorbollum — un gran sorso (di vino)
sordina — « parva piva »
sores mediae — mezze suore, mezze
monache
sorex, sorices, sorighetlus, sori-
ghinus — topolino
sornachiare — * ronfare, ronchizare
nil differunt »
sorramen — apertura, sfiatatoio
sotanella — la quarta corda della
chitarra
sothiezza — sottigliezza
solilus — sottile (voce di tenore)
sotosora — sossopra
soverottus — scarpe, o pianelle con
suole di sughero
spacatus — arredato con pompa
spacianter — « quando derivat a
spacior significai tarde, quum
vere derivat a spacio-as signi-
ficai cito »
spadolare — « ut fit cum linum eru-
dì unt disgrossantque », battere
con la scotola il lino
Spagna — nome di ballo
spallazzum — spallaccio : la parte
dell’armatura, fatta a scaglie, che
copriva la spalla
spalleria — paramenti delle spal-
liere
spallezare — detto di cavallo: an-
dare con leggiadria, agitando
con eleganza le spalle
spanlegare — spandere, diffondere,
spalancare
sparantenla — fodere delle scarpe:
« quid sunt sparamenta lege Ni-
colatn Zavatinum »
sparare — risparmiare
sparaverus — sparviero; ire spara-
vero, andar in bocca al lupo; ad
sparaverum, in rovina
sparpagnare — spargere, dissemi-
nare, sparpagliare
sparpagnatio — profusione
spazzare — disbrigare
spazzalamenler — subito
speciarus — farmacista
spedus — spiedo
spegazzare — imbrattare, scaraboc-
chiare
spelizzare — « ex pi lare »
LESSICO
353
spelorzus — spilorcio, briccone
spergol — aspersorio
spernazzare — sparnazzare
sperzurare — giurare
spesa — salario
spessiter — c frequenter »
spetia — spezie, droga
spica ( aietti ) — spicchio d’aglio
spigare — spiegare
spinare — spillare, metter a mano
una botte di vino
spinazza — spinaci
spinbozzus — probabilmente è il
frutto del pugnitopo, dalla coc-
cola rossa subsferica
spinelle — tumoretti linfatici nelle
gambe de’ cavalli
spinettum — zipolo
spingar della — « est genus artela-
riae»
spingar doium — canzone a ballo
spirameli — respiro
spizzare — zampillare
spiumatus — sprimacciato
sponsonare — stimolare, pungere
spontonis — ferro conico appuntito:
spuntone
spresiare — sprezzare
spronus — sperone
sprovedutus e sprovistus — impre-
veduto
spudare — sputare
spudazzus — sputacchio
spulicare — spulciare
squadernare — sconquassare (oggi
dicesi in dialetto mantovano
squinternare)
squadernari — dividersi in quattro
squadronus — « quam bataionem
fiorentini vocant »
squaiare — scuotere, far trasalire
squaquarare — gozzovigliare, « prò
bene vivere usurpatur ab epicu-
reis » ; « frui »
squaquarinus — * est factus cum
duobus digitis, toccans barboz-
zum alterius. Poeta Godianus:
Teranite foemineos squaquari-
nos, temnite basos »
squarcino — coltellaccio
squarzare — squarciare
squarzone — grosso squarcio
squilla — specie di pianta a bulbo
o cipolla, detta più comunemente
scilla
stafezare — correre come stafietta
stagnus — resistente, sodo
staiezare — tagliuzzare
staladizzus — svernato
stalium — stali, andate a destra: ter-
mine tecnico adoperato anche
oggi da’ barcaioli veneziani per
evitare gli urti
stambussada — « mantuanice acci-
pitur prò bastonata »
stamegna — stamigna, tela rude che
si adopera per colare liquidi
star us — staio
Siephanus — nel senso di pietra, la-
pidazione
stigare — eccitare, aizzare
si ini mar e — tener alto
stipula — stoppia
stipulator — armeggione scaltro e
disonesto
stirpare — estirpare
stivallus — stivale
stiverius — sorta di cane
stizza — carogna
s lizzar e — aizzare
stizzus, stizzones — tizzoni
stopìnare — « dicitur tremare, quia,
deficiente oleo in lucerna, stopi-
nus languens trepidat »
stopinos ( cagare ) — aver gran paura
stoppare — turare
storta — « est genus spadae, quae
latine dicitur samitarra »
T. Folengo, Le maccheronee - n.
23
354
APPENDICE
storthiare — tirar un colpo di spada
storax — balsamo asiatico
strabucconem ( ire ad) — traballante
stracchedo — stanchezza
slradarolus — aggressore da strada,
grassatore
s tradivi lus — soldati slavi o albanesi
a cavallo, armati alla leggera
strafozate — superbamente, magni-
ficamente
stralli seni us — sfolgorante
strangozzare — languire, basire
stranudare — starnutire
strapiuviare — il gocciolar della
pioggia in locali mal riparati
strapazzare — tuffarsi
strassinare — trascinare
stravaccare — atterrare
stravaccatus — sdraiato
straviare — disperdere
straviatus — fuor di sé, fuor di
strada, badalone, perdigiorno
strazza — straccio: anche nome di
un ballo
strazzolenlus — cencioso
streggius — lasca
streppare — strappare, svellere
streppone — straccione
streppus — strappo
striccare — stringere , premere ,
strizzare (l’occhio)
striccus — premuto, stretto
slriggia — striglia
striggiare — strigliare
strinare — abbruciacchiare, arsic-
ciare
strinalos ( campos ) — « dixit, quia
stipulas incendunt »
stringa — cordella, staffile; stringas
tirare, morire. Nella Toscolana
al verso stringas cum totis quin-
que feretis è apposta la nota:
c sunt aliae stringae, quae ha-
bent ferrettum unum »
stringatus — attillato
strionis — stregone
strissare — strisciare, passar rasente
con impeto
strolecchus — astrologo
slrollogus — astrologo
stropellus — ramoscello
stroppa — virgulto adoperato per
legare ed anche per battere; in
stroppa stare, stare a segno, in
freno
strozzerus — l’addestratore di uc-
celli di rapina per la caccia
strues — mucchio
strya — strega
stryatus — stregato
stryanismus — stregonesimo
stua — stufa
stuare — spegnere
stuffus — coperto
stupidus — che fa istupidire
sfuriare — urtare, cozzare, spingere
slurlonus — spinta, urto
stuva — stufa; mandare ad stuvam,
mandare a male, all’inferno
suadela — arte di persuasione
subiare — (vedi sifiare)
subius — « et sibilus »
subitanus — subitaneo
submaginare — riflettere su qualche
cosa, ricercandone le cause e
ricostruendosela in mente
substizzare — attizzare
suffimigium — « quasi sacrificium
diabolo »
sugare — asciugare
summata — gelatina (?)
supposta — « quid sit vadeet quaere;
venetianiter la cura, lombarditer
una spera » , serviziale
supressada — sorta di salame o ga-
lantina
suttus — asciutto; pan sultus, pane
solo, senza pietanza
LESSICO
355
tabachinare — far il mezzano
tabachinus — « est mediator, nun-
tius, amantium »
tacagnus — « fuit homo sceleratis-
simus omnium » (v. spelorzus )
t acare — attaccare
tacuinus — almanacco
tacola — gazza
incoiare — lo stridere delle gazze
taconatus — rattoppato
taconus (v. gazanti s) — maltagliato
taerus — tagliere
taiola — tagliola
talentum — * appetitum »
talqualiter — in modo che
lamagnam — « tam magnam »
tampellare — picchiare romorosa-
mente
tantonus — a tentoni
lupare — fare; ben tapd, ben fatto,
bella tacca d’uomo; mal tapd,
male in arnese
Taprobano — l’antico nome san-
scrito di Ceylon
lararare — « trombezare »
tarma — tignola
tartuffa e tartufola — tartufo, per-
cossa
tasentare — racchetare con modi
amorevoli
taulazzus — tavolaccio, targa di le-
gno per bersaglio
tavanus — tafano, assillo. « Seneca
inquit: Philosophiae murum sic
Plato trapassavit, velut tavanus
ragni telam »
tavernarus — oste
tavoleria — la scacchiera, i giochi
di tavole
teggetta — « vas coquinarium »
tegnaris — tigna
lemma — paura
tenconus — postema nell’ inguina-
glia, causata da mal venereo
tenerire — ammollire
lenlus — rattenuto
teserà — « virga est supra quam
villani numerum signant »
testazza — grossa testa
testum — vaso di terra o di ferro
che, coperto di bragie, serve a
sua volta a coprire tegami e piatti
per meglio cuocere le vivande
telare — poppare
te za — capanna
tezottum — capanna, casalone
Thebiltus — l’astronomo Harrani
Abul Assan Tabit
tibiare — trebbiare
tichitare — « percutere cum tich
toch »
Hiatus — attillato
tinazzus — grosso tino
Tiphis — Tifi Odassi, precursore
del Folengo
lira — serqua, lunga sfilata
tiriaca — triaca, noto medicinale
tirintana — processione
tilalora — capoverso di canzone po-
polare
tocheltum, tochus, tochellus — «fru-
stum et frustillum », tozzo
todannum — « tuum dannum, est
collisio indriotonicea »
Tognazzus — Toniaccio (da Anto-
nio)
loia — tavola (abbecedario), «tabella
supra quam alphabetum a pue-
ris discitur »
tomaca — pomodoro
tomachae — polpette con zucchero
e uova
tomboare — rintronare, « fictitium
verbum »
tominus (casus) — cacio casalingo
di qualità scadente
tommus — salto col capo in giù,
capitombolo
356
APPENDICE
tommare — cadere
Tonellus e Tonnellus — Antonello
torno — tornio
torrazzo — « magna turris »
torus — letto
torzes — torcie
tosonos e tosottos — i capelli tosati
tosus — tosato
iotanto, quotanto — tanto, quanto
tozzare e tozzolare — battere di
santa ragione
trabaccas levare — andarsene
trabaccolae — padiglioni, tribune
per spettacoli, tenda, baracca
traboccare — incespicare, cadere:
scudos trabuccantes vorrà dire
scudi che eran di giusto peso, e
facevano perciò traboccar la bi-
lancia
tracagnare — bastonare
tracagnus — bastone: « tracagnum
mantuanice, trusum bressanice,
trambaium graece, truncum la-
tine »
trafegare — trafficare
tragicus — doloroso, soggetto di tra-
gedia
traina — « genus nummi »
/ ramazzare — * ruere »
tramazzus — stramazzone
trambaius — « et tracagnus idem
sunt », « unguentum boschi »
trammare — tramare
trampinare — * caminare » con fa-
tica
transbaltigare — traballare : « ci-
gat, ninigat, nutat »
transtrum — trasto: asse trasver-
sale delle barche per sedervisi
trapozzare — il tuffarsi del sole nel-
l’onde
trare (facere) — « proverbialiter
dicimus: facit trare, idest fallit
et abarrat »
trascocti — « valde ebrii »
travellus — travicello
travenire — intervenire, succedere
travus — trave
tremolantes — brividi, peti, per-
sone cosi dette « quia semper
tremant », ed anche ornamenti
che svolazzano
tremolus — tremarella
trentapara — il diavolo, come a
dire trenta paia di diavoli : vale
anche per befana e altra orrida
apparizione
trenlinam — c est genus nummi,
quam furcifur rex Ripae Trenti
primus signavit » (30 centesimi)
treppare — ingannare, beffare (v.
truffare)
trespus — trespolo
tressum (per) — per traverso
trevella — travicella o piccola piana
trezza — treccia
tribianus — uva bianca
Iridare — battere, tritare, pestare
tridus — trito, battuto
trigare (se) — arrestarsi, rattenersi
trigornos — tre giorni
trilignifera — la forca da’ tre legni
trilisum e terlisum — traliccio
trincher, larlofen — trinken e der
Teufel (a proposito dei tedeschi
avvinazzati): « quid significhent
lege Svetonium »
trinzans — trinciante
trinzera — trincera
t risaltare — « galzopando saltare »
trivUinus — trivellino, succhiellino
trivilare — succhiellare
troare — trovare
truccum — mazzapicchio (v. tru-
sum)
trucimaniter — da turcimanno,
col senso di mezzano
truffare — « decipere, soiare, calet-
LESSICO
357
tare, trepare, bertegiare, berto-
nare, tosare »
trusum — (vedi tracagmis)
trutinare — pesare sulla bilancia
tufare (nasum) — tappare, turare
lumefactus — gonfio d’ ira, orgoglio
Tur tur u la cavra è mozza — can-
zone popolare italiana del Cin-
quecento
luscis — tosse
Tyum — * est vallis spaciosa prope
moenia Mantuae » ( Te)
ubinus — piccolo cavallo veloce
ulva — erba palustre
umberlicus e umblicus — ombelico
(contadinesca storpiatura)
umbriosus — ombroso
uncus — adunco
urta — urtone, spinta
urzum — orcio
ussum — t ostium », porta
vaccarius — (rustice) « prò vicario »
valenti sia — valore
valisa — valigia
Valtropia — Valtrompia nel Bre-
sciano
vanigare — vangare
vappa — vinello annacquato o sva-
nito
varolae — vaiuolo
varolus — il branzino, che quando
è giovane ha molte macchie
come i vaiolosi
varones — ghiozzi
vascones — guasconi
vedetta — vitella: « optimum edu-
lium et lecardo congruum testa
cum pelle vedelli »
vederus — vista
vegiare — vigilare, vegliare
Vegnesa — « prò Venetia »
ventessa o z'enlissa — « dicimus
ventura et ventissam, sicut ab-
batem et abbatissam, papam et
papissam »
ventilare (se) — avventarsi
ventrones — ventraie, immondezze
ve ras us — « est spiritus qui verti-
tur in lupum et infantes vorat »
Verbitrium — « constans tribus ex
verbis »
ve rdugum — spadetta spagnola,
stocco
ver e Itone — « verettam, stralem, sa-
gittam, quadrellam »
verghezare — battere (la lana), sca-
matare
vergotinus — qualche
vergottam — qualche cosa, il con-
trapposto di negotta
vermeius — vermiglio
vermer — « vinum valde celebra-
tum », dice il Terranza (?)
vermocagnus — canchero (vermis
caninus): era bestemmia proibita
dagli statuti mantovani
vernare — rigermogliare in prima-
vera
vernazza — vernaccia
vertones — (vedi verettone)
verzella — «est instrumentum duo-
bus virgis compositum ad dis-
granandam segetem »
verzonus — grosso cavolo
veschiare — invischiare
vesica — vescica
veza — botte
vezza — veccia
vezzatus — avvezzo
vezzum — costume
vidoella — vedovella
vilazzus — codardaccio
villacaria — codardia
villanus Spagnae — « optimusequus
est »
villotta — « genus cantilenae rusti-
canae »
358
APPENDICE
villus — pelo, ciuffo di peli
vinazzolus — il granello interno de-
gli acini d’uva
vinessa — vinaccia
viras — « ornamenta gladii », ghiera
virdus — verde
znrens — nel fior degli anni
virgulatus — listato, variegato
visaggium e visazzum — viso
visinus — « vicinus et vicinanza dif-
ferunt in prima sillaba: unde
Vergilius de vicino: Nec mala
vicini pecoris contagia laedent.
De visinanza Salvanellus: Per to-
tani merdae visinanzam span-
tegat oybos»
vitia — veccia
vitriata — vetrata
vodus — vuoto
vogatio — vogata
Volta — paese mantovano
voluntariter — ben di cuore
vulpazza — volpaccia, volpone
zacara — condimenti generici
zaccara — cosa o persona di niun
pregio
zacchetum — giacchetta
zaccum — giaco, arme da dosso, fatte
di maglie di ferro
zaffare — « cito prendere, hinc
zaffus, idest sbirus, qui sunt ge-
nushominum poltronissimum »;
ed altrove: « proprie sbirorum
est et est venetianicum »
zaffus — birro
za/ranatus — color di zafferano,
giallo
zaghettus — chierichetto
zagus — chierico, scaccino, sacre-
stano
zaina — catinella, quartuccio (di
vino)
zainus — bicchiere
zais — € vox bubulchi cum sistit
boves nimis frezzosos »
zaltronus — cialtrone
Zambello — Giovanni bello
Zan — Giovanni
zancae — ciancia
zanchae — « chelae », branche dello
scorpione (costellazione)
zanella — (v. gianella) superlati-
vo, zanettone
zanetlus — ginnetto, cavallo spa-
gnolo
zanini — vermi che rodon le fave
e le lenticchie
Zannina — Giannina, « nunc Zanina,
nunc Zoanina scribitur »
zanza — ciancia
zanzare — cianciare
zapellus — intoppo
zaratanizzare — ciarlatanare
zarda — frode, brutto tiro, propria-
mente è il soprosso nello stinco
de’ cavalli
zarra lavanzus (l, 214 Moscheide)
— il verso corrisp. della Tosco-
lana dice: « quod superem vul-
gus ponite ne pereat »
zat — c arabice, bufo latine, rospus
caldaice »
zavala — « est scarparota, accipitur
prò qualibet re vilissima »
za zar a — zazzera
zelatia — gelatina
zelatus — gelato
zelosus — geloso
zenari — gennaio
Zenoa e Zenna — « prò Zenua ge-
novesi dicunt »
zenocchius — ginocchi
zenovesus — genovese
zentaia — « gens plebaea »
zenzala — zanzara
zerla — gerla
zellus — getto, stampo, tiro; bellus
zetlus, bel colpo
LESSICO
359
Zibeltarri — Gibilterra
zibettus — « muschius, zibettus
odore provocant ardorem »
zifara — cifra
ziponus — giubbone
zobias — t dies Iovis »
zoccus — ceppo d’albero, • est arbo-
ris maior radix »
soia — gioia
zoiellum — gioiello
zoiosus — gioioso
zone are — troncare
Zoppinus — celebre cantastorie ve-
neziano
zorneia — giornea
Zorzus — Giorgio: San Giorgio, lo-
calità mantovana
tosimi — « giusum, deorsum »
zovare — giovare
zubebus — zibibbo
zubiana — strega che va al corso
del giovedì
zucada — capata, botta col capo
zuffo — ciuffo, culmine
zugare — giocare
zugnus — giugno
zuppelli — zoccoli, pianelle
zuralus — giurato: « frater zura-
tus plus quam amicus »
zurma — ciurma
NOTA
lì
Delle Maccheronee il Folengo ci ha lasciato quattro redazioni
stampate (manoscritti non si conoscono), molto diverse fra loro:
mirabile prova della serietà artistica, dell’amorosa cura con cui
dalla prima giovinezza sino alla morte egli elaborò i suoi poemi,
martellandone quasi, instancabile cesellatore, ogni esametro.
L’edizione principe del Baldus in 17 libri ( Venetiis , in aedi-
bus Alexandri Paganini, inclito Lauredano principe, kal. iati.
MDXVII\ riprodotta una sola volta, nel 1520, a Venezia da Ce-
sare Arrivabene) è poco più di un abbozzo di adolescente pre-
coce. Ci dà i canti goliardici sbocciati a Bologna, tra la gaia
baraonda universitaria; ritoccati dal Folengo, con segreto rim-
pianto delle sue scapestrerie studentesche, negli inizi della clau-
sura monastica. Benché il volumetto contenga embrionalmente tutti
i germi fecondi dell’arte folenghiana, può nondimeno esser lasciato
affatto in disparte (come semplice curiosità da eruditi) in una ri-
stampa delle Maccheronee.
Ben altro valore compete alla seconda redazione di quattro anni
dopo: alla Toscolana ( Tusculani apud lacum benacensem, Alexander
Paganinus, MDXXI die V ianuarii). Il frate, ornai pronto alla
ribellione, rivela con audacia sfolgorante il suo genio di poeta
realista e satirico: l’ irruente giovanile esuberanza si riversa, ol-
treché negli ampliati poemi, nelle bizzarre prefazioni appostevi col
fittizio nome di Aquario Lodola (cfr. Appendice III), nelle anno-
tazioni marginali ond’è come da perenne commento autentico
assiepata ogni pagina. Il Rabelais ebbe indubbiamente tra mano
la Toscolana e ne derivò motivi non pochi di parodia, come di-
mostrai ne’ miei Studi folenghiani (Firenze, 1899, pp. 46-52) e più
ampiamente ha svolto il Thuasne ( Études sur Rabelais , Paris,
364
NOTA
1904, pp. 159-265), a cui s’attiene pedissequo il Plattard {L’oeuvrc
de Rabelais , Paris, 1910).
La Toscolana fu riprodotta a Milano nel 1522 ( per tnagistrum
Augustinum de Vicomercato), e ristampata più volte a Venezia du-
rante il Cinquecento (cfr. Portioli, Le opere maccheroniche di
M. C., Mantova, 1882, 1, p. xcvi). Per tacere di altre due ristampe
del Seicento, venne posta a base delle grandi edizioni mantovane
del Settecento (quella Terranza, con la falsa data di Amsterdam,
1768-72) e dell’Ottocento (la citata Portioli); nelle quali due ultime
però la Toscolana Cu improvvidamente spogliata del suo massimo
pregio, le prefazioni e le note.
Il successo entusiastico riscosso dalla seconda redazione del
Baldus cacciò immeritatamente nell’ombra le due successive, che
racchiudono un’espressione più completa e matura dell’arte folen-
ghiana: la Cipadense e le stampe conosciute sotto lo pseudonimo
indecifrabile di Vigaso Cocaio.
Quando la Cipadense fosse pubblicata non è agevole stabilire con
precisione: par certo soltanto che uscisse dalle officine del Paganini,
editore delle due prime redazioni. Nell’avvertenza di Francesco
Folengo (cfr. Appendice II) è detto che il cugino Teofilo gli con-
segnò il manoscritto nell’ottobre del 1530, partendo da Ancona per
ritrarsi col fratello Giovan Battista nell’eremo di Capo Campanella;
e nell’ Errata-corrige finale si spiegano le molte mende con la lon-
tananza dell’autore: sta però di fatto che in più passi del Baldus
sono chiaramente adombrati avvenimenti posteriori al 1530. P. es.,
nel libro xix (vv. 403-5) si deplora la morte di Luigi Gonzaga
detto Rodomonte, ucciso a Vicovaro nel dicembre 1532. Nel
libro xxv (cfr. nell’appendice II le varianti ai vv. 240, 243) Me-
gera nomina due volte un papa Paolo preconizzato restauratore
della Chiesa cattolica, e non può non riferirsi a Paolo III, eletto
nell’ottobre 1534. Forse nel libro xvm (vv. 480-82) si accenna
alle gesta africane di Carlo V e di Ferrante Gonzaga (luglio-ago-
sto 1535). Ce n’è quanto basta per concludere che il Folengo per
lo meno sino al 1535 introdusse modificazioni nella Cipadense: la
quale usci probabilmente tra il 1539 e il '40, dacché vi è celebrato,
come ancor vivo Federigo Gonzaga duca di Mantova (f giugno
1540), mentre non vi figura più l’entusiastico elogio per Isabella
d’Este (f febbraio 1539: cfr. Portioli, i, 117).
La Cipadense fu ristampata una sola volta nel 1555 ( ì/enetiis ,
apud Petrurn Bosellum ): i suoi esemplari sono pressoché scom-
NOTA
365
parsi; se ne conoscono solo quattro, esistenti nella Comunale di
Mantova, nella Vittorio Emanuele di Roma, nel British Museum ,
che ne ha due (Thuasne, p. 173).
A impedirne la diffusione dovettero anzitutto contribuire le
scappate poco ortodosse (nella predica di Cingar del libro ix è
rammentato con deferenza Martin Lutero!): poi, le sorvenute edi-
zioni di Vigaso Cocaio, la prima delle quali vide la luce a Venezia,
otto anni dopo la morte del Folengo {Meri ini Cocalii poétae man-
tuani Macaronicorum poèmata, Venetiis, MDLII, cum privilegio
illustrissimi senatus venetorum). Si è creduto finora che la stampa
fosse procurata da Pietro Ravani : ma a buon conto il privilegio,
conservato nell’Archivio di Stato di Venezia (Senato, Terra ,
filza 13), venne chiesto e ottenuto da Giovanni Varisco.
Serenissimo Principe, eccelsa ed illustrissima Signoria,
Perché il fedelissimo servitor della Serenità Vostra, Zuani de Varisco
desidera far stampar le Deche di messer Pietro Martire delle cose del
mondo novo , tradotte de latino nella volgar lingua, e la nova Macaronea
di Merlino, e dubita che della fatica sua alcun altro non venisse ad aver
il premio, ristampando quelli ; però a piedi di Vostra Serenità ricorre la
si degni concedergli che per anni diece alcun altro non possa imprimere
né impresse vendere, cosi in questa città di Venezia, come ancor in cia-
scuna città e luoco suo, le dette opere senza licenza di esso supplicante.
Con pena a chi contrafacesse, di perder tutte le opere qual’avesse stampato,
e de ducati diece per una, uno terzo della qual pena sia di quello che darà
la denonzia, l’altro terzo dell’arsenale di Vostra Serenità e l’altro terzo della
Pietà. Ed alla buona grazia di Vostra Serenità umilmente prostrato si rac-
comanda.
1551, die 2 iunii in rogalis
Che per auttorità di questo Consiglio sia concesso a Zuanne de Varisco,
che niuno altro che lui senza sua permissione non possi stampar né far
stampar in questa città e in tutto il dominio nostro, né stampate altrove
vendere in quelli
la nova Macaronea di Merlino, per anni diece; sotto pena a chi facesse
in contrario di perder le opere stampate, e ducati io per cadauna opera,
un terzo de la qual pena sia di quello che darà la denonzia, l’altro terzo
dell’arsenale e l’altro della Pietà...
De parte... 155 — De non... 6 — Non syncere... 15.
366
NOTA
Malgrado queste comminatorie, Pietro Ravani ristampò due
volte l’edizione di Vigaso Cocaio: nel 1554 e s. a.; il Varisco la
reimpresse nel 1561, corredandola di rozze xilografie (« mine recens
accurate recognita cimi Jiguris locis suis appositis : Venetiis , apud
Ioannem Variscum et socios, MDLXI»).
Queste edizioni di Vigaso Cocaio giovarono immensamente alla
fama del Folengo in Francia e in Italia: l’una di esse cadde tra mani
dell’anonimo, geniale scrittore a cui si deve la versione francese
del Baldo e della Moscheide , comparsa nel 1606 col titolo: Histoire
macaronique de Merlin Coccaie, prototype de Rabelais... Paris, chez
Toussaincts du Bray (ristampata dal bibliofilo Jacob, Parigi, 1859,
1876, ed. Garnier, con ommissione della Moscheide ). Quel tradut-
tore francese conosceva mediocremente P italiano e non era affatto
in grado di cogliere molte peculiarità dialettali delle Maccheronee-.
pure aveva un intuito cosi meraviglioso del carattere poetico del
Folengo, ch’egli ne ha reso in complesso perfettamente lo spi-
rito, se pure ha tradito troppo di sovente la lettera.
Ma la fortuna maggiore dell’edizione di Vigaso Cocaio fu d’esser
prescelta da Francesco de Sanctis, che se ne valse per dettare il
suo stupendo capitolo decimoquarto della Storia della lett. it .:
insuperata e definitiva valutazione dell’arte (se non in tutto, delle
tendenze politico-religiose) del Folengo.
Come mai invece la critica erudita s’ impuntò a gabellare per
una ciurmeria l’edizione di Vigaso Cocaio? (cfr. ciò che io pure ne
dissi nel Giorn. stor. d. lett. it., xiv, 395). La spiegazione è presto
detta: fu attribuita soverchia importanza a circostanze esterne; non
si penetrò abbastanza ne’ pregi intrinseci dell’opera d’arte, che
portava in sé il suggello più luminoso dell’autenticità.
Vigaso Cocaio premise alla sua stampa una pappolata (cfr. Ap-
pendice I), che è davvero un impasto di inesattezze e di incon-
gruenze. Si spaccia per maestro del poeta (un maestro di longevità
privilegiata, che sorvive al discepolo); e narrandone la vita, a farlo
apposta, accumula errori su errori precisamente intorno a quel pe-
riodo giovanile in cui il Folengo l’avrebbe avuto ai fianchi per
mentore. Come roba propria egli ha poi inserito in quel pasticcio
di prefazione la lettera di Niccolò Costanti, posta in fine alla Ci-
padense, dove si strombettano esagerate lodi del Folengo, pro-
clamato superiore a Virgilio, a Dante, al Petrarca.
Se a ciò s’aggiunga che qua e là talune modificazioni non paiono
a prima vista plausibili; che nel libro xxii non si trovano più
NOTA
367
molti versi importantissimi della digressione autobiografica; che
certe prolissità e ridondanze fanno talora desiderare più briosa
sveltezza; ognuno comprenderà quanto facile fosse, in un esame
frettoloso e superficiale, sentenziare mistificatrici le stampe di Vi-
gaso Cocaio.come, sull’orma d’altri molti, facemmo il Portioli ed io.
Ma il mio errore emendai già negli Studi folenghiani : ed ora
alla redazione serbataci da Vigaso Cocaio restituisco tutta l’autorità
che le spetta, ponendo la Varisco 1552 a base di questa ristampa
delle Maccheronee.
Dalle varianti della Cipadense, che ho costipato nell’Appen-
dice II, scaturisce evidente che solo il Folengo, attardandosi con
industre pazienza, sino agli ultimi istanti della vita, su questa
creazione prediletta della sua fantasia, poteva avervi apportato
cosi profonde, organiche, conseguenti e quasi sempre felicissime
modificazioni.
Il processo evolutivo dell’arte sua si mantiene sempre costante.
Dalla forma latina corretta passa invariabilmente a giri di frase
più maccheronici, per accrescer la prevalenza degli elementi vol-
gari e dialettali : dagli espedienti buffoneschi, talvolta addirittura
meccanici e grossolani, assorge a forme d’arte più cosciente e
riflessa, mirando ad ottenere la comicità con la riproduzione più
esatta del reale, con lo studio più meditato de’ caratteri, con lo
svolgimento più ampio degli episodi. Come ha scritto il Thuasne
(p. 172): « Il est certain que la forme un peu sèche et aride de la
rédaction de la Toscolana fait place dans la Cipadense et dans l'édi-
tion de Vigaso Cocaio à une richesse vraiment extraordinaire, quel-
quefois mime prolixe, de descriptions réalistes, qui excellent dans
les détails intimes et vécus et dans l’observation exacte et toujours
spirituelle des mille incidente de la vie; le tout exprimé dans une
langue vivant e et colorèe, oh le vers est d’une facture supérieure à
celle des anciennes rédactions » .
Questo maggior valore estetico s’appalesa, nelle stampe di
Vigaso Cocaio, già subito nella Zanitonella, rimodellata da mano
maestra. La Zanitonella nella Cipadense era stata un po’ trascu-
rata dal Folengo. Non pago di accodarla al Baldus, ne aveva ad-
dirittura sacrificata l’ultima parte, sopprimendo come estranee al
quadro ristretto degli amori di Tonello e Zanina le due egloghe
vi e vii della Toscolana. Ma nella stampa di Vigaso Cocaio le due
egloghe falcidiate ricompaiono, e con modificazioni « rilevantis-
sime », come ha notato giustamente il Cotronei nel Giorn. si. d.
368
NOTA
lett. it., xxxvi, 295. Chi mai se non il Folengo avrebbe potuto non
solo rifarle da capo a fondo con cosi pittoresca rappresentazione
de’ costumi rusticani, ma dar loro quell’intimo legame che le ran-
noda saldamente al resto della Zanitonella ? (cfr. l’Appendice III).
Un altro esempio di innovazione artistica squisita abbiamo nel-
l’episodio di Tognazzo, beffato atrocemente da Cingar e Berta.
Il vecchio pazzo, nel ricordare l’estinta consorte, si abbandona
anche nella Cipadense ad un elogio grottesco, che richiama le lodi
del Berni alla sua donna:
Chiome d’argento fine, irte e attorte.
La parodia è troppo sbardellata per produrre altro effetto che
quello d’una sghignazzata grossolana: meglio avvisato, il Folengo
pone in bocca a Tognazzo encomi appropriati, che riescono molto
più comici per la serietà con cui li pronuncia il solenne console
di Cipada (vv. 527-44 del libro vi).
I ritocchi fatti dal Folengo all’eloquente arringa di Berta in
difesa del bistrattato bel sesso (libro vi, vv. 435-526) dimostrano
egualmente il più fine magistero d’arte: e generalmente la sua
mano fu sempre ben guidata sia nell’aggiungere qualche tratto
alla caratteristica dei personaggi, sia nel variare gl’ ingredienti di
quel suo realismo «rapido, nutrito di fatti, sobrio di colori», sia
nel rendere la dizione più scorrevole e incisiva, più facilmente in-
telligibile a tutti.
È invero degno di nota che mentre il Folengo volgarizza e
maccheronizza ( sii venia verbo) di più l’espressione, evita però nel-
l’ultima redazione, in confronto della Cipadense, certe locuzioni
troppo strettamente dialettali, che anche la comune de’ lettori
italiani del suo tempo non avrebbe potuto comprendere senza le
note marginali della Toscolana o senza un apposito lessico.
Quali son dunque le modificazioni della Vigaso Cocaio da lamen-
tare ne’ rispetti dell’arte? — Francamente, non ve ne sono che di
trascurabili, data la vastità del rifacimento, o di pienamente giu-
stificate.
Se il Folengo ridusse a pochi versi i molti brani di latino
classico di cui riboccava la Cipadense, lo fece sicuramente e per
serbare alle Maccheronee maggior unità di colorito, e per elimi-
nare composizioni, che, nelle more della stampa, affidata al cugino
Francesco, aveva creduto nel 1533 di pubblicare co’ Pomiliones
del fratello Giovan Battista. Questa ripetizione dovè parere scon-
NOTA
369
veniente al Folengo, che diè quindi di frego alla maggior parte
de’ canti del suo Giuberto, contenendoli in più discreti limiti
(libri xiii, xv, xx).
La soppressione de’ versi autobiografici, già ricordati, spiegai
ne’ miei Studi (p. 85) come dovuta all’ovvio riconoscimento, da
parte del Folengo, che quelle scuse apologetiche mal colorate
non reggevano all’evidenza de’ fatti ; ond’era più savio consiglio
tacere.
Rincrescevole insomma può dirsi la sola mutilazione del lungo
discorso, che il vecchio Guido volge morente al suo Baldo per
incitarlo alla virtù fcfr. le varianti della Cipadense al libro xvm).
Il Folengo tagliò netta la chiusa; e fu male, non già perché que’
versi abbiano pregi peregrini di pensiero e di stile, ma perché
gli austeri ammonimenti del padre all’eroe avrebbero messo meglio
in luce quanto il Canello ( Leti . it. nel sec. XVI, p. 175) e il Co-
tronei (/. c., p. 31 1) acutamente intravidero: che la figura di Baldo
fu concepita dal poeta «con un gran fondo di serietà»; che non
son quindi da accentuar troppo, sulla falsariga del De Sanctis,
le apparenze « ciniche » del Folengo, nella cui poesia sotto este-
riorità giullaresche vibrano nobili sensi, elevati intendimenti morali.
Prescindendo da qualche timido accenno luterano (p. es. quella
malvelata negazione del libero arbitrio che è nella Zanitonella,
vv. 563-66). è incontestabile ch’egli voleva sinceramente e fervida-
mente una riforma interna della Chiesa tralignata: è del pari ma-
nifesto che nell’anima sua ruggivano fiere collere patriottiche contro
il dominio straniero. Pochi connazionali avevano allora cosi ma-
gnanimo orgoglio di italianità, come quello che ispira i vv. 346-50
del xxv libro.
A più retta valutazione delle tendenze politico -religiose del
Folengo varrà dunque la conoscenza del poema, nella redazione
definitiva, su cui cadde stanca la sua mano di correttore incon-
tentabile.
Nel ristampare le Maccheronee , con quanta più accuratezza
mi è stata possibile tramezzo ad altre occupazioni troppo diverse,
ho cercato di far si che questa edizione riunisse i pregi delle tre
redazioni di maggior valore. Come perciò al testo della Vigaso
Cocaio ho fatto seguire complete le varianti della Cipadense, cosi
ho voluto che delle prefazioni e delle glosse marginali della To-
scolana non fossero defraudati i lettori: quelle ho recato per intero;
queste ho conglobato nel lessico, al quale ho dato un’estensione,
T. Folengo, Le maccheronee - 11.
24
370
NOTA
che certo non avevano né il saggio insignificante del Portioli, né
l’altro più ricco del Terranza. Mi auguro che, mercé queste cure
reso accessibile a tutte le persone colte, sia pienamente compreso,
e gustato quanto vale, il più grande poeta realista d’ Italia (»).
(i) Per la letteratura critica sul F., cfr. Gaspary, Si. d. lett. il., 2. ed., p. 315
sgg.; Flamini, Il Cinquecento , pp. 543-44; a cui s'aggiungano; Continelli, Il Bai-
dus, Città di Castello, 1904; Miscellanea D'Ancona, pp. 423-44, 603-11; i cit. lavori
del Thuasnk e del Plattard; il buon saggio critico del Biondolillo, La rnache-
ronea di M. C., Palermo, 1911 (su cui Giom. si. d. lett. tt., lviii, 389), e un acuto
scritto del Parodi, nel Marzocco del 31 maggio 1911.
INDICE
Continuazione del BALDUS
Liber decimus nonus pag. 3
» vigesimus » ai
» » primus > 45
» » secundus » 59
» » tertius » 77
» » quartus » 99
» » quintus » 121
111
MOSCHEIDOS
Liber primus pag. 143
» secundus : . . . . » 157
» tertius » 171
IV
QUAEDAM EPIGRAMMATA
I. De primavera pag. 185
11. De aestate » ivi
IH. De autumno » 186
IV. De inverno » ivi
v. Facete dictum » ivi
vi. De quodam parasito » 187
vii. De Benaco » ivi
vili. De morte Tonelli » 188
ix. De Baldracco » ivi
x. Ad Briossuin » ivi
INDICE
372
xi. Ad Falchettum pag. 189
xii. Ad Baldraccum » 190
xiii. Ad Boccalum » 191
xiv. Ad Baldum » ivi
xv. De Cingare, facetia » 192
xvr. In obitu episcopi Cipadae » ivi
APPENDICE
I. Prefazione e argomento del Baldo nell’edizione di Vigaso
Cocaio.
I. Vigaso Cocaio alli lettori pag. 197
II. Argomento sopra il Baldo » 202
II. Le varianti della Cipadense.
I. Francesco Folengo alli lettori » 205
II. Zanitonella » 207
hi. Baldus » 215
Libro primo » ivi
» secondo » 219
» terzo » 222
» quarto » 226
» quinto » 228
» sesto » 230
» settimo » 234
» ottavo » 239
» nono » 241
» decimo » ivi
» undecimo • ivi
» duodecimo » 242
» decimoterzo » ivi
» deciinoquarto ^ 243
» decimoquinto » 245
» decimosesto » 250
» decimosettimo » 251
» decimottavo » ivi
» decimonono » 253
» ventesimo •» ivi
» ventesimoprimo » 254
» ventesimosecondo » 255
» ventesimoterzo » 256
» ventesimoquarto » ivi
» ventesimoquinto » 257
iv. Moscheidos » 259
v. Kpigrammata » 261
INDICE 373
III. Saggio di varianti della Toscolana.
I. Le prefazioni pag. 273
I. Epistolium colerici! m magistri Acquarii ad Scardaffum
Zaratanurn, Merlini poèraatis corruptorem .... » ivi
li. Laudes Merlini » 276
ili. Merlini Cocaii Apologetica in sui escusationem ... » 284
iv. Normula raacaronica de sillabis » 286
II. Le egloghe finali della Zanitonella » 287
Ecdoga sexta » ivi
» septima » 292
ni. Brani del Baldo non accolti nella Cipadense e nella Vigaso
Cocaio » 299
IV. Lessico » 315
Nota > 361